28 Aralık 2006

Yrd. Doç. Dr. İsmail ANASIZ

A.Ü Kırşehir Meslek Yüksekokulu

anasiz@gazi.edu.tr

ET ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKDE MALİYET VERİLERİNİN İZLENMESİ

VE

MALİYET TESPİTİNDE  7/B SEÇENEĞİ UYGULAMASI

Sunum

Mamul maliyetlerinin hesaplanması bilindiği gibi iki aşamalı olarak yürütülür. Birinci olarak maliyet verileri ihtiyaca uygun tespit edilerek izlenir ve kayıtlanır. İkinci aşamada ise bu veriler esas alınarak elde edilen ürün maliyetleri hesaplanır ve sonuçlar kayıtlanır.

Bizim daha önceki yazılarımızda özellikle vurguladığımız maliyet tespitinde ihtiyaç duyulan verilerin izlenmesi ve kayıtlanması noktasında 7/A seçeneğinin özellikli ürünlerde ihtiyaca cevap verebilmekle birlikte farklı görüş ve uygulamalara neden olduğu için sıkıntı oluşturmasıydı. Bu açıdan biz özellikli ürünü hammaddenin mamule dönüştürülmesini ifade eden üretimden ayrı tanımlamış ve üretim maliyetlerinin hesaplanmasında bu süreçteki farklılıkların dikkate alınması gerektiği için 7/B seçeneğinin daha uygun olduğunu vurgulamıştık.

Et üretim amaçlı besicilik faaliyeti dikkate alındığında, et elde etmek için öncelikle bir besicilik faaliyetini gerektirdiği ortadadır. Bu noktada bazen hiç gerekli olmadığı halde beslenen hayvanın mı? Yoksa besi amaçlı tüketilen yemin mi? Direkt hammadde olduğu soruları ya da çok daha farklı yorum ve uygulamalar problem oluşturabilmektedir. Oysa ki direkt hammadde ve direkt işçilik ayrımı çoğu kez maliyet tespiti ile ilgili olmayıp, yönetimin bilgi ihtiyacı ile ilgilidir.

Yukarıdaki hatırlatmalar çerçevesinde “et üretim amaçlı besicilik”  maliyet verilerinin izlenmesi ve maliyet tespiti 7/B seçeneği esas alınarak aşağıda ele alınmıştır.

Çalışma Yöntemi ve Bulgular: Özellikli ürün maliyet hesaplamalarında karşılaşılan problemler esas alınmıştır.

Referanslar: Maliyet Muhasebesi, Maliyet Bilgi Sistemi, Maliyet Hesapları 7/B Seçeneği

ET-ÜRETİM AMAÇI BESİCİLİK VE ÜRETİM SÜRECİ

Temel olarak tüm işletmeler belirli bir amaca yönelik olarak kurulur. Et üretimi doğal olarak hayvan türü ne olursa olsun(Tavuk, Hindi, Koyun vb) besicilik faaliyetini gerekli kılmaktadır. Bu süreçte en önemli farklı unsur canlı hayvandır.  Besiye alınan hayvanların farklı özellikleri bu sürecin sonunda elde edilecek ürün çıktısını etkiler. Ancak faaliyeti etkilemez.  Bununla birlikte faaliyetin etkinliği de çıktıyı etkileyecektir.

Konu bu faaliyet sürecindeki çıktıların elde edilmesinde katlanılan girdilere ilişkin  giderler  çıktıların maliyetini oluşturacaktır. Çıktı maliyetleri belirli zaman dilimleri(Maliyet dönemi) sonunda hesaplanmaktadır. Besicilik faaliyetinde besiye alınan dönem zaman dilimini, hayvanların kesime gönderildiği ya da bu amaçla satıldığı tarih maliyet hesaplama dönemini belirleyecektir. O halde esas olan bu zaman dilimi içerisinde katlanılan giderlerin izlenmesi ve bu zaman diliminde elde edilen çıktıların maliyetlerinin hesaplanmasıdır.

ET-ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKTE MALİYET GİDERLERİ

Besiye alınan havyaların besi dönemi içerisinde katlanılan giderler maliyet giderlerini oluşturur. Besi faaliyetinin etkinliği açısından yerli ya da yabancı cins hayvanların kaç aylık olduğunda besiye alınması gerektiği ve besi süresi bilimsel kriterlere göre bellidir. Diğer taraftan besi yeri ve iklim şartları da üretimin verimliliğini etkiyen unsurlardan birdir. Bu kriterler teknik konuları oluşturmakla birlikte denetimde kullanılabilmektedir.

Besi faaliyeti ile ilgili giderler doğrudan faaliyetle ilgili olanlar ve dolaylı giderler olarak iki başlıkta sınıflandırılabilir. Doğrudan besi faaliyeti ile ilgili olanlar besiye alınan hayvanlar için doğrudan katlanılan giderlerdir. Dolaylı giderler ise besiye alınan hayvanlarla dolaylı olarak ilgili olan ve sonradan belirli ölçülere göre paylaştırılan giderlerdir.

