SERBEST BÖLGELER VE VERGİSEL BOYUTLARI   

12 Ağustos 2003

Bülent Gölgeli

SMMM

b.golgeli@gama-boiler.com.tr

I.GİRİŞ

Gümrük kanununun 152.maddesine göre; serbest bölgeler, Türkiye gümrük bölgesinin parçaları olmakla beraber;

a-  Serbest dolaşımda olmayan eşyanın herhangi bir gümrük rejimine tabi tutulmaksızın ve serbest dolaşıma sokulmaksızın, gümrük mevzuatında öngörülen haller dışında kullanılmamak ya da tüketilmemek kaydıyla konulduğu, ithalat vergileri ile ticaret politikası önlemlerinin ve kambiyo mevzuatının uygulanması bakımından, Türkiye Gümrük Bölgesi dışında olduğu kabul edilen;

b- Serbest dolaşımdaki eşyanın, bir serbest bölgeye konulması nedeniyle normal olarak eşyanın ihracına bağlı olanaklardan yararlandığı; yerlerdir.

Şeklinde tanımlanmıştır.

Serbest bölgelerin temel amacı “Yabancı sermaye yatırımlarını ve  dış satımı “ arttırmaktır. 3218 sayılı Serbest Bölgeler Yasası’nın 1.maddesine göre serbest bölgelerin amacı  “ İhracat için yatırım ve üretimi artırmak, yabancı sermaye ve teknoloji girişini hızlandırmak  ekonominin girdi ihtiyacını ucuz ve düzenli şekilde temin etmek, dış finansman ve ticaret imkanlarından daha fazla yararlanmak “ olarak belirlenmiştir.

Serbest bölgelerin kurulmasına yönelik amaçlar gerçekleştiği takdirde, ülke ekonomisinde beklenilen gelişmelerin başında gelen, ülkenin döviz girdilerinin artmasıdır.

Serbest bölgelerden elde edilebilecek bir diğer fayda ise, yatırım malları ithalinde sağlanan kolaylıklar nedeniyle, üretim maliyetlerinin azalması ve üretim miktarının artmasıdır (Örnek: Yatırım mallarının ithalinde gümrük vergisinin alınmaması gibi..)

İhracatı artırmanın teşvik yöntemlerinden biridir serbest bölgeler. Serbest Bölgelerde  ihraç edilen malların avantajı, yurt için den ihraç edilen mallara oranla maliyetlerinin daha düşük olacağı varsayımına dayanmaktadır.  

Ülkemizde halen ticari faaliyette bulunan 21 adet serbest bölge bulunmaktadır. Mersin, Antalya, Ege, İstanbul Atatürk Havalimanı, Trabzon, İstanbul Deri ve Endüstri, Doğu Anadolu, Mardin, İMKB uluslararası Menkul kıymetler, İzmir Menemen Deri, Rize, Samsun, İstanbul Trakya, Kayseri, Avrupa, Gaziantep, Adana Yumurtalık, Bursa, Denizli, Kocaeli, Tübitak – Marmara Araştırma Merkezi Teknoloji

II- SERBEST BÖLGELERDE YAPILABİLECEK FAALİYETLER

Serbest bölgelerde faaliyet konuları;

Üretim, alım-satım, montaj-demontaj, bakım-onarım, bankacılık, sigortacılık, finansal kiralama, depo işletmeciliği, işyeri kiralama ve diğer konular olarak belirlenmiştir.

III-SERBEST BÖLGELERDE FAALİYET RUHSATI ALMAK İÇİN BAŞVURU ESASLARI

Serbest bölgelerde faaliyette bulunmak için Dış Ticaret Müsteşarlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğünden Faaliyet Ruhsatı alınması gerekmektedir.Faaliyet ruhsatı almak üzere;

 1- Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü, Serbest Bölge Müdürlüğü veya serbest bölgenin işletici/kurucu-işletici şirketinden temin edilecek Faaliyet Ruhsatı Müracaat Formu ve bir fotokopisi.

 2- Müracaatçı ve serbest bölgede yapacağı faaliyet hakkında tanıtıcı bilgi,

 3- İmza sahibinin yetki belgesi ve imza sirküleri ile (varsa) firma temsilcisinin yetki belgesi ve imza beyannamesi,

 4- Müracaatçı firmanın kuruluş ilanı ile son sermaye ve ortaklık yapısının yayımlandığı Türkiye Ticaret Sicil Gazeteleri ve Ticaret ve/veya Sanayi Odası kaydı (Yabancı firmalar için kendi ülkelerinde geçerli olan kuruluş belgesinin Türkiye'nin o ülkedeki temsilciliğince onaylı örneği),

 5- Firmanın son üç yıla ilişkin bilançosu, kar ve zarar cetveli,

 6- Müracaat ücretinin Merkez Bankası'na yatırıldığını gösterir banka dekontunun aslı ve bir fotokopisi,

 7- (Varsa) Son üç yılda Türkiye'ye getirilen döviz tutarını gösterir belgeler,

 bir dilekçe ile birlikte iadeli taahhütlü olarak doğrudan Dış Ticaret Müsteşarlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğüne teslim edilmelidir.

