|
12
Eylül 2005
Ali Türker PİRTİNİ
Başdenetçi / S.M.M.M
alipirtini@acdenetim.com
alipirtini@yahoo.com
BİREYSEL
EMEKLİLİK SİSTEMİ VE ŞAHIS SİGORTALARI
İÇİN ÖDENEN KATKI PAYI VE PRİMLERİN GELİR VERGİSİ MATRAHI HESAPLANMASINDA
İNDİRİMİ VE UYULMASI GEREKEN SON ESASLAR
GİRİŞ : Günümüzde
vergi planlaması hem işletmeler hem
de gelir vergisi mükellefleri için önem arz etmektedir.
Bu planlamanın
yapılabilmesi için bilinçli olarak vergi mevzuatındaki indirim ve istisnaların
takip edilmesi gerekmektedir. Bu takibin neticesinde vergi yükünün yasal
çerçevede değiştiği görülecektir. Buradan hareketle Gelir Vergisi Kanunu’na göre
ücretin safi tutarının hesaplanmasında ve gelir vergisi matrahının
tespitinde yer alan indirimlerden biriside belirli şartlar çerçevesinde şahıs sigortaları ve bireysel
emeklilik sistemine ödenen katkı payı ve primleridir. Konuyla ilgili yasal düzenleme G.V.K ’ nun 63 ve 89 uncu maddelerinde yapılmıştır. G.V.K’ nun Gerçek ücretler başlıklı 63.
maddesinde ücretin gerçek safi değeri
işveren tarafından verilen para ve ayınlarla sağlanan menfaatler toplamından
aşağıdaki indirimler yapıldıktan sonra kalan miktar olarak tanımlanmıştır.. Aynı
maddenin 3. bendinde indirim unsuru
olarak ‘‘Sigortanın veya emeklilik
sözleşmesinin Türkiye’de kâin ve merkezi Türkiye’de bulunan bir sigorta veya
emeklilik şirketi nezdinde akdedilmiş olması şartıyla; ücretlinin şahsına,
eşine ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, işsizlik,
analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigorta poliçeleri için hizmet erbabı
tarafından ödenen primler ile bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı payları
’’ sayılmıştır. Aynı bentte İndirim konusu yapılacak prim, aidat ve
katkıların toplamı, ödendiği ayda elde edilen ücretin % 10’unu (bireysel
emeklilik sistemi dışındaki şahıs sigorta poliçeleri için ödenen primlerde,
ödendiği ayda elde edilen ücretin % 5’ini) ve yıllık olarak asgari ücretin
yıllık tutarını aşamayacağı belirtilmiştir.Bakanlar Kurulu bu oranı % 20
oranına kadar (bireysel emeklilik sistemi dışındaki şahıs sigorta poliçeleri
için % 10 oranına kadar) artırmaya ve belirtilen haddi asgari ücretin yıllık
tutarının iki katını geçmemek üzere yeniden belirlemeye yetkilidir.
G.V.K
nun diğer indirimler başlıklı 89.
maddesinde
ise gelir vergisi matrahının tespitinde
gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden hangi indirimler yapılacağı belirtilmiş ve 1. bentte ‘‘Beyan edilen gelirin % 10’unu (bireysel emeklilik sistemi dışındaki
şahıs sigorta primleri için, beyan edilen gelirin % 5’ini) ve asgarî ücretin
yıllık tutarını aşmamak şartıyla, mükellefin şahsına, eşine ve küçük
çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, analık, doğum ve tahsil
gibi şahıs sigorta primleri ile bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı
payları (sigortanın veya emeklilik sözleşmesinin Türkiye’de kâin ve merkezi
Türkiye’de bulunan bir sigorta veya emeklilik şirketi nezdinde akdedilmiş
olması, prim ve katkı tutarlarının gelirin elde edildiği yılda ödenmiş olması
ve ücret geliri elde edenlerin ücretlerinin safi tutarının hesaplanması
sırasında ayrıca indirilmemiş bulunması şartıyla, eşlerin veya çocukların ayrı
beyanname vermeleri halinde, bunlara ait prim ve katkı payları kendi
gelirlerinden indirilir’’ denilmiştir.
