15 Ocak 2007

Yrd. Doç. Dr. İsmail ANASIZ

A.Ü Kırşehir Meslek Yüksekokulu

anasiz@gazi.edu.tr

SÜT ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKTE  MALİYET VERİLERİNİN İZLENMESİ

VE

MALİYET TESPİTİNDE  7/B SEÇENEĞİ UYGULAMASI

SUNUM

Süt, diğer özelikli ürünlerden bazıları gibi doğa kaynaklı üretim özelliği taşıyan ürünlerden biridir. Tam olarak zamanı bilinmemekle birlikte insanoğlu diğer doğa kaynakları yanında hayvanlardan et, süt ve taşıma gibi alanlarda yararlana gelmiştir. Günümüzde kentleşme süreci ile insanların büyük kentlerde yaşamaları gerek doğadan gerekse hayvanlardan bireysel yararlanmayı devre dışı bırakmıştır. İnsan ihtiyaçlarının artması bu alanda kâr amaçlı işletmelerin giderek çoğalmasını sağlamıştır. Bu süreç rekabeti ve bu rekabette giderek, çok daha büyük besi çiftliklerinin oluşmasını sağlamıştır.

Bu tarz bir gelişmenin yararlı olup olmadığı veya ülkelerin bu tarz büyümeyi siyasi olarak desteklemeleri ya da tam tersi küçük işletmeleri ön plana çıkarmaları ayrı bir tartışma konusudur. Ancak insan ihtiyaçlarındaki miktarsal artış işletme sayısını ve büyüklüklerini etkileyecektir. Hatta bize göre zamanla kırsal kesimdeki insanlar bile hazır süt tüketir hale geleceklerdir.

Ülkemizde küçük çaplı süt üretim amaçlı işletmelerin sayısı artmakta ve bunların bir kısmı üretimlerini işleme tesislerine devrederken bir kısmı doğrudan tüketiciye ulaştırmaya veya kendisi işlemeye çalışmaktadır. Gelişme nasıl olursa olsun tüketici talebini karşılamaya yönelik olarak birinci aşama süt üretimi ve ikinci aşamada sütün işlenmesini gerektiren bağımlı bir bütünlük söz konusudur. Zaman içerisinde artan talep süt işleme tesislerini, tesislerin süt talepleri de süt üretimini artıracaktır. Bu gelişmeye müdahale etmek yani işlenmiş süt mamullerini ithal etmek gelişmeye olumsuz etki yapacak ve ülkeyi bağımlı hale getirebilecektir.

Daha önceki yazılarımızda olduğu gibi bu yazımızda da sürecin ilk aşaması yani süt üretiminin farklı özellikleri nedeni ile maliyet hesaplamalarında en uygun seçenek olan 7/B seçeneği esas alınarak  “süt üretim amaçlı besicilik”  maliyet verilerinin izlenmesi ve maliyet tespiti ele alınacaktır.

Çalışma Yöntemi ve Bulguları: Özellikli ürün maliyet hesaplamalarında karşılaşılan problemler

Referanslar: Maliyet Muhasebesi, Maliyet Bilgi Sistemi, Maliyet Hesapları 7/B seçeneği

SÜT-ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİK VE ÜRETİM SÜRECİ

Özellikle büyükbaş hayvan besiciliği temel olarak üç amaca yönelik olarak yapılır. Birincisi damızlık, ikincisi et ve üçüncüsü ise süt amaçlı besiciliktir. İşletme mantığı açısından öncelik kâr olduğu için yatırım tercihi buna göre şekillenecektir. Ancak bunların ortak noktası üretim sürecinde katlanılan maliyet giderlerinin benzer özellikler taşımasıdır.

Amaç farklılığı doğal olarak hayvan türünü ve kısmen de besi-yemi çeşidini etkilemektedir. Doğal olarak besi-yemi çeşidi ve tüketim miktarı maliyetleri etkileyecektir.   Ancak üretim süresi besicilik faaliyetini gerekli kılmaktadır. Bu süreçte en önemli unsur faaliyetin etkinliğidir.