Genel Müdürlükçe yapılan inceleme sonucu Faaliyet Ruhsatı alması uygun görülen firmalar 30 gün içerisinde; açık alan kiralayacak iseler serbest bölge işletici/kurucu işletici firması ile, hazır işyerlerinden birini kiralayacak iseler bölgede kiralama ruhsatına sahip herhangi bir kuruluş ile kira sözleşmesi yaparlar.

Arazisi özel sektöre ait bazı serbest bölgelerde ise firmaların arazi veya işyeri satın alması da mümkün bulunmaktadır. Genel Müdürlükçe yapılan inceleme sonucu Faaliyet Ruhsatı alması uygun görülen firmalar 30 gün içerisinde; arazi veya işyeri satın alacak iseler, serbest bölge işletici/kurucu işletici firması ile satış sözleşmesi yaparlar.

İlgili Serbest Bölge Müdürlüğünce onaylanmış sözleşmenin bir sureti Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü'ne iletilir. Genel Müdürlükçe verilen süre içerisinde kira/satış kontratı yapanlar adına Faaliyet Ruhsatı düzenlenir.

 Yatırımcı kullanıcılar, Faaliyet Ruhsatını aldıktan sonra, Bölge Müdürlüğüne müracaat ederek, hazırlatmış oldukları inşaat projelerini uygulamak üzere "İnşaat Ruhsatı" alırlar. İnşaat çalışmalarını bitirdikten sonra "İskan Ruhsat"larını alarak ticari faaliyetlerine başlarlar.

Faaliyet Ruhsatı alması uygun görülmeyenlere ise, Faaliyet Ruhsatı için ödedikleri müracaat ücretleri iade edilir.

Serbest bölgelerde faaliyette bulunacak bütün gerçek ve tüzel kişiliğe sahip Türkiye'de faaliyet gösteren firmaların, serbest bölgedeki faaliyetlerini oluşturacakları şubeleri aracılığı ile yapmaları zorunludur. Bu durumda merkez firmanın son üç yıla ait bilançolarının incelenmesi sırasında sermaye yapısı ve karlılık durumu gibi hususlar gözönünde bulundurulacaktır.

 Serbest bölgede faaliyet gösterecek şubenin ticari faaliyete başlayabilmesi için mutlaka sermaye tahsis edilecek ve işletme gideri öngörülecektir.

Serbest bölgelerde faaliyette bulunacak bütün gerçek ve tüzel kişiliğe sahip firmaların faaliyet alanlarının serbest bölgeler ile sınırlı olması halinde bile, ticaret sicili kayıtlarının bulunması zorunludur.

IV- SERBEST BÖLGELERDE SAĞLANAN TEŞVİK VE  AVANTAJLAR

1- Serbest  bölgelerde  vergi, resim, harç, gümrük ve kambiyo mükellefiyetlerine dair mevzuat hükümleri uygulanmaz. Firmalar bölgedeki faaliyetleri nedeniyle elde ettikleri gelirlerle ilgili olarak; gelir, kurumlar ve KDV dahil bütün vergilerden muaftır. Ayrıca, işçi ücretleri üzerinden gelir vergisi ödenmediği için işçilik maliyeti de düşüktür.

2- Serbest bölge faaliyetlerinden elde edilen kazanç ve gelirler hiç bir izne ve vergiye tabi olmaksızın yurt dışına veya Türkiye’ye transfer edilebilir.

3 -Türkiye’deki tam ve dar mükellef gerçek ve tüzel kişilerin serbest bölgelerdeki faaliyetleri dolayısıyla elde ettikleri kazanç ve iratlar, kambiyo mevzuatına uygun olarak, Türkiye’ye getirilmesi halinde de gelir ve kurumlar vergisinden muaftır.

4- Serbest bölgeler gümrük hattı dışında sayıldığından, serbest bölgeler ile Türkiye’nin diğer yerleri arasında yapılan ticarette dış ticaret rejimi hükümleri uygulanır. Başka bir deyişle, Türkiye’den serbest bölgeye satılan mallar ihracat rejimine, serbest bölgeden Türkiye’ye satılan mallar ise ithalat rejimine tabi olup, serbest bölge kullanıcıları Türkiye’den ihraç fiyatına (KDV’siz) mal ve hizmet satın alabilirler. Diğer taraftan, serbest bölge ile diğer ülkeler ve diğer serbest bölgeler arasında dış ticaret rejimi hükümleri uygulanmaz.

5- Serbest bölgeye getirilen Türkiye veya AB menşeli ya da buralarda serbest dolaşımda bulunan malların, serbest dolaşımda bulunma statüsü değişmediğinden, Türkiye’ye veya AB üyesi ülkelere girişinde gümrük vergisi ödenmez. Ayrıca, üçüncü ülke menşeli malların serbest bölgeye girişinde ve bu malların Türkiye veya AB üyesi ülkeler dışındaki üçüncü ülkelere gönderilmesi halinde de gümrük vergisi ödenmez. Ancak, serbest bölgeden Türkiye’ye veya AB üyesi ülkelere gönderilen serbest dolaşım durumunda olmayan üçüncü ülke menşeli mallar için Ortak Gümrük Tarifesi’nde belirtilen oran üzerinden gümrük vergisi ödenir.

