TARIM ÜRÜNLERİ LİSANSLI DEPOCULUK KANUNU İLE YENİ BİR KIYMETLİ EVRAK: ÜRÜN SENEDİ

Kıymetli evrak, 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu (2) ’nun “Kıymetli Evrak” başlıklı üçüncü kitabının “Umumî Hükümler” başlıklı birinci fasılında yer alan “A- Kıymetli Evrakın Tarifi” başlıklı 557 nci maddesi ile düzenlenmiştir.

Madde hükmüne göre; “Kıymetli evrak öyle senetlerdir ki, bunlarda mündemiç olan hak senetten ayrı olarak dermeyan edilemediği gibi başkalarına da devredilemez.”.

Makalemiz, Türk Ticaret Kanunu’nda yer alan kıymetli evrak ile ilgili belirleyici düzenlemeler ve yeni bir kıymetli evrak olarak 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu (3) ile getirilen “Ürün Senedi” ve kıymetli evrak hukukundaki yeri hakkındadır.

I. KIYMETLİ EVRAKLARA İLİŞKİN DÜZENLEME İÇEREN KANUNLAR

A. Türk Ticaret Kanunu’nda Kıymetli Evrak

Kıymetli evrak, Türk Ticaret Kanunu’nun 557 nci maddesi hükmü ile tarif edilmektedir. Bu hüküm, İsviçre Borçlar Kanunu’nun 965 inci maddesi hükmünden iktibas edilmiştir. (4)

Türk Ticaret Kanunu’nun 557 nci madde hükmü aşağıdaki şekildedir:

“Kıymetli evrak öyle senetlerdir ki, bunlarda mündemiç olan hak senetten ayrı olarak dermeyan edilemediği gibi başkalarına da devredilemez. ”. (5)

“Madde metninden çıkan manaya göre, kıymetli evrakı; hakkın senede bağlı olduğu ve o hakkın senetsiz dermeyan ve devrinin mümkün olmadığı her senettir, diye tarif etmek mümkündür. Kanunumuza göre, poliçe, bono, çek, makbuz senedi, varant, konşimento, taşıma senedi, ipotekli borç senedi ve irat senedi…gibi bu meyanda hamiline mevduat senetler ve sertifikaları “kıymetle evrak” mefhumuna dahildirler”. (6)

Türk Ticaret Kanunu’nun kıymetli evraka ilişkin hükümleri şunlardır: (7)

Kıymetli evraka ilişkin genel hükümler (TTK 557-581, 736-743);
Kambiyo senetleri hakkında hükümler (TTK 582-735);
Kambiyo senetlerine benzeyen senetler ve diğer emre yazılı senetler hakkında hükümler (TTK 736-743);
Makbuz senedi ve varant hakkında hükümler (TTK 744-761);
Taşıma senedi hakkında hükümler (TTK 768-822);
Hisse senetleri, ilmühaberler, temettü ve faiz kuponları hakkında hükümler (TTK 399-419; 571, 572, 573);
Tahviller hakkında hükümler (TTK 420-433, 476/II);
İntifa senetleri hakkında hükümler (TTK 402-403, 573);
Konişmento hakkında hükümler (TTK 1097-1118);
Deniz ödüncü hakkında hükümler (TTK 1164-1166);
Sigorta poliçesi ve sigorta ilmühaberi hakkında hükümler (TTK 1265-1267);
Kıymetli evrakın satılmak üzere tedariki amacıyla kurulan işletmelerin, ticarî işletme sayılacağı hakkında hüküm (TTK 12/I/2).

B. Diğer Kanunlarda Yer Alan Kıymetli Evrak Türleri

Ülkemizde, Türk Ticaret Kanunu’nun kıymetli evraka ilişkin hükümleri tercüme yoluyla İsviçre’den alındığından, ülkemiz de kıymetli evrakın bir bütün olarak ele alındığı ülkelerdendir (md.557-581). (8)

Ancak, aşağıda yer verilen diğer kanunlarda da kıymetli evrak ile ilgili düzenlemeler yapılmıştır. Bunlar; (9)

1. 3167 sayılı Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun (10)

2. Türk Medeni Kanunu

3. Borçlar Kanunu

4. İcra ve İflas Kanunu

5. Harçlar Kanunu

6. Türk Ceza Kanunu

7. Sermaye Piyasası Kanunu

8. Bankalar Kanunu

9. 2908 sayılı Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun

10. Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar

II. KIYMETLİ EVRAK TÜRLERİ VE DEĞERLENDİRME

Kıymetli evraklar; senette mündemiç olan hakkın nevine göre, hakkın senetten önce var olup-olmadığına göre, düzenlemelerine sebep olan hukukî muamele ile ilgisine göre, kamu itimadına mazhar olup-olmadıklarına göre, asli senet olup-olmadıklarına göre, seri halinde veya tek tek çıkarılmalarına göre, yatırım amacı taşıyıp taşımadıklarına göre, hak sahibinin tespiti şekline göre gibi ayrımlar ile gruplara ayrılabilir. (11)

Makalemizde, “senette mündemiç olan hakkın nevine göre”, diğer ifade ile “kendisine bağlanan hakkın nevine göre” yapılan ayrım dikkate alınacaktır.

Kıymetli evrakta mündemiç olan hak;

a) alacak hakkı;

b) aynî hak nevinden bir hak;

c) bir ortaklık hakkı olabilir. Buna göre kıymetli evrak, şu başlıklar altında sınıflandırılabilir; (12)

1) Alacak Senetleri: Alacak hakkını temsil eden senetlerdir. Bir para borcunu temsil etmeleri sebebiyle “para senetleri” de denilebilmektedir. (13) Kıymetli evrak türlerinden en çok karşılaşılan ve en önemlileri bu grupta yer almaktadır. Bunlar, kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek), şirketler veya Devlet tarafından çıkarılan tahviller, emre yazılı havaleler, emre yazılı ödeme vaatleri, faiz ve temettü kuponları, sigorta poliçeleri.