Tüm besi faaliyet sürecindeki çıktıların elde edilmesinde tüketilen girdiler için katlanılan giderler, çıktıların maliyetini oluşturacaktır. Çıktı maliyetleri ise belirli zaman dilimleri (Maliyet Dönemi) sonunda hesaplanmaktadır.  Süt amaçlı besicilik faaliyetinde de besi döneminde katlanılan giderler ile elde edilen çıktılardaki aynılık,  bu süreçte maliyet tespiti açısından evre maliyet yönteminin uygulanmasını gerekli kılmaktadır.

SÜT -ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKTE MALİYET GİDERLERİ

Besiye alınan hayvanlar için katlanılan giderler, süt maliyet giderlerini oluşturur. Besi faaliyetin etkinliği açısından yerli ya da yabancı cins hayvanlar üretim çıktısını etkileyecektir. Diğer taraftan besi yeri ve iklim şartları da üretimin verimliliğini etkiyen unsurlardan biridir. Bu kriterler teknik konular olup, işletme açısından önemlidir.

Besi faaliyeti ile ilgili giderler doğrudan elde edilecek ürünle ilgili olup,  bunun dışında farklı amaçla besiye alınan hayvanların ayrıca izlenmesi gerekir. Süt amaçlı besi içinde, giderler iki başlıkta toplanabilir. Bunlar doğrudan giderler ve dolaylı giderlerdir. 

Doğrudan süt amaçlı besi faaliyeti ile ilgili olanlar besiye alınan hayvanlar için doğrudan katlanılan giderlerdir. Dolaylı giderler ise besiye alınan hayvanlarla dolaylı olarak ilgili olan ve sonradan belirli kriterlere göre paylaştırılan giderlerdir.  Dikkat edilirse bu üretim sürecinde de öncelikli olarak “Direkt hammadde - Direkt işçilik  ve Diğer üretim giderleri olarak sınıflandırmayı gerekli bulmuyoruz.

Diğer taraftan süt amaçlı beslenen canlı hayvanların bize göre “298 DİĞER ÇEŞİTLİ DURAN VARLIKLAR “ hesabında izlenmesi gerekir. Süt hayvanlarının süt alınabileceği zamana kadar beslenmesi durumunda daha önceki yazımızda belirttiğimiz gibi o zamana kadar katlanılan giderlerin ayrı olarak izlenmesi ve maliyetlerinin” 298” eklenmesi gerekir.

Aşağıda 7/B seçeneği çerçevesinde maliyet giderlerinin izlenmesi için açılabilecek alt hesaplardan bazıları ve bunlara ilişkin kayıtlar açıklanmıştır.

