|
05 Aralık
2005
Rüknettin
Kumkale
YMM
ruknettin@kumkale.tr.tc
ŞÜPHELİ
TİCARİ ALACAKLAR VE KARŞILIKLARI
A. Şüpheli Ticari
Alacaklar
1. Tanımı:
"128.
Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı" Muhasebe Sistemi Uygulama Tebliğinde "Ödeme
süresi geçmiş bu nedenle vadesi birkaç defa uzatılmış veya protesto edilmiş,
yazı ile birden fazla istenmiş ya da dava veya icra safhasına aktarılmış
senetli ve senetsiz alacakları kapsar" şeklinde tanımlanmaktadır.
128.
Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı'nın işleyişi; "Tahsili şüpheli hale gelmiş
olan alacaklar ile ilgili hesapların alacağı karşılığında bu hesaba borç
yazılarak bu durumdaki alacaklar normal alacaklardan çıkarılır. Alacağın
tahsili veya tahsil edilemeyeceğinin kesinleşmesi durumunda bu hesaba alacak
kaydedilir." şeklinde açıklanmaktadır.
128. Şüpheli
Ticari Alacaklar Hesabı Dönen Varlıklar içinde bulunduğundan bu hesapta
işletmenin ticari faaliyetlerinden kaynaklanan ve normal koşullarda vadesinin
bir yıl ve daha az süreli olduğu ticari alacaklarından senetli olsun, olmasın
şüpheli hale düşenlerin izlendiği hesaptır.
128.
Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı aktif karakterli bir hesaptır. Bu özelliği ile
daima borç bakiyesi vermesi gerekmektedir. İşletmenin şüpheli hale düşmüş bir
ticari alacağı bulunmadığı zaman ise bu hesap "0" bakiye verir.
İşletmenin
"120. Alıcılar", "121. Alacak Senetleri", "126. Verilen Depozito ve
Teminatlar", "127. Diğer
Ticari Alacaklar" hesaplarından izlenmekte olup ta şüpheli hale düşen
alacakları bu hesaplara alacak kaydedilerek kapatılırlar ve 128. Şüpheli Ticari
Alacaklar Hesabına alınarak izlenirler.
128.
Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabının tarifinde ve Vergi Usul Yasasının Şüpheli
Alacaklar Başlıklı 323. maddesinde açıklandığı üzere bir alacak şüpheli hale
geldikten sonra tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir. Şüpheli
Alacaklar için karşılık ayrılması halinde "129. Şüpheli Ticari Alacaklar
Karşılığı Hesabı" kullanılacaktır. Bu durumda “128. Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı” ile "129. Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı"'nın
birbiri ile karşılıklı olarak çalışması gerekmektedir.
Vergi Usul
Yasasının Şüpheli Alacaklar Başlıklı 323. maddesi, şu hükümleri taşımaktadır;
"Ticari ve zırai kazancın elde
edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla,
1. Dava veya icra safhasında
bulunan alacaklar,
2. Yapılan protestoya veya yazı ile
bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan dava
ve icra takibine değmeyecek derecede küçük alacaklar,
Şüpheli alacak sayılır.
Yukarıda yazılı şüpheli alacaklar
için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir.
Bu karşılığın hangi alacaklara ait
olduğu karşılık hesabında gösterilir. Teminatlı alacaklarda bu karşılık
teminattan geri kalan miktara inhisar eder.
Şüpheli alacakların sonradan tahsil
edilen miktarları tahsil edildikleri dönemde kâr-zarar hesabına intikal
ettirilir."
Vergi Usul
Yasasının Şüpheli Alacaklar Başlıklı 323. maddesinin yukarıya çıkarılan
hükümlerinin uygulanması sırasında karşılaşılacak hususlar aşağıya
çıkarılmıştır.
- Şüpheli bir alacağın
zarar yazılabilmesi için önce karşılık ayrılması gerekmektedir.
- Şüpheli alacaklar
ancak bilanço usulüne göre defter tutan mükellefler tarafından zarara
yazılabilmektedir. Diğer bir anlatımla işletme hesabı usulüne göre defter tutan
mükellefler şüpheli alacak karşılığı ayıramazlar.
