PRATİK BİLGİLER

...........................................

 İŞÇİLİK MALİYETLERİ

...........................................

 YENİ TTK

...........................................

 YENİ BORÇLAR KANUNU

...........................................

 SGK MEVZUATI

...........................................

 HIZLI ERİŞİM

...........................................

 DİLEKÇEMATİK

...........................................

 MALİ REHBERLER

...........................................

 BÜLTENLERİMİZ

...........................................

 MAKALELER

...........................................

 YARGI KARARLARI

...........................................

 BKK

...........................................

 KANUNLAR

...........................................

 TEMEL KANUNLAR

...........................................

 TÜZÜKLER

...........................................

 YÖNETMELİKLER

...........................................

 TEBLİĞLER

...........................................

 SİRKÜLERLER

...........................................

ALAN ADI TESCİL

...........................................

 

 

 

    KAYIT DIŞI EKONOMİNİN İSTİHDAM ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE KAYIT DIŞI İLE PROAKTİF MÜCADELE YÖNTEMLERİ (KAYIT DIŞI EKONOMİYLE MÜCADELE STRATEJİ EYLEM PLANI 2011-2013 ve KADİM PROJESİ PERSPEKTİFİNDE)   

 

 

                        

  

 

06 Mart 2012

 

Umut ÇİRAY

Sosyal Güvenlik Kurumu Müfettiş Yardımcısı

umutciray@hotmail.com

 

KAYIT DIŞI EKONOMİNİN İSTİHDAM ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE KAYIT DIŞI İLE PROAKTİF MÜCADELE YÖNTEMLERİ

(KAYIT DIŞI EKONOMİYLE MÜCADELE STRATEJİ EYLEM PLANI 2011-2013 ve KADİM PROJESİ PERSPEKTİFİNDE)

 

Giriş

 

Kayıt dışı ekonomi günlük yaşantımızda sıkça duyduğumuz bir kavramdır. Kayıt dışı ekonomi, kabaca ekonomik faaliyetlerin gizlenen kısmıdır. Bu faaliyetler gizlenme amaçlarına göre farklılık arz etmektedir. Kimi ekonomik faaliyetler suç olduğu için kimileride vergi, prim vb. mali yükümlülüklerden kaçma veya kaçınma adına gizlenmektedir.

 

Kayıt dışı ekonominin çalışma hayatına yansıyan kısmına da kayıt dışı istihdam diyoruz. Kayıt dışı istihdam olgusunun ortaya çıkmasına neden olan bir çok gerekçe söz konusudur. Kayıt dışı istihdamın daha çok tarım ekonomisinin yaygın, bölgesel gelişmişlik farklarının ve göç olgusunun fazla yaşandığı ekonomilerde yoğun bir biçimde ortaya çıktığı görülmektedir.

 

Az gelişmiş ülkelerde daha fazla görülen kayıt dışı ülkemizde de azımsanmayacak bir düzeydedir. Bilindiği üzere ülkemizde  tarım sektörünün  payı oldukça yüksektir. Bu duruma bölgeler arası gelişmişlilik farklılıkları  ve yoğun göç olgusunu eklediğimizde ülkemizde kayıt dışılık kaçınılmaz olmaktadır.

 

Bu çalışmamızın ilk kısmında kayıt dışı ekonomi ve kayıt dışı istihdam üzerinde teorik bilgiler verilecektir. Çalışmamızın ikinci kısmında ise kayıt dışına neden olan faktörler ve kayıt dışılıkla proaktif mücadele yöntemleri üzerinde durulacaktır.  

 

Anahtar Kelimeler: Kayıt Dışı Ekonomi, Kayıt Dışı İstihdam,  Proaktif Mücadele

 

1.Kayıt Dışı Ekonomi

 

1.1. Kayıt Dışı Ekonominin Tanımı

 

Literatürde kayıt dışı ekonomiye ilişkin bir çok tanım mevcuttur. Bu tanımlar üzerinde tam olarak konsensüs sağlanamasa da içerik olarak yakın anlamlar ifade etmektedirler. Bu tanımlardan bir kaçı şöyledir;

 

Kayıt dışı ekonomi, en bilinen tanımlama şekliyle; “istatistiki yöntemlere göre tahmin edilemeyen ve gayri safi milli hasıla hesaplarını elde etmede kullanılamayan gelir yaratıcı ekonomik faaliyetlerin tümüdür.[1]

 

Kayıt dışı ekonomi, ya hiç belgeye bağlanmayarak ya da içeriği gerçeği yansıtmayan belgelerle, gerçekleştirilen ekonomik olayın (alım-satım), devletten ve işletme ile ilgili öteki kişilerden (ortaklardan, alacaklılardan, kazanca katılan işçilerden vb.) tamamen ya da kısmen gizlenerek, kayıtlı (resmi) ekonominin dışına taşmasıdır.[2]

 

Kayıt dışı ekonomi, “sosyal boyutları ve sınırları, tartışmalara son verecek mükemmel bir tanımla kavranması mümkün olmayan, ancak tecrübe ile bilinen bir olgudur. Onu bir obje olarak değil, bir süreç olarak algılamak gerekir. Kayıt dışı ekonomi başlı başına bir şey değil, benzer faaliyetlerin bir yasal ve sosyal çevrede düzenlenmesine rağmen, toplumun kurumları tarafından düzenlenmemesi temel özelliği ile karakterize edilen gelir yaratıcı bir süreçtir.[3]

 

Bu tanımların ardından bir tanımda biz yaparsak: Kayıt dışı ekonomi, İktisadi hayat içerisinde tamamen veya kısmen ilgililerine bildirilmeyen, fakat milli gelir hesaplamalarında yer alan, büyüklüğü gerçekleştiği toplumun ekonomik, kültürel ve siyasal durumuna göre değişiklik gösteren, ekonomiye hem olumlu hem de olumsuz etkileri olan bir olgudur.

