4857 SAYILI İŞ YASASINA GÖRE KISMİ ZAMANLI ÇALIŞAN İŞÇİLERİN YILLIK ÜCRETLİ İZİN UYGULAMASI

16.10.2004

Arif TEMİR

İş Müfettişi

temr@mynet.com.tr

4857 SAYILI İŞ YASASINA GÖRE KISMİ ZAMANLI ÇALIŞAN İŞÇİLERİN YILLIK ÜCRETLİ İZİN UYGULAMASI

1. GİRİŞ

4857 sayılı İş Yasası yürürlüğe girmeden önce kısmi çalışmanın yasal bir dayanağı bulunmamaktaydı. Bu konuda oluşan boşluklar yüksek yargı kararları ve öğreti ile doldurulmaktaydı. Bu durum uygulamada çeşitli karışıklıklar yaratarak yeni sorunları da neden olmaktaydı. 4857 sayılı Yasa kısmi çalışma konusunda oluşan fiili durumu yasal hale getirerek birçok sorunu çözüme kavuşturmuş olmasına rağmen uygulamada bazı aksaklıkların olması kaçınılmazdır. Çalışma hayatımızda 4857 sayılı Yasa ile hukuki bir düzenlemeye kavuşan kısmi çalışma şekli, işçilerin birden çok işverenle iş ilişkisine girebilmeye olanak tanıması yönünden bakıldığında işçi-işveren kesimini ve iş hukuku alanında faaliyet gösteren herkesi yakından ilgilendirdiği açıktır.

Kısmi süreli çalışma ilişkisi işçi ile tek bir işveren arasında kurulabileceği gibi, işçi aynı zamanda iki veya daha fazla işverenle kısmi süreli çalışma ilişkisine girebilir. Ayrıca tam gün çalışan bir işçi başka bir işyerinde kısmi süreli çalışmada yapabilir (1).

Türkiye’de kısmi süreli çalışma hizmetler sektöründe, kentsel bölgelerde ve gençler arasında yayılmakta ve bu uygulama çeşitli çevrelerce teşvik edilmektedir (2).

Bu yazımızda; 4857 sayılı Yasa bağlamında kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilerin aynı veya birden çok işveren ile iş ilişkisinde bulunması durumunda yıllık ücretli izin uygulamasının nasıl olacağı konuları açıklanmaya çalışılacaktır.

II. KISMİ SÜRELİ İŞ SÖZLEŞMESİ

Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilerin yıllık ücretli izin uygulamasına geçmeden önce kısmi süreli iş sözleşmesinin ne olduğunu açıklamak kanımca daha uygun olacaktır.

İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleşme kısmî süreli iş sözleşmesidir.

Kısmî süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçi, ayırımı haklı kılan bir neden olmadıkça, salt iş sözleşmesinin kısmî süreli olmasından dolayı tam süreli emsal işçiye göre farklı işleme tâbi tutulamaz. Kısmî süreli çalışan işçinin ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsal işçiye göre çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir(4857/13.md).

Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışan işçi, bölünebilir haklardan, örneğin her yıl verilen yakacak, temizlik ve giyim yardımından çalıştığı süreye orantılı olarak yararlanacaktır. Bu nedenle kısmi süreli çalışanların yasal haklarının ifası sırasında çalıştıkları süreye orantılı olarak ödenmesi uygulaması hep göz önünde bulundurulacaktır.

III. KISMİ SÜRELİ ÇALIŞAN İŞÇİLERİN YILLIK İZİN DURUMLARI

A- Yıllık Ücretli İzine Hak Kazanma

İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir (4857/53.md). Kısmi süreli ya da çağrı üzerine iş sözleşmesi ile çalışanlar yıllık ücretli izin hakkından tam süreli çalışanlar gibi yararlanır ve farklı işleme tabi tutulamaz. Kısmi süreli ya da çağrı üzerine iş sözleşmesi ile çalışanlar iş sözleşmeleri devam ettiği sürece her yıl için hak ettikleri izinleri, bir sonraki yıl izin süresi içine isabet eden kısmi süreli iş günlerinde çalışmayarak kullanır. Yukarıdaki esaslara göre izine hak kazanan kısmi süreli ya da çağrı üzerine çalışan işçilerle tam süreli çalışan işçiler arasında yıllık izin süreleri ve izin ücretleri konularında bir ayrım yapılamaz(Yıllık ücretli izin Yönetmeliği 13.md) (3).

