|
İŞ KAZASI VE MESLEK HASTALIĞI PRİM ORANININ BELİRLENMESİ VE MEYDANA GELEN DEĞİŞİKLİKLERDE
YAPILACAK İŞLEMLER |
11 Ağustos 2006
Bekir HANÇER
Sigorta Teftiş Kurulu
Ankara Grup Başkanı
Sigorta Başmüfettişi
SOSYAL GÜVENLİK REFORMU ÇERÇEVESİNDE
İŞ KAZASI VE MESLEK HASTALIĞI PRİM ORANININ BELİRLENMESİ VE
MEYDANA GELEN DEĞİŞİKLİKLERDE YAPILACAK İŞLEMLER
I.
GİRİŞ
Sosyal Sigortalar Kurumu, primli sistem üzerine tesis edilmiştir. Kurumun temelini oluşturan kanunlardan biri olan 4772 sayılı Kanun ile 01.07.1946 tarihinden itibaren öncelikle iş kazası, meslek hastalığı ve analık risklerine karşı bağımlı çalışanlardan işçiler, koruma altına alınmaya çalışılmıştır. Kurum, sosyal güvence sağlamakta olduğu mesleki risklerden iş kazası ve meslek hastalığı sigorta kolları için diğer sigorta kollarından farklı olarak yapılan işin tehlike sınıf ve derecesine bağlı olarak primlendirme yoluna gitmektedır[1].
İş kazası ve meslek hastalığı primlerinin belirlenmesi 506 sayılı Kanunun 74. maddesine dayanarak Bakanlar Kurulunca uygulamaya konulan “İş kazalarıyla Meslek Hastalıkları Prim Tarifesine[2] ” göre yapılmaktadır. Bu yazımızda belirtilen tarifeye göre yapılmakta olan işlemler sosyal güvenlik reformu muvacehesinde irdelenecektir.
II. İŞ KAZALARIYLA MESLEK HASTALIKLARI PRİMİ ALINMASININ YASAL DAYANAĞI
506 sayılı Kanunun 72. maddesi genel olarak Kurumun primlendirme yetkisini oluşturmaktadır. Anılan maddede “iş kazalar ile meslek hastalıkları, hastalık, analık, malullük,yaşlılık ve ölüm sigortalarının gerektirdiği her türlü yardım ve ödemelerle her çeşit yönetim giderlerini karşılamak üzere, bu Kanun hükümlerine göre prim alınacaktır.” Hükümleri amir bulunmaktadır.
Aynı Kanunun 73. maddesinin (A) fıkrasında da; tarifesine göre tespit edilecek iş kazaları ile meslek hastalıkları sigortası priminin tamamı işveren tarafından verileceği, bu prim nispetinin %1,5 ‘ten az, %7’den fazla olamayacağı,
Yine Kanunun 74. maddesinde; "İş kazaları ile meslek hastalıkları sigortası primi, yapılan işin iş kazası ve meslek hastalığı bakımından gösterdiği tehlikenin ağırlığına göre tespit edilir. İş kolları, tehlikenin ağırlığına sınıflara, bu sınıflarda özel iş şartlarına ve tehlikeyi önlemek için alınmış olan tedbirlere göre derecelere ayrılır…."
Hangi iş kollarının hangi tehlike sınıf ve derecelere ayrılacağı Bakanlar Kurulu kararıyla yürürlüğe konulacak bir tarifeyle tespit olunmaktadır. Halen yürürlükte bulunan “İş kazaları ve Meslek Hastalıkları Prim Tarifesi “ 31.03.1981 tarih ve 17296 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 18.03.1981 tarih ve 8/2569 sayılı Bakanlar Kurulu kararına göre uygulanmaktadır.
Prim tarifesinde iş kolları, 12 tehlike sınıfına ayrılmış olup bu sınıfların normal prim oranları bir diğerinden %0,5 farklı olmak üzere, en düşük haddi %1,5 en yüksek haddi %7 olarak tespit edilmiştir. Her tehlike sınıfı da üst, normal ve alt derece dahil olmak üzere üç tehlike derecesine ayrılmıştır. Üst derece prim oranı dahil olduğu tehlike sınıfının normal prim oranından %0,2 daha yüksek, alt derece prim oranı normal prim oranından %0,2 daha düşüktür. Normal prim oranından %0,2 oranında alt ve üst derecelemeye tabi olma durumu, dereceleme hesabının yapıldığı yıla takaddüm eden 3 takvim yılı içinde aynı iş kolunda 40 bin gün için sigorta primi tahakkuk ettirilmiş olan işyerleri dereceleme tabi tutulur. Bu sürede meydana gelip Kuruma intikal eden işyerinin özel şartları ile tehlikeyi önlemek için alınmış olan emniyet tedbirlerinin de neticesini gösteren iş kazaları, meslek hastalıkları, daimi iş göremezlik ve ölüm vakalarına göre işyerinin münferiden arz edeceği tehlike ağırlığı nazara alınarak Sosyal Sigortalar Kurumu tarafından tayin olunarak işverene bildirilmektedir.
