ÜST BİRLİĞİ ÜYE OLMA ŞARTI   

   ... Bilindiği üzere, gerek Kurumlar Vergisi Kanunu' nunu 7/16. maddesine göre, gerek 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu' nun 93. maddesinin 4. fıkrasına göre; kooperatifler, kooperatif birlikleri ve kooperatif merkez birliklerinin, faaliyete geçen üst kuruşlara girmedikleri takdirde, kurumlar vergisi muafiyetinden faydalanmaları mümkün değildir.

        Ancak, bu şart, kooperatifin faaliyet gösterdiği bölgede ve alanda kurulmuş bulunan bir üst birliğin bulunması halinde aranacaktır. Kooperatifin faaliyet gösterdiği bölgede ve alanda kurulmuş bir üst birlik yoksa sözkonusu şart aranmayacaktır.

        Burada ortaya çıkabilecek sorun, "kooperatifin faaliyet gösterdiği bölgeden" ne anlaşılması gerektiğidir. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Teşkilatlandırma Genel Müdürlüğü bir olay nedeniyle açıkladığı görüşünde, kooperatiflerin "muafiyetlerden istifade edebilmeleri için kuruldukları il sınırları içinde hükmi şahsiyet kazanarak faaliyette bulunan birliklere girmeleri gerekmektedir." demiştir. Dolayısıyla " kooperatifin faaliyette bulunduğu bölge" tabirinden il sınırlarının anlaşılması gerekmektedir.

        Uygulamada çok istinai de olsa, ilde tek üst birliğin olduğu, üst birliğin çeşitli nedenlerle üyelik başvurusunu reddettiği, kooperatifin de en yakın ildeki üst birliğe üye olduğu görülmektedir. Bu durumda, kanımızca, üst birliğe üyelik şartının gerçekleştiğinin kabulü gerekir.

        Kooperatiflerin kurumlar vergisinden muaf olabilmeleri için, 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu' nun 93/4. ve Kurumlar Vergisi Kanunu' nun 7/16. maddeleriyle getirilen üst birliğe üye olma koşulu ile ( üst birlikler kuvvetlendirilerek) genel olarak kooperatifçiliğin geliştirilmesinin amaçlandığı açıktır. Ancak, kooperatifler, ortaklarının ortak dayanışma içerisinde, ekonomik durumlarını korumak ve geliştirmek amacıyla kurulmaktadır. Bilindiği üzere, kooperatif ortaklarını, genel olarak ekonomik durumları kuvvetli olmayan kişiler teşkil etmektedir. Dolayısıyla kooperatiflerin en önemli sorunu mali yetersizliktir. Durum bu iken, üst kuruluşa girmenin getirdiği mali külfet, doğal olarak kooperatiflerin üst birliğe girmemeye sevk etmektedir. Kooperatiflerin  üst birliğe girme konusundaki isteksizliklerinin diğer nedeninin de, üst birliklerin somut ve yeterli hizmet vermemeleri olduğu ifade edilmektedir.

        Nedeni ne olursa olsun, kooperatiflerin üst birliğe üye olmamaları halinde kurumlar vergisinden muaf  olmaları mümkün değildir. Bu ise, kooperatiflerin kurumlar vergisi ve geçici vergi mükellefi olmalarını ve vergi kanunlarının kendilerine yüklediği görevleri yerine getirmeleri sonucunu doğurmaktadır. Sonuç olarak, üst birliğe üye olmayan kooperatifler, boş da olsa, süresinde kurumlar vergisi ve geçici vergi beyannamelerin vermek zorundadırlar. Ayrıca, Kooperatifler Kanunu' nun 93. maddesinde düzenlenen vergi, resim ve harç muaflıklarından (defter ve anasözleşme tasdiki dışında) yararlanamayacaklardır. Üst birlik şartını bu şekilde özetledikten sonra, şimdi de, 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu' nda yer alan üst birliklerle ilgili hükümlere kısaca değinelim.

        Kooperatif Birlikleri

        Konuları aynı veya birbiriyle ilgili nitelikte olan (7) veya daha çok kooperatif üst birlik kurulabileceği anasözleşmelerinde tespit edilebilir. İlgili Bakanlık tarafından bölgeler belirlendiği takdirde, bu bölgelerde aynı çalışma konuların sahip birden fazla kooperatif birliği kurulamaz (1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu Md. 72). Kooperatifler merkez birliği kuruluşun tamamlamadığı hallerde, birlikler kendisine bağlı kooperatifleri denetler ve bu denetim sonuçları ilgili Bakanlığa bildirilir (Md. 75).

        Kooperatif Merkez Birlikleri

        Kooperatif birlikleri, kendi aralarında kooperatif şeklinde merkez birlikleri kurabilirler. Aynı çalışma konularına sahip kooperatif birlikleri birden fazla kooperatif merkez birliği kuramazlar (Md.76). Kooperatif merkez birlikleri, kendisine bağlı birlik ve kooperatifleri denetler ve bunların eğitim ve öğretim ihtiyaçlarını karşılar. Yapılan denetim sonuçları ilgili Bakanlığa bildirilir (Md. 75).

        Türkiye Milli Kooperatifler Birliği

        Kooperatif birlikleri veya merkez birlikleri, kooperatif şeklinde Türkiye Milli Kooperatifler Birliği kurabilirler (Md. 77).

        Danışma Kurulu

        Türkiye Milli Genel Kooperatifler Birliği Genel Yönetim Kurulu ile Devlet Planlama Teşkilatı, Sanayi ve Ticaret, Tarım ve Köyişleri, Maliye, Bayındırlık ve İskan, Milli Eğitim Bakanlıkları, kooperatifleri finanse eden bankalar ve Türk Kooperatifçilik Kurumunun birer temsilcisinin katılımıyla "Türkiye Kooperatifleri Danışma Kurulu" kurulur. Bu kurulun görev ve yetkileri, çalışma şekil ve şartları Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca hazırlanacak bir tüzük ile belirlenir (Md. 80).

        Kooperatif Birlikleri, Kooperatif Merkez Birlikleri, Türkiye Milli  Kooperatifler Birliği ve Danışma Kurulu Görev ve Sorumlulukları

        Kooperatiflerin, ortak menfaatlerini korumak, amaçlarını gerçikleştirmek için iktisadi faaliyette bulnmak, faaliyetlerin koordine etmek ve denetlemek, dış memleketlerle olan münasebetlerin düzenlemek, kooperatifçiliği geliştirmek ve eğitim yapmak, kooperatifçilik konularında tavsiyelerde bulunmak gibi hizmetlerin yerine getirilmesi için kooperatif birlikleri, kooperatif merkez birlikleri ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliği kurulur. Bunların yönetim kurulu üyeleri ile memurları suç teşkil eden fiil ve hareketlerden dolayı "Devlet Memurları" gibi ceza görürler (Md. 62 ve 70).

        Kooperatif ve üst kuruluşları, üst kuruluşun tespit edeceği esaslara göre, kendilerine yönelik denetim ve eğitim hizmetlerine ait giderlere iştirak ederler (Md. 75)...

Bu Yazı Sayın, Ankara Defterdarı Ali Karaarslan'a Aittir (Kooperatiflerin Vergi Karşısındaki Durumu Kitapçığından İktibas yapılmıştır.)