4857 sayılı Yasanın 53. maddesine göre işçilerin yıllık ücretli izne hak kazanabilmeleri için bir yıllık süreyi tamamlamayı kısmi süreli çalışan işçiler için iş sözleşmesi süresinin en az bir yıl devam etmesi şeklinde değerlendirilmesi gerekir. “Kısmi süreli çalışan işçilerin çalışmadıkları günler onların çalışma yükümlülüğünde bulunmadıkları iş günleridir. Bu nedenle haftanın belli günlerinde çalışan bir işçi işe başlamasından itibaren iş göreceği günlerde çalışmasını yerine getirmek koşulu ile bir yıllık süreyi doldurduğunda yıllık ücretli izine hak kazanır” (4). Tam süreli çalışan işçiler için ön görülen, bir yıllık süre içerisinde çalışılmış gibi kabul edilen haller, kısmi süreli çalışanlar için de bu haller işçinin çalışmayı taahhüt ettiği günlere denk geliyorsa yıllık ücretli izin süresinin hesabında çalışılmış gibi kabul edilir. Kısmi süreli çalışan işçinin çalışılan gün toplamının bir yılı bulması şeklinde bir uygulama kısmi süreli çalışanlar için uygulanamaz. Aksi halde haftanın birkaç günü çalışan işçinin yıllık ücretli izine hak kazanabilmesi için yıllarca çalışması gerekir. Böyle bir uygulamada kısmi çalışma düzeninin ruhuna aykırı olur.

Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilerin; süreksiz işlerde, niteliklerinden ötürü bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde çalışmaları durumunda haklarında 4857 sayılı Yasanın yıllık ücretli izinlere ilişkin hükümleri uygulanmaz.

Örnek: Kısmi süreli İş Sözleşmesi ile çalışan Ahmet Bey’in iş sözleşmesi 01.01.2004-01.01.2006 dönemini kapsadığını ve sözleşmesinde haftada bir gün işyerinde bir saat çalışacağına dair hüküm olduğunu varsayalım. Ahmet Bey, işverene hafta da bir gün bir saat çalışmayı taahhüt etmiştir. Bir yıl boyunca haftanın herhangi bir günü bir saat çalışmış ise Ahmet Bey yıllık ücretli izne hak kazanacaktır. Eğer Ahmet Bey çalışmayı taahhüt ettiği şekliyle bir hafta içinde herhangi bir gün bir saat çalışmamış ise çalışmama nedeni 4857 sayılı Yasanın 55. maddesinde belirtilen çalışılmış gibi sayılan hallere giriyorsa yıllık ücretli izne hak kazanır. 55. maddede sayılan hallere girmiyorsa yıllık ücretli izne hak kazanamaz, kazanabilmesi için bir yıl bitiminde bir haftalık süre içerisinde bir gün bir saat daha çalışması gerekir.

Yıllık ücretli izine hak kazanmak için gerekli sürenin hesabında kısmi süreli çalışan işçilerin, aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerinde çalıştıkları süreler birleştirilerek göz önüne alınır. Bir işverenin 4857 sayılı Yasa kapsamına giren işyerinde çalışmakta olan işçilerin aynı işverenin işyerlerinde bu Kanun kapsamına girmeksizin geçirmiş bulundukları süreler de hesaba katılır.