Kanun maddelerinden
anlaşılacağı üzere ücretin safi tutarının hesaplanmasında ve gelir vergisi
matrahının tespitinde Şahıs sigortaları ve Bireysel emeklilik sistemine ödenen
katkı payı ve primleri indirim konusu yapılabilmektedir. Çalışmamızda üzerinde duracağımız husus
bu indirimin yapılmasında tereddüt edilen noktaları ve
uyulması gereken esasları konuyla ilgili olarak 09.08.2005 tarihli 25901 sayılı resmi
gazetede yayınlanan 256 Seri Nolu Gelir
Vergisi Genel Tebliğine göre ortaya koymaktır.
Konuyla ilgili yayınlanan
tebliğden hareketle konuyu altı ana başlıkta toplaya biliriz. Bunlar sırasıyla, İndirim konusu yapılacak
prim ve katkı payı ödemelerinin belgelendirmesinde dikkat edilmesi gereken
noktalar, Katkı payı ve primlerinin indiriminde dönemsellik, Belirlenmiş sınırların üzerinde yapılan ödemelerin
durumu, Geçmiş dönemlere yönelik yapılan (geçikmiş) ödemelerin durumu, Birden
fazla işveren olması halinde yıllık miktar sınırının uygulanması ve Birikimli hayat sigortalarından
bireysel emeklilik sistemine aktarımın
vergi matrahının tespitinde indirimi.
A-İNDİRİM KONUSU YAPILACAK PRİM VE KATKI PAYI ÖDEMELERİNİN
BELGELENDİRMESİNDE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN NOKTALAR
Şahıs
sigortaları ile bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı payı ve primlerin
gelir vergisi matrahının tespitinde indiriminin doğru bir biçimde yapılması
için ödeme tutarı ile tarihinin belgelendirilmesi gerekmektedir. Bilindiği gibi
prim ve katkı payı ödemeleri makbuz karşılığı doğrudan sigorta veya bireysel
emeklilik şirketine yapılabildiği gibi, banka şubeleri, bankaların otomatik
para çekme makinelerine,internet veya telefon bankacılığı, kredi kartları veya
posta çeki aracılığıyla da yapılabilir. Tebliğe göre ödeme tutarı ve tarihinin; sigorta veya bireysel emeklilik
şirketlerince düzenlenen makbuzlarla ya da ödeyenin adı ve soyadı, ödemenin ait
olduğu dönem, ödenen prim veya katkı payı tutarı, ödeme yapılan sigorta veya
bireysel emeklilik şirketinin ünvanı ve ödemenin türüne (Şahıs sigorta primi
veya bireysel emeklilik katkı payı) ilişkin bilgilerin yer alması koşuluyla
banka dekontları, otomatik para çekme makinası makbuzları, kredi kartı
ekstreleri ve posta çekleri ile tevsik edilebilmesi mümkün bulunmaktadır.
Sigorta poliçesi veya emeklilik sözleşmesinin bir örneğinin
(fotokopisinin) işverene verilmesi durumunda ise sigorta veya emeklilik
şirketlerince faks veya e-posta yoluyla katılımcılara gönderilen makbuz
örnekleri ile internet ortamında yapılan ödemelere ilişkin olarak bilgisayardan
alınan çıktılar esas alınarak da indirim uygulanabileceği tebliğde
açıklanmıştır. Bu durumda tebliğde belirtilen
belgelerden birinin ya da yapılan
ödemelerin tutarı, dönemi ve tarihini gösteren sigorta veya emeklilik
şirketlerince düzenlenmiş bir yazı veya ekstrenin, indirimin uygulandığı
ücretin ilgili olduğu yılı izleyen yılın ikinci ayı sonuna kadar işverene
iletilmesi gerekmektedir.
Herhangi bir sebeple işten ayrılma olması durumunda söz
konusu belgeler işten ayrılmadan önce işverene iletilmesi zorunludur. Ancak,
işverence uygun görülmesi halinde, işten ayrılma tarihinden itibaren bir ay
içinde de iletilebilecektir.