 

Şekil 1 - Kayıt Dışı Ekonominin Tanımı

 

 

Kaynak: Dünya bankası, Kayıt Dışılık: Nedenler, Sonuçlar, Politikalar, 2007, s.5.

 

1.2. Kayıt Dışı Ekonomiye Neden Olan Faktörler

 

Kayıt dışı ekonominin nedenleri dört ana başlık altında toplanabilir.[4]

·  Mali ve ekonomik nedenler

·  Hukuki nedenler

·  İdari nedenler

·  Siyasal ve sosyal nedenler.

 

1.2.1.Mali ve Ekonomik Nedenler

 

·  İstihdam üzerindeki mali yüklerin fazla olması,

·  Ücretlerden yapılan kesintilerin fazla olması,

·  Yüksek enflasyonun neden olduğu enflasyon vergisinden kaçınma eğilimi,

·  Adaletsiz gelir dağılımı,

·  Hükümetlerce ekonomik konjonktüre (krizler, afetler, olağanüstü durumlar vb.) göre çıkarılan vergi istisna ve muafiyetleri ile borçlanma yasaları,

·  Ekonomik nedenlerle bilgi teknolojilerinden tam olarak yararlanılamaması.

 

1.2.2.Hukuki ve İdari Nedenler

 

·  Bürokratik işlemlerin fazlalığı,

·  Belge düzeninin tam olarak yerleşememesi,

·  Kayıt sisteminin dağınıklığı,

·  Yasal düzenlemelerin ülkenin ihtiyaçlarına cevap verememesi,

·  Kanunların sık değiştirilmesi,

·  Vergi ve sosyal güvenlik mevzuatındaki yasal boşluklar,

·  Cezaların caydırıcı olmaması.

 

1.2.3.Sosyal ve Yapısal Nedenler

 

·  Sosyal Güvenlik Kurumu ve Gelir İdaresinin organik yapısı,

·  Denetim personeli yetersizliği,

·  İşveren, işyeri ve çalışan denetimindeki yetersizlikler,

·  Kamu kurum ve kuruluşları arasındaki koordinasyon eksikliği,

·  Kamu kurum ve kuruluşları arasında ortak veri tabanlarının oluşturulamamış olması,

·  Teknolojik alt yapı eksiklikleri,

·  E-devlet hizmetlerinin yaygınlaştırılamaması,

·  İşçilerin sendikalaşma haklarını yeterince kullanamamaları.

 

1.2.4.Siyasal ve Politik Nedenler

 

·  Hızlı nüfus artışı,

·  Kırdan kente göç olgusu,

·  Bölgesel gelişmişlik farklılıkları,

·  Artan esnek üretim ve istihdam ilişkileri,

·  Küreselleşme surecinin neden olduğu haksız rekabet,

·  İstihdam ile eğitim arasındaki ilişkinin zayıflığı,

·  Uzun sureli işsizlik ve eksik istihdam oranlarının yüksekliği,

·  İşgücü piyasasına yeni girenlerin sayısının hızlı artması,

·  Yeterince kayıtlı istihdam yaratılamaması.

 

2.Ekonomide İstihdam Şekilleri

 

2.1.Kayıtlı İstihdam

 

Kayıtlı istihdam, kendi veya bir başkası adına hukuka uygun bir biçimde çalışıp, istihdam eden ve edilen kişi veya kişiler hakkında ilgili kamu ve meslek kuruluşlarının usulünce bilgilendirilmesi sonucu oluşan istihdam türüdür. Tanımdan yola çıkarak kayıtlı istihdamın unsurlarını sıralayacak olursak:

 

1- İstihdam edenin varlığı

2- İstihdam edilenin varlığı

3- Hukuka uygun bir ilişkisinin varlığı

4- Usule uygun bildirimin ilgili birimlere yapılması

 

Tablo 1 - Mevsim Etkilerinden Arındırılmamış Temel İşgücü Göstergeleri

 

 

TÜRKİYE

 

 

KENT

 

 

KIR

2010

2011

2010

2011

2010

2011

Kurumsal olmayan nüfus (000)

71 574

72 724

 

49 279

49 731

 

22 295

22 994

15 ve daha yukarı yaştaki nüfus (000)

52 788

53 928

36 638

37 156

16 150

16 772

İşgücü (000)

25 873

26 939

17 183

17 688

8 689

9 252

    İstihdam (000)

22 972

24 486

14 840

15 722

8 132

8 764

    İşsiz (000)

2 901

2 454

2 344

1 966

557

488

İşgücüne katılma oranı (%)

49,0

50,0

46,9

47,6

53,8

55,2

İstihdam oranı (%)

43,5

45,4

40,5

42,3

50,4

52,3

İşsizlik oranı (%)

11,2

9,1

13,6

11,1

6,4

5,3

    Tarım dışı işsizlik oranı (%)

14,1

11,6

14,1

11,5

13,8

11,8

    Genç nüfusta işsizlik oranı(1)(%)

21,3

17,4

25,0

20,3

14,2

11,8

İşgücüne dahil olmayanlar (000)

26 915

26 989

19 455

19 469

7 460

7 520

 

Kaynak: TÜİK,Hane Halkı iş Gücü Araştırması Ekim 2011[5]

 

2.2.Kayıt Dışı İstihdam

 

2.2.1. Kayıt Dışı İstihdam Tanımı

 

Kayıt dışı istihdam; ilk defa 1970 yılında Uluslararası Çalışma Örgutu’nun (ILO) düzenlendiği Dünya İstihdam Programı (World Employment Program) kapsamındaki Kenya Raporu’nda “enformal sektör” olarak ifade edilmiştir. ILO enformel (resmi olmayan) sektörü; “süreklilik unsuru taşımadan bir kişinin veya birkaç kişinin oluşturdukları, başlıca amaçları kişilere istihdam ve gelir sağlamak olan, mal ve hizmet üretiminde bulunan, örgütsel kimliği gelişmemiş küçük ölçekli birimler” olarak tanımlamıştır.[6]