Kısmi süreli çalışan işçiler yönünden de aynı bakanlığa bağlı işyerleri ile aynı bakanlığa bağlı tüzel kişilerin işyerlerinde geçen süreler ve kamu iktisadi teşebbüsleri yahut özel kanuna veya özel kanunla verilmiş yetkiye dayanılarak kurulan banka ve kuruluşlar veya bunlara bağlı işyerlerinde geçen süreler, işçinin yıllık ücretli izin hakkının hesaplanmasında göz önünde bulundurulur (4857/54.md).

B-İzinde Çalışma Yasağı

Yıllık ücretli iznini kullanmakta olan işçinin izin süresi içinde ücret karşılığı bir işte çalıştığı anlaşılırsa, bu izin süresi içinde kendisine ödenen ücret işveren tarafından geri alınabilir (4857/58.md).İş Yasasının bu hükmü kanımca tam zamanlı çalışan işçileri kapsamaktadır. Bir işçinin kısmi süreli iş sözleşmesi ile birden çok işverene haftanın Pazartesi, Salı ve Perşembe günleri birer saat çalışmayı taahhüt ettiğini varsayalım. Bu işçinin bir işverenin yanında izin kullanırken diğer işverenin yanında çalışmasının engellenmesi, işçinin ekonomik geleceğinin kötüleşmesine neden olabileceği gibi, kısmi zamanlı çalışma sisteminin de tam zamanlı çalışmaya dönüştürülmesine neden olacaktır ki böyle bir uygulama da kısmi çalışmadan beklenen faydanın sağlanamamasına neden olacaktır.

C- Birden Çok İşyerinde Çalışanların Yıllık Ücretli İzin Durumları

Birden çok işyerinde kısmi süreyle çalışan işçi , bir yıllık süreyi ilişkin olduğu işyeri bakımından doldurduğu takdirde yıllık ücretli izne hak kazanır (5). İzin uygulamasının her işveren tarafından ayrı ayrı tarihlerde uygulanması söz konusu olabileceği gibi bu şekilde ki uygulama da işçi açısından bir işverenin iş yerinde izinli iken diğer bir işverenin işyerinde çalışıyor olabilecektir. İşçi bütün işyerlerindeki yıllık ücretli izinlerini aynı tarihlerde kullanırsa sorun yaşamayacaktır.

D-Yıllık Ücretli İzin Süreleri

Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışanlar işyerindeki kıdemine ve yaşına uygun olarak 4857 sayılı yasanın 53. maddesinde ki izin sürelerinden yararlanır. İşçi iznini kıdemine uygun olan süre ne kadar ise o kadar kullanır. İşyerinde kısmi süreli olarak bir yıldan beri haftanın iki günü iki saat çalışan işçiye 14 gün yıllık izin verilecektir. İzin 14 gün olmasına rağmen izin ücreti 4 saat olarak ödenecektir. İzin süresi bakımından dikkat edilirse burada bir hak kaybı bulunmamaktadır. Şöyle ki işçi çalışmış olsaydı, 14 günlük süre içerisinde zaten iki gün ikişer saat çalışacaktı. Tam sürelide olduğu gibi 4857 sayılı Yasanın 53. maddesindeki izinlerin üçe bölünmesi ve bir bölümünün on günden aşağı olmaması uygulaması kısmi süreli çalışanlar içinde geçerlidir.

E-Ücretsiz Yol İzni

4857 sayılı Yasanın 56. maddesine göre yıllık ücretli izinleri işyerinin kurulu bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olan işçilerin istemde bulunmaları ve bu hususu belgelemeleri koşulu ile gidiş ve dönüşlerinde yolda geçecek süreleri karşılamak üzere işveren tarafından verilmesi gereken toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni kısmi süreli çalışan işçilere de tam süreli çalışan işçiler gibi verilir.

Yol izni alanlar bu süreyi kullanmadan işe dönerlerse, işveren bunları anılan sürenin bitiminden önce işe başlatmayabilir (yönetmelik 8. md).