- Şüpheli Alacaklar
için şüpheli hale geldikleri hesap döneminde karşılık ayrılabilir. Dolayısıyla
şüpheli hale geldikleri hesap döneminde zarar olarak yazılabilme olanağı vardır.
Buna bağlı olarak bir alacağın şüpheli hale geldiği dönemde zarar
kaydedilmemesi halinde bundan sonraki dönemlerde zarara intikal ettirilmesine
olanak yoktur.
- Şüpheli hale düşmüş
bir alacak şüpheli hale düştüğü dönemin son gününde envanter işlemleri yapılırken
zarara intikal ettirilmesi gerekmektedir.
- Bir alacağın şüpheli
hale gelebilmesi için bu alacağın ticari ve zırai bir kazancın elde edilmesi ve
idame ettirilmesi ile ilgili olması gerekmektedir. Diğer bir anlatımla ticari
ve zirai bir kazancın elde edilmesine ve idame ettirilmesine yönelik olmayan
alacaklar, örneğin, verilen avanslar veya işletme sahibinin şahsi alacakları
için şüpheli alacak işlemi yapılsa dahi, şüpheli alacak karşılığının
ayrılmasına olanak yoktur.
- Şüpheli alacak
haline gelmiş bir alacak için teminat alınmış ise, şüpheli alacak karşılığı,
alınan teminatın şüpheli alacağı aşan kısmı için ayrılabilecektir. Örneğin; 50.000,-
YTL bedel karşılığında mal verdiğimiz bir işletmeden 40.000,- YTL tutarında
teminat mektubu almış isek, şüpheli alacak karşılığı 10.000,- YTL için ayrılacaktır.
- Döviz cinsinden olan
bir alacağın şüpheli hale gelmesi durumunda, Alacağın dönem sonundaki kur'dan
değerlemesi yapılacak, kur farkı "646.
Kambiyo Kârları Hesabına" alınacak bundan sonra da şüpheli alacak
hesabına alınma ve karşılık ayrılması işlemi yapılacaktır.
Sermaye
Piyasası Mevzuatına göre şüpheli alacak ve karşılık ayrılması ile ilgili
açıklamalar Sermaye Piyasası Kurulu Seri XI. Tebliğ No:1 Madde 27'de
yapılmıştır. Bu hükümlere göre;
"Şüpheli alacaklar, çeşitli
nedenlerle tahsil imkanlarının güçleşmiş olduğu tahmin edilen alacakları ifade
eder. İşletmelerin makul bir gerekçeye dayanarak şüpheli alacaklarını tahmin
etmesi ve bu alacaklar için karşılık ayırması şarttır.
Şüpheli alacaklar, işletmelerin
önceki yıllarda tahsil edilemeyen alacaklarına ilişkin veriler, borçlunun ödeme
yeteneği, işletmenin içinde bulunduğu sektörde ve cari ekonomik ortamda ortaya
çıkan olağanüstü koşullar esas alınarak ve makul bir gerekçeye dayanılarak
tahmin edilebilir.
Bu yolla ayrılan karşılıkların
neden olduğu giderler, vergi mevzuatı bakımından aksine bir düzenleme
olmadıkça, kanunen kabul edilmeyen gider niteliğindedir.
Makul bir sonuca ulaşmayı önleyen
önemli belirsizliklerin var olması halinde, şüpheli alacaklar, perakende satış
yöntemi kullanılarak hesaplanır. Perakende satış yöntemine göre, değerleme
yapılan dönemden önceki iki hesap döneminde vadesinde tahsil edilemeyen
alacakların ilgili bulunduğu dönemlerdeki toplam vadeli satışlara oranlarının
ortalaması, değerleme dönemindeki vadeli satışlara uygulanarak, tahmini şüpheli
alacaklar hesaplanır."
Bu tebliğ
hükümlerine göre tahmini şüpheli alacaklar şu şekilde hesaplanacaktır. Önceki
son iki dönem şüpheli alacaklar toplamı / önceki son iki dönem vadeli satışlar
toplamı = Şüpheli alacaklar oranı.