2) Eşya Hukuku (Emtia) Senetleri: Eşya hukuku senetleri aynî hak nevinden bir hakkı temsil eder. Diğer ifade ile bir aynî hakkın mündemiç olduğu senetlere, “Eşya Hukuku Senedi” denir. (14) İpotekli borç senedi, deniz ödüncü senedi, makbuz senedi, varant, taşıma senedi en önemli eşya hukuku senetleridir. (15)

3) Hisse Senetleri: Ortaklık hakkını temsil eden senetler olup, hisse senetleri bu gruba girer. (16)

Yukarıda görüleceği üzere, kendisine bağlanan hakkın türüne göre 3 gruba ayrılan kıymetli evrak için, Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu (17) ile ayrıştırılan gruba uymayan bir kıymetli evrak ihdas edilmiştir.

Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu’nun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendinde;

“ı) Ürün senedi: Ürünlerin mülkiyetini temsil ve rehnini temin eden, lisanslı depo işleticisince nama veya emre düzenlenmiş, teminat olarak verilebilen, ciro edilebilen veya edilemeyen ve bu Kanunda öngörülmeyen durumlarda Türk Ticaret Kanununda düzenlenen makbuz senedi hükümlerine tâbi olan kıymetli evrakı… ifade eder.” düzenlemesine yer verilmiştir.

Kıymetli evrak hukukunda, “…hak ile senet arasındaki sıkı bağlılık nedeniyle, senette yer alan hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemeyeceği gibi, başkalarına da devredilemez. Hak-senet ilişkisinin doğal sonucu olarak, senette yer alan alacak hakkının yanında, taşınır bir mal-eşya niteliğindeki senedin kendisi üzerinde de aynî bir hak söz konusudur. Anılan hak ise senedin mülkiyetidir. Kıymetli evrakın türü ne olursa olsun, senette yer alan hak, senet ibraz edilmeden ileri sürülemeyeceğine göre, kıymetli evrakın devri için öncelikle senet üzerindeki zilyetliğin devri zorunludur. Senet zilyedliğinin devri ise, her şeyden önce, senette yer alan hak ve senet zilyedliğinin devrini içeren bir aynî sözleşmeyi gerektirir. Zilyedlik anlaşmasının hukukî sonuç doğurabilmesi de senet zilyedliğinin karşı yana geçmesine bağlıdır... ” (18)

III. SONUÇ

Önceki bölümlerde yer verilen açıklamalar ışığında, görüleceği üzere, 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu ile ihdas edilen “ürün senedi”, mülkiyetin temsili, rehni, nama veya emre düzenlenme, teminat olarak verilebilme özellikleri yönüyle kıymetli evrak hukukunda yer alan değişik türdeki bir çok kıymetli evraka ait özellikleri bünyesinde taşımaktadır. Bu yönüyle, anılan hukuk dalı için oldukça yeni ve özellikli bir kıymetli evraktır.

DİP NOTLAR

(1) Gelir İdaresi Başkanlığı-Gelir Uzmanı; Muhasebe-Finansman Bilim Uzmanı

(2) Türk Ticaret Kanunu; Kanun Numarası: 6762; Kabul Tarihi: 29/06/1956; Yayımlandığı Resmî Gazete Tarihi: 09/07/1956; Yayımlandığı Resmi Gazete Sayısı: 9353

(3) 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu; Kabul Tarihi: 10/02/2005; 17/02/2005 tarihli ve 25730 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

(4) İsmail DOĞANAY; “Türk Ticaret Kanunu Şerhi”, Beta Yayımları, 4. Bası, İstanbul, Haziran 2004, İkinci Cilt, s.1729

(5) Türk Ticaret Kanunu, Md.557

(6) İsmail DOĞANAY; Age, s.1729

(7) Fırat ÖZTAN, Prof. Dr., “Kıymetli Evrak Hukuku”, Güncelleştirilmiş 11. Bası, Ekim 2005, Turhan Kitabevi, s.5

(8) Fırat ÖZTAN, Age, s.5

(9) Fırat ÖZTAN, Age, s.5-8

(10) 3167 sayılı Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun; 03/04/1985 tarihli ve 18714 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

(11) Fırat ÖZTAN, Age, s.33-52

(12) Şerafettin POLAT, “İş Sınavlarına Yönelik Ticaret Hukuku”, Polat Yayınları Ankara, Mart 2000, s.

(13) Fırat ÖZTAN, Age, s.33

(14) Fırat ÖZTAN, Age, s.33

(15) Fırat ÖZTAN, Age, s.34

(16) Şerafettin POLAT, Age, s.107

(17) 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu; Kabul Tarihi: 10/02/2005; 17/02/2005 tarihli ve 25730 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

(18) Orhan Nuri ÇEVİK, “Gerekçeli-İçtihatlı-Notlu Türk Ticaret Kanunu ve Uygulamasına İlişkin Mevzuat”, Gözden geçirilmiş ikinci baskı, Seçkin Kitabevi, Ankara, 1993, s.560

Hakkımızda	e-Posta
Açılış Sayfam Yap
Ücretsiz e-Posta Üyeliği

...........................................

:. Alohaber, Anında Haber

...........................................

:. Yararlı Dosyalar (xls)

...........................................

:. Ücretsiz Programlarımız

...........................................

:. Ücretsiz Programlar

...........................................

Her Hakkı Mahfuzdur. İzinsiz Yayımlanamaz.