F-Yıllık İzin Ücreti

İşveren, kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan ve yıllık ücretli iznini kullanan işçiye, yıllık izin dönemine ilişkin ücretini ilgili işçinin izine başlamasından önce peşin olarak ödemek veya avans olarak vermek zorundadır. Örneğimizde olduğu gibi Ahmet Bey’e izin ücreti 14 günlük süre içerisinde çalışmış olsaydı ne kadar çalışması gerekiyorsa, o süre kadar ödenecektir. Ahmet Bey haftada bir saat çalıştığına göre izin ücreti iki saat olarak ödenecektir.

G-Sözleşmenin Sona Ermesinde İzin Ücreti

Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilere de tam zamanlı çalışan işçilerde olduğu gibi iş sözleşmesinin, herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücreti, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir.

Örnek: İşçi Ali Bey 01.01.2004-31.12.2005 tarihleri arasında X Ltd. Şti.’ne ait işyerinde haftada üç gün çalışmış, çalıştığı süre içerisinde yıllık ücretli izin kullandırılmamış ve işçinin iş sözleşmesi de 01.01.2006 tarihinde fesh edilmiştir. Bu durumda işçi Ali Bey'in izin ücreti nasıl hesaplanacaktır.

Ali Bey'in X Ltd Şti ünvanlı işyerinde ki iş sözleşmesinin süresi iki yıl bir gün’dür. Ali Bey işyerindeki kıdemine göre her yıl 14 gün yıllık ücretli izin kullanması gerekir. İki yıllık izin süresi 28 gün olmaktadır. Ali Bey haftanın üç günü çalıştığına göre her yıl 6 gün olmak üzere toplam 12 günlük yıllık izin ücretine hak kazanmaktadır. Ali Beyin bu ücreti aktin fesh edildiği tarih olan 01.01.2006 tarihindeki günlük ücreti üzerinden hesap edilerek ödenecektir.

IV. SONUÇ

Kısmi süreli çalışmalarda işçilerin; ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsal işçiye göre çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir. İşçilerin yıllık izin ücretlerinin ödenmesin de de bu kural aynen geçerlidir. Ayrıca kısmi süreli çalışan işçilerin izin ücretleri çıplak ücretler üzerinden hesap edilerek ödenir.

Ülkemizde kısmi süreli çalışma sistemi henüz tam anlamıyla oturmadığı için kısmi süreli çalışma sisteminin uygulandığı işyerlerinde çeşitli karışıklıkların çıkması kaçınılmazdır. İşçilerin bir çok işveren ile iş sözleşmesi yaparak çalıştığını varsayarsak, kayıt sisteminin de işverenlerce yasalara uygun şekilde tutulmadığı durumlarda çıkabilecek bir çok sorunlar yargı kararları ile çözümlenebilecektir. kısmi süreli çalışma düzeninde işçi ve işverenlerin uyuşmazlıklarda hak kaybına uğramamaları ve çeşitli karışıklıklara yol açmamaları için yazılı iş sözleşmeleri yapmaları yararlarına olabileceği gibi uyuşmazlıklarda da iş sözleşmelerini delil olarak kullanılabileceklerdir.

KAYNAKÇA

1- Nüvit Gerek, Kısmi Süreli Çalışmaların Bireysel İş Hukukumuzda Yarattığı Sorunlar, Tühis, Ağustos 1990, s.3.

2- Yıldırım Koç, Taşeronluk ve Kısmi Zamanlı Çalışma, Tez-Koop-İş Sendikası Eğitim Yayınları Yayın No:17, s.77.

3- Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği 03.03.2004 tarih ve 25391 sayılı RG’de yayımlanmıştır.

4- Öner Eyrenci, Uygulama ve İş Hukuku Açısından Kısmi Süreli Çalışma, Mozaik Basım ve Yayıncılık, İstanbul 1989, s.59.

5- Tankut Centel, Kısmi Çalışma, Kazancı Kitap Ticaret A.Ş. İstanbul 1992, s.66.