III. YAPILAN İŞİN İŞ KOLU KODUNUN BELİRLENMESİYLE İLGİLİ ESASLAR
Prim Tarifesinde işyerinde yapılan işlerin durumuna göre tabi olacağı tehlike sınıfının kıstasları şu şekilde belirlenmiştir:
1- Bir işyerinde yürütülen esas işin fer'i (ayrıntısı) ve mütemmimi (tamamlayıcı) mahiyetinde olan bütün işlerin sigorta primleri, esas işin tabi tutulduğu prim haddine göre hesaplanır. Ancak, esas işin fer'i ve mütemmimi sayılan işler, işçileri birbirine tedahül etmeyecek (karışmayacak) şekilde ayrı ve bağımsız olarak yürütüldüğü ve ayrı bir işyeri olarak Sosyal Sigortalar Kanunu şumulüne (kapsamına ) alınmış olduğu takdirde her biri kendi tehlike sınıfının prim haddine tabi olurlar.
Örnek: İşyerinde esas faaliyet olarak büyük bir otel işletmesi yapılırken aynı işverene ait otel içinde ütüleme, çamaşırhane, mutfak, bulaşık bölümlerinin yanı sıra kuaför, sauna vs. işler bir arada yürütülüyorsa, bu işyerine otel işletmesinin iş kolu uygulanacaktır. Ancak bazı işler örneğin çamaşırhane kısmı otelden ayrı bir yerde ve otelde çalışanlar ile çamaşırhanede çalışanlar birbirine karışmaksızın yani ayrı işletme şeklinde yürütülüyorsa ayrı işyeri olarak tescil işlemi yapılacaktır.
2- Aynı işveren tarafından aynı işyerinde yürütülen ve mahiyetleri bakımından ayrı hususiyetler arz eden ve başka başka tehlike sınıflarına dahil olan bütün işler işyerinde en yüksek tehlike sınıfına giren işin prim haddine tabi olur.
Örnek: Şehirlerarası konaklama tesisinde yer alan lokanta, kafeterya, akaryakıt satış istasyonu, oyuncak ve hediyelik eşya vs. işleri de bir arada yapılıyorsa bu işyeri, en yüksek tehlike sınıfına giren iş hangisi ise, o işin iş kolu uygulanır.
3- Tarifede gösterilmeyen işler, mahiyetleri ve iş kazası ile meslek hastalığı tehlikesinin ağırlığı göz önünde bulundurulmak suretiyle ilgili en yakın iş kolunun dahil olduğu prim haddine tabi olur.
Örnek: Cep telefonu perakende satışı işyeri için prim tarifesinde yer almadığından, en yakın olarak fotoğraf vs. satılan işyeri ile ilgili “6129” iş kolu kodu uygulanabilir.
IV. İLK DEFA TAYİN EDİLEN VEYA SONRADAN DEĞİŞTİRİLEN TEHLİKE SINIF VE DERECESİNE İTİRAZ EDİLMESİ VEYA YAPILAN İŞE UYMADIĞININ TESPİT EDİLMESİ
A) Bir Ay İçinde Bakanlığa İtiraz Edilmesi
İşverence bir ay içinde itiraz etmesi üzerine 506 sayılı Yasanın 75. maddesinin altıncı fıkrası hükmüne göre Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca alınacak kararın uygulanma tarihi, itiraz konusu tehlike sınıf ve derecesinin o iş veya işyerinde uygulanmaya başladığı tarih olacaktır. Bir aylık sürede yapılan itiraz Kuruma yapılsa dahi Bakanlığa yapılmış varsayılarak bu dilekçeler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na intikal ettirilecektir.[3]
B) Kurumca İnceleme Veya Bir Aylık Süre Dışında İtiraz Edilmesi
Bir ay dışında yapılan itirazların uygulanması daha önce SSK Genel Müdürlüğü’nce karara bağlanırken artık Sigorta Müdürlükleri’ne bırakılmıştır.[4] 506 sayılı Kanunun 75. maddesinin üçüncü fıkrası hükmüne göre Kurum, tespit edilmiş olan tehlike sınıf ve derecesini, yaptıracağı incelemelere dayanarak kendiliğinden veya işverenin isteği üzerine değiştirebilmektedir.