 

Kayıt Dışı İstihdam: Kendi adına ve bağımsız ya da bir işverene hizmet akdiyle bağlı çalışanların çalışmalarının veya elde ettikleri ücret ve kazançların, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına (Sosyal Güvenlik Kurumu, Maliye) hiç bildirilmemesi ya da gün sayısı veya ücret tutarı olarak eksik bildirilmesini ifade eder. Diğer bir ifadeyle herhangi bir Sosyal Güvenlik Kuruluşuna bağlı olmadan çalışma veya çalıştırılmadır.[7]

 

Tablo 2 - Türkiye’deki Sektörel Yapılar ve Avrupa Komparatör Seti

 

 

 

Ekonomik faaliyete göre toplam istihdam

Ekonomik faaliyete kayıt dışı istihdam

Türkiye

Komparatör

Türkiye

Komparatör

Tarım

31.8%

6.9%

44.9%

45.4%

Sanayi

23.7%

26.0%

6.4%

3.6%

İnşaat

6.9%

12.7%

10.9%

11.4%

Hizmetler

37.6%

54.5%

24.8%

8.9%

Toplam

100.0%

100.0%

25.9%

10.4%

 

Kaynak:Reis, Angel-Urdinola ve Quijada Torres (2009)’der http://www.oka.org.tr/kayitdisi/ContentDownload/CEM2010_Nedenler.pdf(Erişim:21.01.2012)

 

2.2.2. Kayıt Dışı İstihdamın Türleri

 

2.2.2.1.Çalışanların Hiç Bildirilmemesi

 

Kayıt dışı istihdam genelde iki şekilde gerçekleşmektedir bunlardan birincisi çalışanların hiç bildirilmemesi diğeri ise çalışanların eksik ya da yanlış bildirilmesidir. Hiç bildirilmeme işlemi işveren, işçi, ekonomik koşullar veya her üç faktörden de kaynaklı olabilir.kayıt dışı istihdamın en yaygın olan şeklidir. İş hayatında hiç bildirimleri yapılmadan çalıştırılan gruplar aşağıdaki gibi sıralanabilir.

 

·  Yabancı kacak işçiler,

·  Çalışan çocuklar,

·  Sosyal Güvenlik Kurumundan gelir ve aylık alanlar,

·  Kayıt dışında çalışan erkek ve kadınlar,

·  Kayıt dışında çalışan dul, yetim ve maluller.[8]

 

2.2.2.2. Çalışanların Eksik veya  Yanlış Bildirilmesi

 

Bir diğer kayıt dışı istihdam nedeni de çalışanların eksik ya da yanlış bildirilmesidir. Bilindiği üzere çalışan bireyler çalışmaları karşılığında ücret ve çalışma süresi gibi bir takım parametreler bağlı olarak ilgili kurumlara prim, vergi vb adlarda ödeme yaparlar. Çalışılan  süre ve ödenen ücret arttıkça yapılması gereken ödemem miktarı da artar. Gerek işveren gerekse işçiler bu yükümlülüklerden kurtula bilmek adına ilgili kurumlara eksik ya da yanlış bilgiler vererek kayıt dışı istihdama neden olurlar. Eksik ya da yanlış bilgilendirme işçi veren açısından farklı şekilde olabilir.

 

İşverence Gerçekleştirilen Eksik ya da yanlış bildirimler:

  • İşçinin hizmet gününün eksik bildirilmesi
  • İşçinin ücretinin eksik ya da yanlış bildirilmesi
  • İşçinin başlamasının geç bildirilmesi
  • İşçinin işten ayrılışının erken bildirilmesi

İşçi Tarafından Gerçekleştirilen Eksik ya da yanlış bildirimler:

  • Kayıtsız ikinci veya daha fazla işte çalışma
  • Primini kendisi tahsil ederek bildirilmesini engelleme

2.2.3. Kayıt Dışı İstihdamın Nedenleri

 

Kayıt dışı istihdama yol açan bir çok faktör söz konusudur.Bu faktörler ülkelere, toplumlara, piyasanın yapısına vb bir çok farklı duruma bağlı olarak değişe bilmektedir. Kayıt dışı istihdam bazen mücadele edilecek bir unsur bazen de ekonomik büyüme, ihracat vb nedenlerden ötürü göz yumulabilir bir durum olarak karşımıza çıkmaktadır.

 

Süngü kayıt dışılığın en temel birkaç nedeni şöyle sıralamıştır.[9]

 

·  Hızlı nüfus artışı, kırdan kente iç göç,

·  Bölgeler arası gelişmişlik farklılıkları,

·  İşgücü maliyetlerinin (vergi-sigorta prim yükü) yüksek olması,

·  Bürokratik işlemlerin fazla ve karışık olması,

·  Etkin denetimin gerçekleştirilememesi,

·  Bilgilendirme ve bilinçlendirme kampanyalarındaki eksiklikler,

·  Sosyal güvenlik ve vergi kanunlarının sıklıkla değiştirilmesi,

·  Sosyal güvenlik hizmetlerinin iyi sunulamaması,

·  Kamu kurum ve kuruluşları arasındaki koordinasyon eksikliği,

·  Çalışma ilişkilerinde meydana gelen değişmeler,

·  Gelir dağılımındaki adaletsizlik, yoksulluk ve işsizlik,

·  Ekonominin tarım ve hizmetler sektörüne dayanıyor olması,

·  Küçük ve orta ölçekli işletmelerin sayıca çokluğu,

·  İşsizlik oranının yüksekliği,

·  İstihdamın katma değerinin düşük olması,

·  Enflasyonun yüksek seviyelerde olması,

·  Büyük sanayinin işgücü arzını emebilecek istihdamı yaratamaması,

·  Ekonomik büyüme problemleri ve ekonomik krizlerin varlığı,

·  Çalışma mevzuatındaki esneklik hükümlerinin uygulanamaması,

·  Sendikalaşma oranının düşük olması.