790 İLK MADDE MALZEME  GİDERLERİ

• YÖNETİM GİDERLERİ

• SATIŞ GİDERLERİ

• ÜRETİM GİDERLERİ

• SÜT ÜRETİM AMAÇLI İLK MADDE MALZEME GİDERLERİ

• YERLİ IRK SÜT HAYVANLARI

• YABANCI IRK SÜT HAVYVANLARI

• YEM VE YEM ÜRÜNLERİ

• DOLAYLI İLK MADDE MALZEME GİDERLERİ

• TEMİZLİK MALZEMELERİ

791 İŞÇİ ÜCRET VE GİDERLERİ

• YÖNETİM GİDERLERİ
• SATIŞ GİDERLERİ
• ÜRETİM GİDERLERİ

• DİREKT İŞÇİ ÜÇRET VE   GİDERLERİ

• YERLİ IRK SÜT HAYVANLARI
• YABANCI IRK SÜT HAVYVANLARI

• İŞÇİ ÜÇRETLERİ

• DOLAYLI İŞÇİ ÜÇRET VE GİDERLERİ

• İŞÇİ ÜÇRETLERİ

• BEKÇİ ÜCRETLERİ

• BAKICI ÜÇRETLERİ

793  DIŞARIDAN SAĞLANAN FAYDA VE HİZMET GİDERLER

• YÖNETİM GİDERLERİ
• SATIŞ GİDERLERİ
• ÜRETİM GİDERLERİ

• DİREKT ÇEŞİTLİ GİDERLER

• YERLİ IRK SÜT HAYVANLARI

• YABANCI IRK SÜT HAVYVANLARI

• DİREKT TAŞIMA GİDERLERİ

• DOLAYLI ÇEŞİTLİ GİDERLER

• AYDINLATMA GİDERLERİ
• SU GİDERLERİ
• ENERJİ GİDERLERİ

794 ÇEŞİTLİ GİDERLER

• YÖNETİM GİDERLERİ
• SATIŞ GİDERLERİ
• ÜRETİM GİDERLERİ

• DİREKT ÇEŞİTLİ GİDERLER

• YERLİ IRK SÜT HAYVANLARI

• YABANCI IRK SÜT HAVYVANLARI

• DİREKT TAŞIMA GİDERLERİ

• DİREKT SİĞORTA GİDERLERİ

• DİREKT SATIŞ GİDERLERİ

• DOLAYLI ÇEŞİTLİ GİDERLER

• ARAZİ KİRALARI
• YEM  STOK ALANI KİRALARI

SÜT-ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKTE MALİYET GİDERLERİNİN İZLENMESİ

Maliyet giderleri değişik şekillerde sınıflandırılabilir. Ancak sağlıklı maliyet hesaplayabilmek için biz sınıflandırmanın yukarıdaki gibi yapıldığını varsaydık ve bu çerçevede dönem içerisinde kayıtlar aşağıdakilere benzer şekilde yapılacaktır.

Örnek olarak 40 adet 15 aylık yabancı ırk büyükbaş hayvanı süt üretim amaçlı besiye alan bir işletme günlük olarak tükettiği yem için aşağıdaki kaydı yapacaktır.

Dolaylı giderlere örnek olarak işletmenin tükettiği temizlik malzemesi için aşağıdaki kaydı yapacaktır.

SÜT-ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKTE MALİYET TESPİTİ VE DÖNEM SONU KAYITLARI

Maliyetlerin hesaplanması belirli zaman aralıkları esas alınacaktır. Bu zaman dilimi haftalık, 15 günlük ve aylık olarak belirlenebilir. Zaman diliminin belirlenmesinde bilgi ihtiyacı önceliklidir. Ancak salt vergileme açısından maliyetlerin izlenmesi durumunda geçici vergi dönemleri zaman dilimi olarak (üç ay) belirlenebilir.

Diğer taraftan besi faaliyeti sırasında hayvanların süt verimlilikleri için gerekli ek bilgiler ayrıca izlenebilir. Ancak dönemler itibarı ile çıktı miktarlarının farklılıklarının maliyetleri etkileyeceği unutulmamalıdır. Zira kış döneminde süt verimi doğal olarak düşecektir. Bu nedenle verimliliklerin yıl bazında ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Aynı şekilde süt amacı dışında tutulan hayvanların besi giderlerinin ayrıca izlenmesi gerekir.

Maliyet tespitine yönelik dönem sonu kayıtları bilindiği gibi gider çeşitleri hesaplarında izlenen maliyet giderlerinin üretim hesabına devrinden oluşur. Diğer taraftan besicilikle ilgili dolaylı giderlerin yine besi faaliyeti için uygun kriterler yardımı ile dağıtılması gerekir. Dolaylı besi giderleri,  süt üretim miktarları veya süt üretim amaçlı besi hayvan sayısı ve bu amaç dışında tutulan hayvan sayıları dikkate alınarak yapılabilir.

Örnek olarak dolaylı besi giderleri  200YTL ve süt amaçlı besiye alınan hayvan sayısının  40 ve diğer besi hayvan sayısının 10 olduğunu  varsayarsak oran 40/50  yani 0,80 olacaktır. Diğer taraftan hayvanların yaşları ve yem tüketim miktarları ek kriter olarak dikkate alınabilir.

Yalnızca hayvan miktarı esas alındığında süt hayvanları için dolaylı besi giderleri

0.80 * 200= 160YTL olacaktır.

Aşağıda direkt besi giderleri toplamının 1.600 lira olduğunu varsayarak,  dolaylı besi giderleri 160 lirayı da  kapsayan dönem sonu maliyet kayıtları gösterilmiştir.

Aynı dönemde (bir aylık) 2.000 kğ süt alındığını varsayarsak

* 1760/2000=0,88  YTL/kğ  maliyet hesaplanacaktır.