a) Kurumca yapılan incelemede işyerinde yapılan işin tehlike sınıfının ilk defa verildiği veya sonradan değiştirildiği tarihten beri aynı kalmış ve tasnif edildiği iş kolu kodu ve tehlike sınıflarının yapılan işe uymadığının tespiti halinde, bir düzeltme işlemi olmasına karşın 506 sayılı Kanunun 75. maddesinin dört ve beşinci fıkraları uyarınca; hatalı iş kolu kodunun ve tehlike sınıfının uygulandığı tarihten değil, takvim yılından en az bir ay önce (Kasım ayı sonuna kadar) işverene tebliğ edilmek şartıyla karar tarihini takip eden takvim yılı başından itibaren uygulanacaktır.
Örnek: İşyerinde tescil edildiği 01.01.1997 tarihinden bu yana nakliyat komisyonculuğu (prim nispeti: %2 ) işi yapılırken işverenin işyeri bildirgesinde "kamyonla yapılan yük nakliyatı işi-prim nispeti: %3" şeklinde bildirmişse ve Kurumca 01.10.2003 tarihindeki incelemeyle bu durum tespit edilmesi halinde, işverenin itirazı olmadığından Kurum tespit edilen yanlışlığı takvim yılı başından bir ay öncesinde işverene tebliğ etmesi şartıyla, takvim yılı başından itibaren prim nispeti %2 olan iş kolu kodunu uygulamaya koyacaktır. Aradaki dönemde %1 oranında fazladan prim ödenmiş olacaktır. Yanlış ve yersiz ödemeye girmediğinden geriye tahsili veya mahsubu mümkün olmayacaktır.
b) İşveren tarafından değişiklik isteğinin takvim yılından en az iki ay önce Kuruma bildirilmesi halinde, karar ne zaman alınırsa alınsın, isteği takip takvim yılı başından itibaren uygulanacaktır.
Örnek: Değişiklik için 20.09.2003 tarihinde itiraz (talep) edilmiş ise, takvim yılından en az iki ay öncesinde itiraz edilmiş olduğundan dolayı, 01.01.2004 tarihinden itibaren uygulanacaktır.
V. İŞ VEYA İŞYERİNDE YÜRÜTÜLEN İŞİN MAHİYETİNDE İŞ KOLU KODU İLE TEHLİKE SINIFININ TESPİTİNDEN SONRA DEĞİŞİKLİK MEYDANA GELMESİ HALİ
506 sayılı Kanunun 76. maddesinde işyerinde yapılan işin mahiyetinin sonradan meydana gelen değişikliği halinde, iş kazaları meslek hastalıkları tehlike sınıf ve derecesinin nasıl ve hangi tarihten itibaren değiştirileceği açık ve net olarak izah edilmiştir. Bu durum iki değişik şekilde uygulanmaktadır:
A. Değişiklik İşveren Tarafından Bir Ay İçinde Bildirilirse;
Bu konuda Kurumca verilecek karar, değişikliğin meydana geldiği tarihten sonraki ay başından itibaren uygulanacaktır.
Örneğin; işyerinde sigortalı çalıştırılmaya başlanılan 01.08.1999 tarihinden bu yana elektrik malzemeleri satışı (iş kolu kodu: 6125, tehlike sınıfı (I ) ve tehlike derecesi % 1,5 ) yapılırken 05.03.2003 tarihinden itibaren bina içi elektrik tesisat işi de (iş kolu kodu: 4004, tehlike sınıfı (V ) ve tehlike derecesi %3,5 ) yapılmaya başlanılması halinde işverenin durumu bir ay içinde Kuruma bildirmesiyle, değişiklik 01.04.2003 tarihinden itibaren uygulanacaktır. Prim oranı yükselmeyi gerektiren böyle durumda işveren zamanında bildirmekle ileride yapılacak incelemeyle tespit edilecek olan fark primi veya gecikme zammını toplu ödemekten kurtulmuş olmaktadır. Aynı işin tersi olması halinde ise prim düşeceği için daha düşük primi, değişikliği takip eden ay başından itibaren ödeyecektir.
B. Değişiklik İşverence Bildirilmeyip Kurumca Öğrenilirse;
B.1. Tehlike sınıfı yükseliyorsa, değişikliğin meydana geldiği,
B.2. Tehlike sınıfı düşüyorsa, değişikliğin Kurumca öğrenildiği,
Tarihler esas alınmak ve bu tarihlerden sonraki ay başından uygulanmak üzere Kurumca karar alınır.