 

Şekil 2 - Kayıt Dışı İstihdamın Nedenleri

 

 

 

Kaynak: ÇSGB, Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele (KADİM) Projesi, Rega:04.10.2006,s.4.

 

3.Kayıt Dışı Ekonominin İstihdam Üzerindeki Etkileri

 

Kayıt dışı ekonominin istihdam üzerindeki etkisini Pozitif etki, Negatif etki ve Sosyal etkiler olmak üzere üç ana başlıkta ele alacağız.

 

3.1. Kayıt Dışı Ekonominin İstihdam Üzerindeki Pozitif Etkisi

 

Kayıt dışı ekonomi istihdam üzerinde dolaylı ya da doğrudan bir çok etki meydana getirmektedir. Sanıldığının aksine kayıt dışılık istihdam üzerinde yüzde yüz negatif etkilere sahip olmamakla birlikte sınırlıda olsa bazı olumlu etkileri mevcuttur. Bu pozitif etkilerin başlıcaları ise şunlardır:

 

3.1.1.İstihdam Arttırıcı Etki

 

Bİşçilerin ilgili kurumlara (SGK, Meslek odaları, Sendika vb) kayıt olmaları işveren açısından bir maliyet unsurudur. İşçilerin kayıt dışı çalıştırılması firmaların maliyetlerini azaltmakta onlara daha fazla kar olanağı sağlamaktadır. Azalan maliyetler firmaları daha fazla işgücü istihdamı konusunda teşvik etmektedir.

 

3.1.2.Pozitif Gelir Etkisi

 

Piyasa ekosisteminde üretilen katma değerler ne yazık ki adil bölüşülmemektedir. Bu adaletsiz bölüşümün  piyasanın yapısı, siyasi ve ekonomik konjonktür, kurumlar, davranış ve değer yargıları vb birçok nedenden kaynaklanmaktadır. Çalışan bir bireyin gelirinden vergi, prim vb adlar altında bir takım kesintiler yapılmakta bu kesintilerde bireyin eline geçen net ücreti azaltmaktadır. Bireyler kayıt dışı istihdam edildikleri durumda bahsedilen kesintiler gerçekleşmemekte çalışanın eline geçen net ücret ve dolayısıyla da satın alma gücü ve refah düzeyi de artmaktadır.

 

3.1.3.Rekabet Gücü Etkisi

 

Teknolojinin hızla geliştiği günümüzde emek istihdamı firmalar açısından önemli birer maliyet unsuru olarak görülmektedir. Gerek ulusal gerekse küresel piyasalarda rekabet etmenin en büyük avantajı düşük maliyetlerdir. İşgücü istihdamı neticesinde alınan vergi, prim, aidat vb unsurlar firma maliyetini yükseltmekte ve rekabet gücünü azaltmaktadır. Kayıt dışı istihdam da ise tam tersi gerçekleşmektedir. Aşağı çekilen maliyetler rekabet gücüne olumlu katkı sağlamaktadır.

 

3.2. Kayıt Dışı Ekonominin İstihdam Üzerindeki Negatif  Ekonomik ve Sosyal Etkileri

 

Kayıt dışı ekonomin istihdam üzerindeki etkisinin hem  etkisi genelde olumsuz yani negatiftir.Aşağıda bu olumsuzluklar ayrıntılı bir şekilde ele alınacaktır.

 

3.2.1.Negatif  Gelir Etkisi

 

İstihdam ilişkisi işçi, işveren, devlet ve meslek kuruluşları gibi aktörlerden oluşan bir matristir. Devlet istihdam ilişkisinin  güvenliğini, sürekliliğini, iktisadiliğini, adilliğini vb unsurları sağlamakla yükümlüdür. Hiç şüphe yok ki kamu söz konusu faaliyetleri yerine getirirken bazı ekonomik maliyetlere katlanmaktadır. Bu maliyetlerin finansmanı için ya da devlet olma ilkesi gereği her hangi bir karşılık gütmeden alınan vergi, prim vb unsurların kayıt dışı istihdam aracılığıyla tahsil edilememesi kamu açısından negatif gelir etkisine yol açmaktadır.

 

3.2.2.Haksız Rekabet Etkisi

 

Rekabet iktisadi hayatın felsefesinin temelini oluşturan bir olgudur. Rekabetin bir çok unsuru mevcuttur. Bu unsurlarda en önemlilerinden biride maliyettir.Yukarıda değindiğimiz üzere kayıt dışı istihdam maliyetleri aşağıya çekerek rekabet gücünü arttırmaktadır.Yasal olmayan bu durum kayıtlı istihdam gerçekleştiren firmalar açısından bir dezavantaj olmakta ve haksız rekabete yol açmaktadır.

 

3.2.3.Çocuk İşçiliğin Artması

 

Çocuk işçiliği ülkemizde bir istihdam sorunu olmaktan öte önemli bir sosyal olgudur. Ülkemizde de çocuk işçi sayısı oldukça yüksektir. Çocuk işçi sayısı bölgelere göre farklılık göstermekte özellikle tarım işçiliğinin yoğun olduğu bölgelerde ve büyük şehirlerde önemli rakamlara ulaşmaktadır. Ülkemizde hukuki mevzuatlar çalışma yaşını ve koşullarını düzenlemektedir. Kayıt dışı istihdam sürecinde yasalar ihlal edilerek çocuk işçiler yasalara aykırı iş ve çalışma koşullarında istihdam edilebilmektedir. Dünya genelinde UNICEF çocuk işçiler konusunda önemli çalışmalar yürütmekte ve bazı tedbirlerin alınmasını tavsiye etmektedir.