Bulunan bu
Şüpheli Alacaklar Oranı cari yılda yapılan vadeli satışlar ile çarpılarak cari
dönem ile ilgili tahmini şüpheli alacak rakamı bulunmuş olacaktır.
Ancak,
Sermaye Piyasası Mevzuatına göre hesaplanan şüpheli alacaklar ve karşılıkları
Vergi Usul Yasasının Şüpheli Alacaklar Başlıklı 323. madde hükümlerinden çok
farklı olmasından dolayı bu yolla ayrılan şüpheli alacaklar karşılığının
Kanunen Kabul Edilmeyen Giderlere alınması gerekmektedir.
"129.
Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı" Muhasebe Sistemi Uygulama
Tebliğinde "128. Şüpheli Ticari Alacaklar" için ayrılacak karşılıklarla,
perakende satış yöntemi kullanarak bilanço gününden önceki iki hesap döneminde
vadesinde tahsil edilemeyen alacakların ilgili dönemlerdeki toplam vadeli
satışlara oranlarının ortalanmasının değerleme dönemindeki vadeli satışlara
uygulanması suretiyle bulunacak şüpheli alacaklar için ayrılan karşılıkları
kapsar. Teminatlı alacaklarda karşılık teminatı aşan kısım için ayrılır. Bu
hesap amaca uygun olarak bölümlenebilir." şeklinde
tanımlanmaktadır.
Muhasebe
Sistemi Uygulama Tebliğinde 129. Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı'nın
işleyişi; "Hesaplanan karşılık tutarı bu hesaba alacak, "654. Karşılık
Giderleri" hesabına borç kaydedilir. Şüpheli alacağın tahsiline bağlı
olarak, tahmin olunan zararın kısmen ya da tamamen gerçekleşmemesi halinde, gerçekleşmeyen
kısım "644. Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı" alacağına
devredilerek bu hesaba borç kaydedilir. Şüpheli alacağın tahsilinin imkansız
olduğu kesinleştiği takdirde bu hesaba borç, ilgili hesaba da alacak
kaydedilir. Gerçekleşen zararın ayrılan karşılıklardan fazla olması halinde,
ayrılan karşılık kadar bu hesaba borç, zarar fazlası ise "681. Önceki
Dönem Gider ve Zararları" hesabına borç, tahsil edilemeyen tutar, ilgili
alacak hesabına alacak kaydolunur.
Perakende satış
yönteminin uygulanması sonucunda bulunan, dönemin karşılık tutarının o
tarihteki şüpheli alacaklar karşılığı tutarından az olması durumunda, aradaki
fark "644. Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı"na aktarılmak üzere bu
hesaba borç yazılır.
Daha önce
alacaklardan düşülen ve bu hesaba borç kaydedilen alacakların tahsili söz
konusu olduğu takdirde, oluşlarına göre "671. Önceki Dönem Gelir ve
Kârlar" hesabına alınır." şeklinde açıklanmaktadır.
129.
Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı çoğunlukla
"128. Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı"'na alınan şüpheli
alacaklar için ayrılan karşılıkların takibi için kullanılmaktadır. Bunun
yanında perakende satış yönteminin uygulanması sonucunda da yukarıda açıklanan
hesaplama yöntemi ile ayrılan şüpheli ticari alacaklar için ayrılan
karşılıklarda bu hesapta izlenmektedir.
129.
Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı aktifi düzenleyici bir hesap
niteliğindedir. Aktif içinde 12. Ticari Alacaklar Hesap Grubu bünyesinde bulunmasına
karşın pasif karakterli bir hesaptır. Şüpheli Alacaklar için Vergi Usul
Yasasının 323. maddesinde yazılı bulunan karşılık ayrılma şartlarının yerine
getirilmesi ile bu hesabın alacağı çalışmaya başlar. Bu hesap pasif karakterli
olması dolayısıyla daima alacak bakiyesi verir. Hiç Şüpheli Alacak Karşılığının
kalmaması durumunda da "0" bakiye verir.