Tebliğde yapılan açıklamaya göre sigorta primi ve katkı
payının sigorta veya emeklilik şirketine hizmet erbabı tarafından doğrudan
ödenmeyip, işverenler aracılığıyla ödenmesi halinde ise (grup sigortası veya grup bireysel emeklilik
sözleşmesi ), sigorta poliçesi veya bireysel emeklilik sözleşmesinin bir
örneğinin işverende bulunması halinde bu poliçe veya
sözleşmede sigorta priminin veya bireysel emeklilik katkı paylarının ödeme
dönemlerinin, ayrıca bu dönemler için ödenecek prim ve katkı payı tutarlarının
belli edilmiş olması kaydıyla, hizmet erbabı için işveren tarafından sigorta
veya emeklilik şirketine ödenen ve/veya hizmet erbabının ücretinden kesinti
yapılmak suretiyle tahsil edilen sigorta primi ve katkı payı, her bir kişi için
ücretin vergi matrahının tayininde indirim olarak dikkate alınacaktır.
B-KATKI PAYI VE
PRİMLERİNİN İNDİRİMİNDE DÖNEMSELLİK
Bu konuyla ilgili en önemli nokta “ Katkı payı ve primlerin vergi matrahının tespitinde indirim konusu
yapılabilmesi için, gelirin elde edildiği dönem ile ilişkili olması ve bu dönem
sonuna kadar ödenmiş olmasıdır. ”
Bu husus tebliğde özellikle vurgulanmıştır.
Ayrıca zarar beyanı ya da oran ve tutar sınırlamaları dolayısıyla
yıllık beyannamede indirim konusu yapılamayan prim veya katkı paylarının daha
sonraki yıllarda indirim konusu yapılması asla mümkün değildir. Bu
durumun göz ardı edilmemesi gerekmektedir.
Tebliğde yapılan açıklamada gelir vergisi uygulamasında
vergilendirmenin takvim yılı olduğu
belirtilmiş, bununla birlikte, tevkif yoluyla ödenen vergilerde, istihkak
sahipleri ayrıca yıllık beyanname vermeye mecbur değillerse tevkifatın ilgili
bulunduğu dönemler vergilendirme dönemi sayılmakta ve kesilen vergiler gelir
vergisinin yerine geçmekte olduğu vurgulanmıştır. Buna göre, yıllık
beyannamede indirim konusu yapılacak prim veya katkı payının, beyannamenin
ilgili olduğu yıl ile ilişkili olması ve bu yılın sonuna kadar ödenmesi
gerekmektedir. Ücretlere ilişkin indirimde ise ücretin ilgili olduğu ay
ile ilişkili olması ve bu aylık dönemin sonuna kadar ödenmiş olması
gerekmektedir.
Tebliğe göre aylık bazda yapılacak indirimde, primin peşin
ödenmesi veya taksit dönemlerinin bir aydan daha uzun belirlenmesi halinde,
prim tutarı ilgili olduğu aylar dikkate alınarak (ödenmiş olması şartıyla)
indirim konusu yapılacağı belirtilmiştir. Oransal sınırlar (ücretin %10’u veya
%5’i gibi) çerçevesinde kalsa dahi daha sonraki aylara ilişkin peşin olarak
ödenen tutarların ödendiği ayda indirim konusu yapılması mümkün değildir.
Yıllık bazda yapılacak indirimde de sadece gelirin ilgili
olduğu yıla ilişkin prim tutarı indirim konusu yapılacaktır.
Örneğin 1
Ağustos 2005 tarihinden başlamak üzere bir yıllık yapılan ve bedeli peşin
olarak ödenen sağlık sigortası priminin beş aylık kısmının 2005 yılına, diğer yedi aylık kısmının da 2006
yılına ilişkin beyannamede indirim konusu yapılması gerekir.
Genel bütçeye dahil idare ve müesseseler yaptıkları vergi
tevkifatı için muhtasar beyanname vermemektedir. Ücretlerini peşin alan
ücretlilerin, aylık dönemler itibariyle ödedikleri şahıs sigorta primleri ve
bireysel emeklilik katkı payları, prim ve katkı payı ödeme belgesinin primin ve
katkı payının ait olduğu ay içinde işverene ibraz edilmesi koşuluyla oransal ve
mutlak sınırlamalar çerçevesinde izleyen aylara (bir sonraki aya) ait
ücretlerin vergi matrahının hesabında indirim olarak dikkate alınabilecektir.