Kurumca öğrenilmesi yapılacak olan başvuru veya başka bir şekilde incelemeyi gerektirecek bir durumun söz konusu olmasıyla mümkündür.
Örneğin; yukarıda bahsedilen faaliyet konulu işyeri ile ilgili 08.08.2004 tarihinde inceleme yapıldığını ve işverenin işyerinde yapılan işin mahiyetindeki değişikliği bir ay içinde bildirmediğini varsayalım; tehlike sınıfı yükseldiği için uygulama tarihi 01.04.2003’ den başlayacak ve bu güne kadarki fark primin tahsiline gidilecektir. Aynı şekilde tersi söz konusu olduğunda ise tehlike sınıfı değiştiği ve prim oranı düştüğü halde Kurumca öğrenilme tarihi esas alınacağından uygulama tarihi 01.09.2004’den başlatılacak olup aradaki fazla prim ödemesinin iadesi veya mahsubu mümkün olmayacaktır.
VI. 5510 SAYILI SS VE GSS KANUNU İLE GETİRİLEN YASAL DÜZENLEME
5510 sayılı Kanunun 83 üncü maddesindeki hüküm gereği; Yapılan işin belirtilen tarifeye göre hangi tehlike sınıf ve derecesine girdiği ve ödenecek kısa vadeli sigorta kolları primi oranı Kurumca belirlenerek işverene ve kendi nam ve hesabına çalışanlara (Kanununun 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre sigortalı sayılanlara) tebliğ edilir. İş kazasını ve meslek hastalığını önleyecek tedbirler hakkındaki mevzuat hükümlerine uygun bulunmadığı tespit edilen işler, Kurumca daha yüksek primli derecelere konulabilir.
Kurum, işyerinin tespit edilmiş bulunan tehlike sınıf ve derecesini yaptıracağı incelemelere dayanarak kendiliğinden veya işverenin ya da kendi nam ve hesabına çalışanların (Kanunun 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre sigortalı sayılanların) isteği üzerine değiştirebilir. Kurumca yapılacak değişikliklere ilişkin kararın takvim yılından en az bir ay önce işverene, işveren tarafından değişiklik isteğinin de takvim yılından en az iki ay önce Kuruma bildirilmesi şarttır.
Böylece karara bağlanacak değişiklikler, karar veya istekten sonraki takvim yılı başında yürürlüğe girer.
İşverenler ile kendi nam ve hesabına çalışanlar (Kanunun 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre sigortalı sayılanlar), tehlike sınıf ve derecesi ile prim oranı hakkında Kurumca yapılacak yazılı bildirimi aldıktan sonra bir ay içinde Kuruma itiraz edebilir. Kurum, bu itirazı inceleyerek en geç üç ay içinde karara bağlayarak sonucunu itiraz edene bildirir. İlgililer, Kurumun kararı üzerine, kararın tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde yetkili mahkemeye başvurabilir. Kuruma itiraz edilmesi veya mahkemeye başvurulması, primlerin takip ve tahsilini durdurmaz.
İşverenin veya kendi nam ve hesabına çalışanların (Kanunun 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre sigortalı sayılanların) itirazı; işyerinin tehlike sınıfı ve derecesi ile kısa vadeli sigorta kolları prim oranının tebliğine ilişkin yazının işverence veya kendi nam ve hesabına çalışanlar (Kanunun 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre sigortalı sayılanlar) tarafından tebellüğünden itibaren bir ay içinde yapılmış ise, değiştirilen iş kolu kodu ve tehlike sınıfı ile tehlike derecesinin hatalı uygulandığı tarihten, bir aylık süre dışında yapılmış ise, itirazın Kurum kayıtlarına intikali tarihini izleyen yılbaşından, işveren/kendi nam ve hesabına çalışanlar tarafından takvim yılından en iki ay önceki veya Kurumca takvim yılından bir ay önceki sürelerin aşılması durumunda ise, Kurumca yapılacak değişikliğe ilişkin kararın tebliğini izleyen takvim yılı başından geçerli olarak uygulanacaktır.