 

UNICEF tarafından hazırlanan çocuk işçiliğinin azaltılması için atılması gereken adımları şöyle sıralaya biliriz:[10]

 

· Çocuk işçiliğinin çocuk üzerindeki zararlı etkileri hakkında kamunun farkındalığının artırılması;

· Çocukların ucuz işgücü olarak sömürülmesini önlemek için tarım sektörünün daha iyi düzenlenmesi;

· Sokakta yaşayan çocukların sayısını azaltmak için şehir meclislerine destek verilmesi;

· Okula dönen çocuk işçilerin ihtiyaçlarını karşılamak için esnek bir müfredat uygulanması;

· Artan erişime uygun olarak okul ve derslik sayısının artırılması;

· Eğitim kalitesini iyileştirmek için daha fazla finansman sağlanması;

· Çocuk işçiliğini kolayca kabullenen ailevi ve kültürel geleneklere müdahale edilmesidir.

 

3.2.4.Kaçak İşçiliğin Artması

 

Kaçak işçilik kavramını,yabancı uyruklu kişilerin çalışma izinleri olmaksızın istihdam sürecine katılmalarıdır. Ülkemizde ve bir çok ülkede yabancılar için çalışma belli izinlere tabi tutulmuştur. Kayıt dışı istihdam sonucu gerekli şartlara ve izinlere sahip olmayan kişiler istihdam ed,lerek ucuz işgücü elde etmektedir.

 

3.2.5.Bilimsel Veriler Üzerinde Yanıltıcı Etki

 

Dünya genelinde bir çok ülkede ulusal,bölgesel veya sektör  bazlı başta çalışma istatistikleri olmak üzere bir çok makro ekonomik istatistikler hesaplanmaktadır. Bu istatistiksel bilgiler,bir çok kararın alınmasında stratejilerin geliştirilmesinde çok önemli yere sahiptir. Doğru bilgiler doğru kararlara doğru kararlarda sonuca ulaşılması açısından önem arz etmektedir. Kayıt dışı istihdamın varlığı işgücü istatistiklerinin hesaplanmasında hatalara sebep olmakta ve dolayısıyla da doğru karaların alınmasını ve uygulanmasını engellemektedir.

 

3.2.6.Sendikal Faaliyetler Üzerinde Olumsuz Etki

 

Sendikalaşmanın ana felsefesi güçlü işverene karşı güçsüz bireylerin örgütlenerek daha güçlü hale gelmeleri ve kendi haklarını savunmalarıdır. Sendikalaşma az gelişmiş ülkelerde çok düşük düzeydedir. Bunun nedeni ise;sendikaların işçilerin çalışma koşulları ve ücretleri konusunda işverenlerce bir tehdit olarak algılanmasıdır.Sendikalara üyeliğin bir çok ülkede yasal zorunluluk olmaması nedeniyle, kayıtlı istihdam sisteminde bile istenilen düzeyde gelişemeyen sendika olgusu, kayıt dışı istihdam sürecinde tamamen ortadan kalkmaktadır.

 

Tablo 3 – İstihdam Edilenlerin Sosyal Güvenlik Kurumuna Kayıtlılık Durumu

 

 

 

 

 

 

Toplam

 

2010 Ekim

2011 Ekim

 

Toplam istihdam

Kayıt dışı istihdam

Kayıt dışı
(%)

Toplam istihdam

Kayıt dışı istihdam

Kayıt dışı
(%)

 

 

 Toplam

22.972

9.996

43,5

24.486

10.236

41,8

 

Ücretli ve yevmiyeli

14.069

3.709

26,4

15.241

3.823

25,1

 

İşveren

1.229

302

24,6

1.244

281

22,6

 

Kendi hesabına

4.532

3.086

68,1

4.659

3.063

65,7

 

Ücretsiz aile işçisi

3.142

2.900

92,3

3.341

3.069

91,9

 

 Tarım

5.905

5.035

85,3

6.292

5.321

84,6

 

Ücretli ve yevmiyeli

648

573

88,4

719

627

87,2

 

İşveren

90

58

64,4

96

56

58,3

 

Kendi hesabına

2.454

1.841

75,0

2.554

1.883

73,7

 

Ücretsiz aile işçisi

2.712

2.563

94,5

2.924

2.755

94,2

 

 Tarım Dışı

17.067

4.961

29,1

18.194

4.915

27,0

 

Ücretli ve yevmiyeli

13.421

3.135

23,4

14.523

3.196

22,0

 

İşveren

1.138

244

21,4

1.149

225

19,6

 

Kendi hesabına

2.077

1.245

59,9

2.106

1.180

56,0

 

Ücretsiz aile işçisi

430

337

78,4

417

314

75,3

 

 

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları[11]

 

4.Kayıt Dışıyla Proaktif Mücadele Yöntemleri

 

Kayıt dışıyla mücadele etmenin ülkeler açısından kolay bir durum olmadığını daha öncede belirttik. Küreselleşen dünyada ekonomik faaliyetler ve dolayısıyla çalışma hayatı da küreselleşmektedir. Küreselleşen bu ekonomik sistem mücadele ve müdahaleleri zorlaştırmaktadır. 21. yüzyılda teknolojinin gelişmesi ve iktisadi entegrasyonun artması devletleri statik yapılarından kurtararak onları daha dinamik bir hale gelmeye zorlamaktadır.