C-BELİRLENMİŞ
SINIRLARIN ÜZERİNDE YAPILAN ÖDEMELERİN DURUMU
Tebliğde yapılan açıklamada bireysel emeklilik uygulamasında sözleşmede aksine bir hüküm
bulunmaması halinde, sözleşmede ilgili dönemde ödenmesi öngörülenin üzerinde
ödenen katkı payı, ödeme tarihinden önceki son bir yıllık döneme ait ödenmemiş
katkı paylarına mahsup edildiği veya ödeme tarihinden itibaren azami bir yıllık
dönemde ödenmesi gereken katkı payı olarak kabul edildiği,diğer hallerde ise
katkı payının üzerinde yapılan ödemeler ilgili ödeme tarihindeki katkı payı
olarak kabul edildiği belirtilmiştir.
‘‘Sözleşmede dönem
için belirlenen katkı payının üzerinde ödeme yapılması ve bu ödemenin ileriki
dönemler için ödenmesi gereken katkı payı olarak kabul edilmesi halinde, ödenen
katkı payı ilgili olduğu dönemde indirim konusu yapılabilecektir ”.
Sözleşmede o
dönem için ödenmesi öngörülen katkı payı tutarının üzerinde ödeme yapılması ve
bu fazlanın ödemenin yapıldığı döneme ilişkin katkı payı olarak kabul edilmesi
halinde ise indirim hakkı sadece o dönemle ilgili olarak kullanılabilecek olup
oran ve tutar yönünden sınırlamalar nedeniyle indirilemeyen kısım, daha sonraki
dönemlerde indirilemeyecektir. Bu hususa özellikle dikkat edilmesi
gerekmektedir.
D-GEÇMİŞ DÖNEMLERE
YÖNELİK YAPILAN (GEÇİKMİŞ) ÖDEMELERİN DURUMU
Tebliğde altı çizilen bir diğer önemli hususta “ Ödenmemiş prim ve katkı payları ,
sigorta poliçesi veya emeklilik sözleşmesi bulunsa dahi indirim konusu
yapılamayacağıdır. ”Geçmiş dönemlere ilişkin olarak yapılan prim ve
katkı payı ödemelerinin düzeltme yoluyla ödemenin ilgili olduğu dönemin matrahının
tespitinde indirim konusu yapılması da mümkün bulunmamaktadır.
Ancak ödemenin geçmiş dönem, cari dönem veya izleyen
dönemleri de içeren bir ödeme olması halinde, geçmiş döneme ilişkin prim ve
katkı payı tutarı da ödemenin ilgili olduğu kalan aylarda indirim konusu
yapılabilecektir.
Konuyla ilgili olarak bir örnek vermek gerekirse;
1500,00 YTL aylık ücret geliri elde eden bir hizmet erbabı
01/01/2006 tarihi itibariyle kendisine ait hayat sigortası sözleşmesi yapmış
olup, ilgili sigorta şirketine Ocak–Haziran 2006 aylarına ait (6 aylık) toplam
200,00 YTL sigorta primini 18/02/2006 tarihinde defaten ödemiştir. Sözü edilen
ücretli sigorta primine ait makbuzu da 19/02/2006 tarihinde işverenine ibraz
etmiştir.
Aylık dönemlerde ödenmesi gereken özel şahıs sigorta
priminin bir defada toplu olarak ödenmesi halinde, ücretin vergi matrahının
tayininde, primin bir aylık ücret gelirinin (1.500,00 YTL) %5’i olan 75,00
YTL’ye kadar olan kısmı indirim olarak dikkate alınabilecektir. Buna göre, altı
aylık toplu ödenen prim tutarı makbuzun ibraz edildiği ay dahil olmak üzere,
primin ait olduğu kalan ay sayısına bölünerek kalan her bir aya isabet eden
aylık tutar (200/5= 40,00 YTL) tespit edilecektir. Bu tutar Şubat, Mart, Nisan,
Mayıs ve Haziran aylarının vergi matrahının tayininde indirim olarak dikkate
alınacak, prim ödeme belgesinin işverene ibraz edildiği aydan önceki ay olan
Ocak 2006 ayı için ise herhangi bir işlem yapılmayacaktır.
E-BİRDEN FAZLA
İŞVEREN OLMASI HALİNDE YILLIK MİKTAR SINIRININ UYGULANMASI
Tebliğe göre birden fazla işverenden ücret alınması
durumunda, yıllık asgari ücrete ilişkin miktar sınırlamasının ücretli
tarafından verilecek bilgiler çerçevesinde yürütülmesi gerekmekte olup özellikle yıl içinde işe başlamalarda ileride
doğabilecek sorunları önlemek açısından ücretliden sigorta primi ve katkı payı
konusunda daha önce yapılan uygulamalarla ilgili olarak yazılı bilgi alınması
gerekli görülmektedir.