Bu değişiklik nedeniyle tehlike sınıf ve derecesinin yükselmesi halinde, kararın işverene veya kendi nam ve hesabına çalışanlara (Kanununun 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre sigortalı sayılanlara) tebliğ edildiği tarih ile yürürlük tarihi arasındaki süreye ilişkin kısa vadeli sigorta kollarına ait prim farkının tebliği tarihini takip eden bir ay içerisinde Kuruma ödenmesi halinde, fark prim için gecikme cezası ve gecikme zammı alınmaz. Aksi takdirde, fark primi 89 uncu madde uyarınca gecikme cezası ve gecikme zammı ile birlikte tahsil olunur. Tehlike sınıf ve derecesinin düşmesi halinde ise, kısa vadeli sigorta kolları sigortası prim farkı, işverenin varsa borçlarına mahsup edilir, yoksa iade edilir. Bir ay içinde iade edilmesi halinde faiz ödenmez[5].
VII. SONUÇ
İşyerlerinde yapılan işlerin “İş kazaları Meslek Hastalıkları Prim Tarifesi” nde izah edilen biçimiyle işyeri bildirgesinde ileride meydana gelecek bu konudaki sorunları engellemiş olacağı gibi fazladan prim ödemenin de önüne geçmiş olacaklardır.
Ayrıca gerek özel bina inşaatlarında gerekse ihale konusu işlerde işin yürütümü için gerekli asgari işçilik değerlendirmesi sırasında karşı işverenlere düzenledikleri salt işçilik veya malzemeli işçilik faturalarının değerlendirmeye alınmasını sağlayacaklardır. Karşıt inceleme yapılması gerektiren bir durumda, bazen işyerlerinin kapanmış olması vs. nedenleriyle - söz konusu faturaların sağlıklı bilgi içermediği gerekçesiyle- değerlendirme dışı kalabilmektedir.
01.01.2007 tarihinde yürürlüğe girecek olan 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunun 83 ve 84 üncü maddelerinde, iş kazası ve meslek hastalıkları prim tarifesinin nasıl belirleneceği belirtilmiştir. Söz konusu yeni Kanundaki hükümler 506 sayılı SSK Kanunun 75 ve 76 ıncı maddelerindeki hükümlere benzer yasal bir düzenlemeye gidilmiştir.
Yeni sosyal güvenlik kanunu ile kısa vadeli (iş kazası ve meslek hastalıkları prim tarifesinde esas alınacak ) prim oranı, en düşük % 1 ila % 6,5 olarak değiştirilmiştir. Uygulamaya ilişkin usul ve esaslar aynı olup ek olarak kendi nam ve hesabına çalışanlara da iş kazası ve meslek hastalığı prim ödeme yükümlülüğü getirilmiştir.
KAYNAKÇA
Bekir HANÇER-İsa KARAKAŞ, TÜM YÖNLERİYLE SORU VE CEVAPLARIYLA/AÇIKLAMALI-GEREKÇELİ SOSYAL GÜVENLİK REFORMU, THK Basımevi, Ankara Temmuz-2006
İsa KARAKAŞ, SSK Uygulamasında Asgari İşçilik, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,Ankara-2005
SSK tarafından yayınlanan 16 sayılı Genelge Kitapçığı
[1] İsa KARAKAŞ, SSK Uygulamasında Asgari İşçilik, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,Ankara-2005. s.15-19.
[2] Halen 31.03.1981 tarih ve 17296 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 18.03.1981 tarih ve 8/2569 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesiyle uygulamaya konulmuştur. Bu Kararnameyle 01.03.1965 tarih ve 6/4405 sayılı Kararname uygulamadan kaldırılmıştır. 4772 sayılı Yasanın yürürlükte olduğu zamanlarda da; sırayla diğerini yürürlükten kaldıran 28/06/1946 tarih ve 3/4431 sayılı, 18/11/1948 tarih ve 3/8306 sayılı, 10/01/1952 tarih ve 3/14265 sayılı ve 26/12/1956 tarih ve 4/ 8512 sayılı İş kazaları ve Meslek Hastalıkları Prim Tarifesi’ne ilişkin Bakanlar Kurulu Kararnamesi yayımlanmıştır.
[3] SSK tarafından yayınlanan 16 sayılı Genelge Kitapçığı
[4]Kurumca 28.02.1994 tarihli, 16-76 Ek Sayılı Genelge
[5] Bekir HANÇER-İsa KARAKAŞ, TÜM YÖNLERİYLE SORU VE CEVAPLARIYLA/AÇIKLMALI-GEREKÇELİ SOSYAL GÜVENLİK REFORMU, THK Basımevi, Ankara Temmuz-2006.s.276.
Her Hakkı Mahfuzdur. İzinsiz Yayımlanamaz
...............................
:. Net'ten Brüt'e, Brüt'ten...
...............................