 

Proaktif mücadele, kamu kesiminin birtakım sorunları önceden öngörüp  çözüm ürütme faaliyetidir. Proaktif mücadelenin temeli öngörü, insiyatif ve kararlılığa  dayanır. Çalışmamızın önemli bir bölümü de kayıt dışıyla proaktif mücadele yöntemleri oluşturmaktadır. Kayıt dışıyla proaktif mücadele yöntemleri kayıt dışı ekonomi ve kayıt dışı istihdamla mücadele olmak üzere iki ana başlık altında incelenecektir.

 

4.1.Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Yöntemleri

 

Kayıt dışı ekonomi ile mücadele yalnızca bir bakanlığın ya da birimin tek başına başarabileceği bir iş değildir. Kayıt dışı ile mücadele ekonominin doğası gereği komplike bir iştir. Bu mücadele, gerek ulusal gerekse uluslar arası arenada karşılıklı işbirliği çerçevesinde yürütülmek zorundadır.

 

Bilindiği üzere kayıt dışı ile mücadele bir devlet politikasıdır. Bizde bu çalışmamızda Ekonomi Kordinasyon Kurulu tarafından kabul edilmiş olan ‘’ Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı (2011-2013)’’ çerçevesinde hazırlanan bir takım önlem ve eylemlerden bahsedeceğiz.

 

4.1.1.Gönüllü Uyumun Artırılması

  • Mükellef Risk Yönetimi Projesi tamamlanacak ve vergi dairesi tarafından gerçekleştirilen işlemlerin bu projeye bağlı olarak yapılması sağlanacaktır.
  • Vergi uyum maliyeti hesaplanacak, yıllar itibariyle raporlanacak ve uyum maliyetinin azaltılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.
  • Mükelleflerin vergi ile ilgili işlemlerde kullandıkları her türlü beyanname, bildirim ve formlar gözden geçirilerek daha açık ve anlaşılır hale getirilecektir.
  • Gümrük işlemlerinin elektronik imza ile yapılması sağlanacaktır.

4.1.2.Denetim  Kapasitesinin  Güçlendirilmesi

  • Akaryakıt, madenî yağ, tütün ve alkol sektörlerinden başlamak üzere elektronik fatura ve elektronik defter kullanımı yaygınlaştırılması.
  • İnternet üzerinden yapılan ticaretin kayıt altına alınabilmesine yönelik teknik ve hukukî altyapı oluşturulması.
  • Denetim elemanlarının kullanımına münhasır olmak üzere işyeri ve sektör analizlerine esas teşkil edecek bilgilerin yer alacağı dijital ortamda “işyeri elektronik denetim defteri” ile “işyerleri elektronik sicil merkezi” oluşturulması.
  • Sosyal Güvenlik Kurumu denetim elemanı sayısının arttırılması.
  • Sosyal Güvenlik Kurumu ve Gelir İdaresi Başkanlığı arasında yapılacak işbirliği ile yoklama fişleri ve işyeri durum tespit tutanaklarının birleştirilmesi suretiyle denetimde etkinlik temin edilecek ve yoklamaların elektronik ortamda yapılması sağlanması.
  • Aylık prim ve hizmet belgesinde gerekli değişiklik yapılarak işverenlerin çalıştırdıkları sigortalıların, Uluslararası Standart Meslek Sınıflaması kodlarına uygun olarak mesleklerini bildirmeleri sağlanması..
  • Mükelleflerin yapmış oldukları faaliyetlerin sicil kayıtları ile uyumlu hale getirilmesi sağlanması.
  • Kayıt dışı işyerlerinin kayıt altına alınması amacıyla kurumlar arasında işbirliği yapılarak, doğalgaz-su-elektrik abonesi olan işyeri verileri, TÜİK’ in işyeri verileri coğrafî bilgi sistemleri kullanılarak SGK kayıtları ile karşılaştırılması.
  • POS cihazlarının yazar kasalarla uyumlaştırılması sağlanması.
  • Yolcu taşıyan firmalara “yolcu listesi ön bildirimi” yükümlülüğü getirilerek, yolcu görüntülerinin gümrük idaresince görülebilmesini sağlamak üzere gerekli düzenlemeler yapılması.
  • Türkiye’ye gelen ve Türkiye’den giden konteynır bilgilerinin hazırlanacak bilgisayar programı vasıtasıyla takip edilmesinin sağlanması.
  • Sosyal Güvenlik Kurumu bünyesinde kayıt dışı istihdamla mücadelede etkinliği artıracak risk analizi merkezi kurulması.
  • Kayıt dışılıkla mücadelede etkinliği artırmaya yönelik ortak pilot denetimler planlanarak uygulanması.
  • Sermaye gereksiniminin hesaplanmasında kredi riskinin daha hassas olarak ölçümü için karşı tarafın kredi değerliliğine dayalı olan uygulamalar ile alternatif olarak kullanılabilen standart uygulamaları içeren ve kamuoyunda Basel-II olarak bilinen uluslararası standartlara geçilmesi.
  • İnşaat sektöründeki aktörler kayıt altına alınması ve izlenmesi.
  • Yapı kooperatifçiliği sektöründeki aktörler kayıt altına alınması ve izlenmesi.
  • İnşaat sektöründeki Yapı Malzemeleri Üreticileri ve Onaylanmış Kuruluşlar “Yapı Malzemeleri Denetim Sistemi” (YMDS) ile kayıt altına alınması ve izlenmesi.
  • Binalarda enerji verimliliği ile ilgili olarak iş ve işlem yapan EVD ve SMM şirketleri kayıt altına alınması ve izlenmesi.
  • İnşaat sektöründe yapı denetim kuruluşları ile sektördeki diğer aktörlerin faaliyetleri kayıt altına alınması ve izlenmesi.
  • İnternet yoluyla kredi kartı kullanılarak yurtdışından yapılan alışverişler izlenecek ve Gümrük Mevzuatı ile tanınan muafiyet hükümlerini ihlâl eden ticarî nitelikteki muameleler tespit edilmesi.
  • Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile bağlı, ilgili ve ilişkili kuruluşlarında tutulan verilerden kayıt dışı ekonomiyle mücadeleye katkı sağlayacak olanlar tespit edilecek ve bu verilerin takibine imkân sağlayacak ortak bir veri ambarı sistemi kurulması.
  • Fuel oil, gazyağı ve nafta türlerinde ulusal marker uygulamasına geçilmesi.
  • Kozmetik ürünler takip sistemi uygulamaya konulacak ve bu sistemin diğer sektörlerdeki ürünlere de uygulanabilirliği araştırılması.
  • Akaryakıt analizleri için Akredite Laboratuarlarının kurulması.
  • Sermaye Piyasası Kurulu görev alanında faaliyet gösteren kurum ve kuruluşların yaptıkları işlemlerin SPK tarafından çevrimiçi olarak takip edilmesine yönelik bir sistem kurulması.
  • Sebze ve meyve ile diğer tarım ürünlerinin takibine imkân sağlayacak olan Merkezî Hal Kayıt Sistemi tamamlanması.
  • Lisanslı depo işletmeleri, yetkili sınıflandırıcılar, ürün ihtisas borsası, tazmin fonu ve diğer ilgili kuruluşlar arasında çevrimiçi bilgi sistemi kurulması.
  • Araçların imalat veya ithalatından, kayıt ve tescil edildiği tüketiciye ulaşım safhasına kadar takibine imkân veren bir sistem kurulması.