F-BİRİKİMLİ HAYAT
SİGORTALARINDAN BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİNE AKTARIMIN VERGİ MATRAHININ TESPİTİNDE İNDİRİMİ
Tebliğde birikimli hayat sigortalarından bireysel emeklilik
sistemine aktarımın vergi matrahının
tespitinde indirimi de ele alınmış
konuyla ilgili yapılan açıklamada 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve
Yatırım Sistemi Kanununun Geçici 1 inci maddesi kapsamında mevcut birikimli
hayat sigortalıların talep etmeleri ve sigortalıların ilgili mevzuatta
öngörülen şartları haiz olmaları halinde, birikimlerini tüm hak ve
yükümlülükleri ile birlikte bireysel emeklilik sistemine aktarabilecekleri
belirtilmiş olup böyle bir aktarımın gerçekleştirilmesi halinde, sigorta
poliçesi 07/10/2001 (4697 sayılı Kanunun 4 üncü maddesiyle G.V.K madde 63’
ün değişen 3 .bendinin yürürlük tarihi ) tarihinden önce düzenlenmiş
olsa dahi aktarım işleminden sonra yapılacak her türlü katkı payı ödemelerinin
yeni sistem çerçevesinde vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılmasının
mümkün olacağı belirtilmiştir.
Sonuç: Yapılan
çalışmada konu 09.08.2005 tarihli 25901
sayılı resmi gazetede yayınlanan 256 Seri Nolu
Gelir Vergisi Genel Tebliği ‘ne göre anlatılmaya çalışılmıştır. Tebliğle ortaya konulan
önemli hususları;
- Şahıs
sigortaları ile bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı payı ve
primlerin gelir vergisi matrahının tespitinde indiriminin doğru bir biçimde
yapılması için ödeme tutarı ile tarihinin belgelendirilmesinin gerekmesi,
- Katkı
payı ve primlerin vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılabilmesi
için, gelirin elde edildiği dönem ile ilişkili olması ve bu dönem sonuna
kadar ödenmiş olması ,ayrıca zarar beyanı ya da oran ve tutar
sınırlamaları dolayısıyla yıllık beyannamede indirim konusu yapılamayan
prim veya katkı paylarının daha sonraki yıllarda indirim konusu
yapılmasının asla mümkün olmaması,
- Yıllık
beyannamede indirim konusu yapılacak prim veya katkı payının, beyannamenin
ilgili olduğu yıl ile ilişkili olması ve bu yılın sonuna kadar ödenmesinin
gerekmesi, Ücretlere ilişkin indirimde ise ücretin ilgili olduğu ay ile
ilişkili olması ve bu aylık dönemin sonuna kadar ödenmiş olması,
- Sözleşmede
dönem için belirlenen katkı payının üzerinde ödeme yapılması ve bu
ödemenin ileriki dönemler için ödenmesi gereken katkı payı olarak kabul
edilmesi halinde, ödenen katkı payının ilgili olduğu dönemde indirim
konusu yapılabilmesi,
- Ödenmemiş
prim ve katkı payları , sigorta poliçesi veya emeklilik sözleşmesi bulunsa
dahi indirim konusu yapılamaması,
- Geçmiş
dönemlere ilişkin olarak yapılan prim ve katkı payı ödemelerinin düzeltme
yoluyla ödemenin ilgili olduğu dönemin matrahının tespitinde indirim
konusu yapılmasının da mümkün bulunmaması, Ödemenin geçmiş dönem, cari dönem veya
izleyen dönemleri de içeren bir ödeme olması halinde, geçmiş döneme
ilişkin prim ve katkı payı tutarının da
ödemenin ilgili olduğu
kalan aylarda indirim konusu yapılabilmesi olarak sıralayabiliriz.
Kaynaklar :
-193 Sayılı Gelir
Vergisi Kanunu
-09.08.2005 Tarihli
25901 Sayılı Resmi Gazetede Yayınlanan 256 Seri No’lu Gelir Vergisi Genel
Tebliği
| 
BİREYSEL
EMEKLİLİK