129.
Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı 128. Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı
ile karşılıklı işlediği için bu hesabın detayının takip açısından (Şüpheli
alacaklılara alınan her alacak için karşılık ayrılmış ise) 128. Şüpheli Ticari
Alacaklar Hesabı ile aynı olması gerekmektedir.
Şüpheli
Ticari Alacaklar Karşılığının ayrılmasında Vergi Usul Yasasının Şüpheli
Alacaklar Başlıklı 323. maddesinin hükümlerine uymak gerekmektedir. Ancak
Muhasebe Sistemi Uygulama Tebliğindeki 129. Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı
Hesabının tanımı ile Vergi Usul Yasasındaki 323. maddenin hükümleri arasında
farklılık bulunmaktadır.
Birinci Farklılık: Vergi Usul Yasasının 323.
Maddesindeki "yukarıda yazılı
şüpheli alacaklar için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte
karşılık ayrılabilir" hükmü ile şüpheli alacak karşılığı ayırmanın bir
zorunluluk olmadığı vurgulanmıştır. Ancak Muhasebe Sistemi Uygulama Tebliğinde
Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabının tanımında ise "128. Şüpheli Ticari Alacaklar için ayrılan karşılıklarla"
cümlesi ile Şüpheli Ticari Alacak sayılan her değer için karşılık ayrılması
mecburi tutulmuştur.
İkinci Farklılık: Vergi Usul Yasasının Şüpheli
Alacaklar Başlıklı 323. maddesinde Muhasebe Sistemi Uygulama Tebliğindeki
"129. Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı" hesabının tarifinde bulunan "Perakende satış yöntemi kullanılarak
bilanço gününden önceki iki hesap döneminde vadesinde tahsil edilemeyen
alacakların ilgili dönemlerdeki toplam vadeli satışlara oranlarının ortalamasının
değerleme dönemindeki vadeli satışlara uygulanması suretiyle bulunacak şüpheli
alacaklar için ayrılan karşılıklar" ifadesinde yer alan hükümler
bulunmamaktadır.
Kanaatımızca, 129. Şüpheli Ticari Alacaklar
Karşılığı Hesabına Vergi Usul Yasasının 323. maddesi hükümleri dışında alınacak
bütün değerlerin Kanunen Kabul Edilmeyen Gider olarak düşünülerek, işletmenin
dönem kârı tespit edilirken vergi matrahına ilave edilmesi gerekmektedir.
Muhasebe
Sistemi Uygulama Tebliğindeki 129. Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabının
tanımında açıklanan "Perakende satış
yöntemi kullanılarak bilanço gününden önceki iki hesap döneminde vadesinde
tahsil edilemeyen alacakların ilgili dönemlerdeki toplam vadeli satışlara
oranlarının ortalamasının değerleme dönemindeki vadeli satışlara uygulanması
suretiyle bulunacak şüpheli alacaklar için ayrılacak karşılıklar"
hükümlerinin 31.12.2005 tarihindeki uygulaması şu şekilde olacaktır:
2003 Yılı
İle İlgili Oran = 2003 Yılında Vadesinde Tahsil Edilemeyen Alacaklar / 2003
Yılı Toplam Vadeli Satışları
2004 Yılı
İle İlgili Oran = 2004 Yılında Vadesinde Tahsil Edilemeyen Alacaklar / 2004
Yılı Toplam Vadeli Satışları
Bu iki yıl
ile ilgili oranlar bulunduktan sonra bunların ortalaması alınarak 2005 yılı
vadeli satışları toplamı ile çarpılacaktır. Şöyle ki;
Önceki İki
Hesap Döneminin Tahsil Edilemeyen Alacaklar Ortalaması = 2003 yılı oranı + 2004
yılı oranı / 2
Ayrılacak
Şüpheli Alacak Karşılığı = 2003 ve 2004 Yılları Tahsil Edilemeyen Alacaklar Ortalaması X 2005 Yılı
Vadeli Satışlar Toplamı
| 
ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR VE KARŞILIKLARI