4.1.3.Yaptırımların Caydırıcılığının Artırılması

  • Yaptırımlar ve ilgili mevzuat gözden geçirilerek yapılması gereken düzenlemeler belirlenecek ve tespit edilecek takvim içinde uygulamaya konulması.

4.1.4.Veri Tabanı Paylaşımı

  • Akaryakıt satış istasyonlarındaki satış verilerinin çevrimiçi olarak Gelir İdaresi Başkanlığına gönderilmesi için gerekli sistem oluşturulması.
  • Tapu TAKBİS sisteminin tamamlanarak verilerin çevrimiçi olarak paylaşılabilir hale getirilmesi sağlanması.
  • Sıvı formda şeker üretimi yapan şirketlerin satışa esas noktalarına tesis edilen kütlesel debi metre verilerinin, bilgisayar ortamında Şeker Kurumuna anlık olarak iletilmesi, raporlanması ve imalat sanayinde kullanılan sıvı şeker girdilerinin takibine yönelik sistem kurulması.
  • Noterlerce yapılan işlemlere ilişkin verilerin ilgili kurumlarca elektronik ortamda paylaşımına yönelik sistem kurulması.
  • Serbest Bölgeler Uygulama Programının ilgili mücadeleci kurumlara açılması sağlanması.
  • Dağıtıcı şirketlerin LPG ithalatına, ihracatına, alış ve satışına ilişkin verilerin takibine imkân sağlayacak bir sistem kurulması.
  • Dağıtıcı Bayi Denetim Sistemi tamamlanacak, bu sistemdeki bilgilerin EPDK bilgi sistemi tarafından alınması sağlanarak ilgili kurum ve kuruluşlarla paylaşılması.
  • Merkezî Sicil Kayıt Sistemine (MERSİS) ilişkin merkezî veri tabanı oluşturulacak ve kapsamı genişletilmesi.
  • Girişimci Bilgi Sistemi tamamlanacak ve üretilecek bilgiler, kayıt dışı ekonomiyle mücadelede strateji üreten kurum ve kuruluşların kullanımına sunulması.
  • Tüm kamu kurum ve kuruluşları tarafından alınan bilgiler analiz edilerek kurumlar arasında paylaşımı sağlanması.
  • Merkez Bankası bünyesindeki ''Risk Merkezi'' Bankalar Birliği nezdinde yeniden yapılandırılması.

4.1.5.Toplumsal Farkındalığın Artırılması

  • Türkiye genelinde ilköğretim okullarının 3, 4 ve 5. sınıf öğrencilerine yönelik olarak başlatılan vergi bilincini geliştirme eğitimlerine 6, 7 ve 8. sınıflar da dâhil edilerek devam edilecek, ayrıca “vergi bilinci” ve “iş ve sosyal güvenlik” konularının Millî Eğitim müfredatına eklenmesi sağlanması.
  • Ülkemizde kayıt dışı ekonominin büyüklüğü ölçülecek ve dönemler itibariyle takibi sağlanması.
  • Kayıt dışılıkla mücadelede kamuoyunun bilinçlendirilmesini sağlamak amacıyla medya organları aracılığıyla tanıtım çalışmaları yapılması.

4.2.Kayıt Dışı İstihdam İle Mücadele Yöntemleri

  • Mevcut Sistemin Aksayan Yönlerinin Tespit Edilmesi ve Değiştirilmesi
  • Bilgilendirme ve Bilinçlendirme Faaliyetlerinin Yapılması
  • Bürokrasinin Azaltılması
  • Kayıtlı Sisteme Girişe Zorlama
  • Sosyal Diyalog Mekanizmasının Geliştirilmesi (İşçi,İşveren,Sendika,Kamu Kesimi)
  • Aktif İstihdam Politikaları
  • Kurumlar Arası Koordinasyonun Sağlanması
  • Davranışları Değiştirme
  • İşsizlik Enflasyon ve Yoksullukla Mücadele
  • Sosyal Güvenlik Hizmetlerinin Etkinleştirilmesi
  • Etkin ve Caydırıcı Denetim sisteminin kurulması

Sonuç

 

Kayıt dışılığın yalnızca ülkemiz açısından bir sorun olmayıp hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkeler açısından da önemli bir sorun olduğu ortadadır. İnsan odaklılığın azaldığı ve adaletin iktisadi rantın gerisinde kaldığı bu yüzyılda kayıt dışıyla mücadele adına kamu kesimine önemli görevler düşmektedir.