Aşağıda 7/B seçeneği çerçevesinde maliyet giderlerinin izlenmesi için açılabilecek alt hesaplardan bazıları ve bunlara ilişkin kayıtlar gösterilmiştir.

790 İLK MADDE MALZEME  GİDERLERİ

• YÖNETİM GİDERLERİ
• SATIŞ GİDERLERİ
• ÜRETİM GİDERLERİ

•  DİREKT BESİ İLK MADDE MALZEME GİDERLERİ

• 13 EKİM BESİYE ALINAN B BAŞ HAYVANLAR

• 16 ARALIK BESİYE ALINAN K BAŞ HAVYVANLAR

• YEM VE YEM ÜRÜNLERİ

• DOLAYLI İLK MADDE MALZEME GİDERLERİ

• TEMİZLİK MALZEMELERİ

791 İŞÇİ ÜCRET VE GİDERLERİ

• YÖNETİM GİDERLERİ
• SATIŞ GİDERLERİ
• ÜRETİM GİDERLERİ

• DİREKT İŞÇİ ÜCRET VE   GİDERLERİ

• 13 EKİM BESİYE ALINAN B BAŞ HAYVANLAR

• 16 ARALIK BESİYE ALINAN K BAŞ HAVYVANLAR

• İŞÇİ ÜCRETLERİ

• DOLAYLI İŞÇİ ÜCRET VE GİDERLERİ

• İŞCİ ÜCRETLERİ

• BEKÇİ ÜCRETLERİ

• BAKICI ÜCRETLERİ

793  DIŞARIDAN SAĞLANAN FAYDA VE HİZMET GİDERLER

• YÖNETİM GİDERLERİ

• SATIŞ GİDERLERİ

• ÜRETİM GİDERLERİ

• DİREKT ÇEŞİTLİ GİDERLER

• 13 EKİM BESİYE ALINAN B. BAŞ HAYVANLAR

• 16 ARALIK BESİYE ALINAN K.BAŞ HAVYVANLAR

• DİREKT TAŞIMA GİDERLERİ

• DOLAYLI ÇEŞİTLİ GİDERLER

• AYDINLATMA GİDERLERİ

• SU GİDERLERİ

• ENERJİ GİDERLERİ

794 ÇEŞİTLİ GİDERLER

• YÖNETİM GİDERLERİ

• SATIŞ GİDERLERİ

• ÜRETİM GİDERLERİ

• DİREKT ÇEŞİTLİ GİDERLER

• 13 EKİM BESİYE ALINAN B. BAŞ HAYVANLAR

• 16 ARALIK BESİYE ALINAN K. BAŞ HAVYVANLAR

• DİREKT TAŞIMA GİDERLERİ

• DİREKT SİGORTA GİDERLERİ

• DİREKT SATIŞ GİDERLERİ

• DOLAYLI ÇEŞİTLİ GİDERLER

• ARAZİ KİRALARI

• YEM  STOK ALANI KİRALARI

ET-ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKTE MALİYET GİDERLERİNİN İZLENMESİ

Maliyet giderleri değişik şekillerde sınıflandırılabilir. Ancak sağlıklı maliyet hesaplayabilmek için biz sınıflandırmanın yukarıdaki gibi yapıldığını varsaydık ve bu çerçevede dönem içerisinde kayıtlar aşağıdakilere benzer şekilde yapılacaktır.

Örnek olarak 40 adet 15 aylık yabancı ırk büyükbaş hayvanı 3 aylık besiye alan bir işletme günlük olarak tükettiği yem için aşağıdaki kaydı yapacaktır.

Dolaylı giderlere örnek olarak işletmenin tükettiği temizlik malzemesi için aşağıdaki kaydı yapacaktır.

ET-ÜRETİM AMAÇLI BESİCİLİKTE MALİYET TESPİTİ VE DÖNEM SONU KAYITLARI

Maliyetlerin hesaplanması için besi faaliyetinin tamamlanmış olmasını gerektirir. Diğer bir ifade ile belirli dönem için besiye alınan hayvanların bu süreden fazla tutulması maliyeti artıracaktır. Bu açıdan maliyetlerin besi dönemi bitiminde hesaplanması gerekir. Ancak zorunlu nedenlerle bu sürenin uzaması durumunda katlanılan giderlerin ek maliyet olarak ayrıca dikkate alınması daha doğru olacaktır.

Maliyet tespitine yönelik dönem sonu kayıtları, gider çeşitleri hesaplarında izlenen maliyet giderlerinin üretim hesabına devrinden oluşur. Diğer taraftan besicilikle ilgili dolaylı giderlerin yine besi faaliyeti için uygun kriterler yardımı ile dağıtılması gerekir. Dolaylı besi giderleri,  besi hayvanlarının satış ya da alış değerleri dikkate alınarak yapılabilir.

Örnek olarak dolaylı besi giderleri 200YTL ve tamamlanan 40 adet yabancı ırk hayvanın toplam alış değerinin toplam alışlara oranı %40 olduğunu varsayarsak bu hayvanlar için dolaylı besi giderleri 0.40 * 200= 80YTL olacaktır.

Aşağıda direkt ve dolaylı besi giderlerini kapsayan dönem sonu maliyet kayıtları gösterilmiştir.