 

Kayıt dışı ekonomi ve onun doğal uzantısı olan kayıt dışı istihdam rakamları ülkemiz açısından oldukça yüksektir. Bu rakamların yüksekliği mevcut kayıt altına alma politikalarımızın yeterince etkin olmadığını göstermektedir.

 

Ülkemizde kayıt dışı ekonomi ve kayıt dışı istihdamının artmasına neden olan faktörleri yukarıda saydık. Kayıt dışılığın kayıt altına alınması için kamu kesimi daha aktif rol üstlenmeli, mevcut sorunları önceden bir projeksiyon çerçevesinde tespit ederek karalılıkla uygulamalıdır.

 

Proaktif mücadelenin en önemli yapı taşı sorun oluştuktan sonra çözüm üretmek değil. Sorun daha doğmadan ya da mevcut bir durumun ileride sorun oluşturacağı önceden çeşitli parametrelerle tespit edilerek önleyici müdahalelerde bulunmaktır.

 

Kaynakça

 

- ALTUĞ, O. (1999), “Kayıtdışı Ekonominin Boyutları (1997),” Erciyes Üniv. İİBF Dergisi, 15, s.257.

 

- CASTELLS, M. and A.PORTES. “World Underneath: The Origins, Dynamics, and Effects of the Informal Economy,” in A. PORTES, M. CASTELLS, L.A. BENTON (Ed.), The Informal Economy: Studies in Advanced and Less Developed Countries, The John Hopkins University Press, Baltimore and London, 1989, pp. 11-37

 

- Dünya Bankası, Kayıt Dışılık: Nedenler, Sonuçlar, Politikalar,2007,s.5.

 

- Ekonomi Kordinasyon Kurulu, Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Planı (2011-2013)

 

- Eryiğit, Suleyman; Türkiye’de İşletmelerin Kayıt dışı Personel Çalıştırmasında Ücret Maliyeti İçindeki Yasal Kesintilerin Etkisi, Doktora Tezi, Gazi Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu, 2003, s.98-105-151.

 

- Güloğlu, Tuncay; “The Reality of Informal Employment in Turkey”, International Programs Visiting Fellow Working Papers, Cornell University, 2005, s.2.

 

- ÇSGB,Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele (KADİM) Projesi,Rega:04.10.2006,s.4.

 

- Süngü, Yakup,(2004) Kayıt dışı İstihdamın Mali Etkileri, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Yüksek Lisans Tezi, Ankara, s.30-47.

 

- T.C Calışma ve Sosyal Guvenlik Bakanlığı, (2004),  Kayıt dışı İstihdam ve Yabancı Kaçak İşçi İstihdamı, Ağustos Ankara, s.17.

 

- Tunç, Mehmet,(2007),Kayıt Dışı istihdamla Mücadelede Geliştirilen Stratejiler Uygulanan Politikalar ve Gelişmiş Ülke Örnekleri,Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü Uzmanlık Tezi,Ankara,s.14.

 

- TÜİK, Hane Halkı İş Gücü Araştırması Ekim 2011

 

İnternet Adresleri

 

http://www.kasifproje.com/kayitliistihdam/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=12 (Erişim:21.01.2012)

http://www.oka.org.tr/kayitdisi/ContentDownload/CEM2010_Nedenler.pdf (Erişim:21.01.2012)

http://www.unicef.org/turkey/dn_2006/_cp41.html (Erişim:22.01.2012)



[1] T.C Calışma ve Sosyal Guvenlik Bakanlığı, (2004),  Kayıt dışı İstihdam ve Yabancı Kaçak İşçi İstihdamı, Ağustos Ankara, s.17.

[2] ALTUĞ, O. (1999), “Kayıtdışı Ekonominin Boyutları (1997),” Erciyes Üniv. İİBFDergisi, 15, s.257.

[3] CASTELLS, M. and A.PORTES. “World Underneath: The Origins, Dynamics, and Effects of the Informal Economy,” in A. PORTES, M. CASTELLS, L.A. BENTON (Ed.), The Informal Economy: Studies in Advanced and Less Developed Countries, The John Hopkins University Press, Baltimore and London, 1989, pp. 11-37.

[4] Eryiğit, Suleyman; Türkiye’de İşletmelerin Kayıt dışı Personel Çalıştırmasında Ücret Maliyeti İçindeki Yasal Kesintilerin Etkisi, Doktora Tezi, Gazi Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu, 2003, s.98-105-151.

[5] Not:Rakamlar yuvarlamadan dolayı toplamı vermeye bilir.

[6] Güloğlu, Tuncay; “The Reality of Informal Employment in Turkey”, International Programs Visiting Fellow Working Papers, Cornell University, 2005, s.2.

[8] Tunç, Mehmet,(2007),Kayıt Dışı istihdamla Mücadelede Geliştirilen Stratejiler Uygulanan Politikalar ve Gelişmiş Ülke Örnekleri,Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü Uzmanlık Tezi,Ankara,s.14.

[9] Süngü, Yakup, (2004) Kayıt dışı İstihdamın Mali Etkileri, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, s.30-47.

[11] Not: Rakamlar yuvarlamadan dolayı toplamı vermeye bilir.

 

 

Alomaliye.com

Programları

  SMMM Seti

  Personel Programı

  PDKS Programı

  Genel Muhasebe

  İşletme Programı

  Sabit Kıymet

  Cari+Kasa Programı

 

© www.alomaliye.com

 

Açılış Sayfam Yap

Ücretsiz Üyelik

 

  Hit Counter
Website Hit Counters

© Alomaliye.com 2000-...   Tüm Hakları Saklıdır.