6- Serbest bölgeler “Türkiye-AB Gümrük Birliği Gümrük Bölgesi”nin parçası sayıldığından; serbest bölgelerden Türkiye veya AB menşeli ürünler ile Türkiye’de serbest dolaşım durumunda bulunan ürünler A.TR Belgesi düzenlenerek AB’ ye gönderilebilir. Üçüncü ülke menşeli ürünler ise Ortak Gümrük Tarifesi’nde belirtilen oran üzerinden serbest bölge gümrük müdürlüğüne gümrük vergisi ödenerek serbest dolaşıma geçirildikten sonra A.TR Belgesi düzenlenerek AB’ ye gönderilebilir.

7- Serbest bölgede sağlanan teşvik ve avantajlardan yerli ve yabancı bütün firmalar eşit olarak yararlanır.

8- Mallar serbest bölgede süre sınırlaması olmaksızın kalabilir.

9- Fiyat, kalite ve standartlarla ilgili olarak kamu kurum ve kuruluşlarına verilen yetkiler serbest bölgelerde uygulanmaz.

10- Serbest bölgedeki faaliyetlerle ilgili her türlü ödemeler dövizle yapılır.

11- Serbest bölgelerden Türkiye’ye yönelik mal satışına ve serbest bölge ile diğer ülkeler arasında yapılacak takas ticaretine kısıtlama getirilmemiştir.

12- Başvuru ve faaliyet süresince her türlü bürokrasi en aza indirilmiştir. Serbest bölgeler özel sektör şirketlerince işletilmektedir.

13- Serbest bölgeler; AB ve Orta Doğu pazarlarının yakınında, Akdeniz, Ege ve Karadeniz’deki büyük limanlara, uluslararası havaalanlarına, karayolu ağlarına, kültür, turizm ve eğlence merkezlerine yakın yerlerde kurulmuştur.

14- Serbest bölgelerin altyapısı gelişmiş ülkelerdeki benzerleri ile aynı standarttadır. Açık ve kapalı alan kiraları diğer ülkelere göre düşüktür.

15- Bir  serbest bölgenin faaliyet geçmesinden itibaren 10 yıl süreyle grev  ve lokavt uygulanmamaktadır.

16-İşci ücretlerinden SSK primi dışında herhangi bir kesinti  yapılmamaktadır.

17-Ücretlerden gelir vergisi alınmamaktadır.

18-Yurt dışından bölgeye getirilen mallar için gümrük vergisi diğer vergiler ve  fon ödenmemektedir.

19-Bölgeye gelen mallar süresiz stoklanabilmektedir.

Serbest Bölge gümrük hattı  dışında sayılmakta ve bu bölgede resim  ve harç mükelleflerine dair hükümler uygulanmamaktadır.Bu  nedenle  faaliyet gösteren işletmelerin VUK’nun defter ve belge düzeni ile ilgili yükümlülükleri bulunmadığı gibi, kullanacakları belgeleri anlaşmalı matbaalara bastırmaları veya notere onaylatmaları zorunluluğu  da  yoktur.  Ayrıca bu  işletmlerin yurt içindeki mükellefler gibi denetlenmesi ve incelenmesi de mümkün değildir. Serbest Bölgelerde faaliyet gösteren firmaların vergi levhası asma zorunluluğu bulunmamaktadır.

KDV AÇISINDAN SERBEST BÖLGELER

Serbest bölgelerde gerçekleştirilen mal teslimleri ve hizmet ifaları, KDV’den istisna edilmiştir. 3065 Sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu KDVK’nın “İthalat İstisnası” başlıklı 16/1-c maddesine göre; transit, aktarma, gümrük antreposu, geçici depo, gümrük sahası, serbest bölge rejimlerinin uygulandığı mal ve hizmetler KDV’den istisna edilmiştir. Serbest bölgelerde faaliyette bulunan kişi ve kurumların KDV mükellefiyeti tesis ettirmelerine gerek bulunmamaktadır. Türkiye’ den serbest bölgeye geçilecek mal ve hizmetlerin  ihracat istisnası kapsamında gerçekleşmesi durumunda, bu teslim ve hizmetlere KDV uygulanmaz.

DAMGA VERGİSİ VE HARÇLAR

Serbest  Bölgede yerleşik firmaların bölge içinde bulunan bankalar nezdinde  yaptıkları akreditif işlemleri ve bu işlemler  nedeniyle düzenlenen kağıtlar damga vergisi ve harçtan müstesnadır. Bölgede faaliyette bulunan bankaların bölgede faaliyette bulunan firmalara yapmış oldukları genel bankacılık  işlemlerindeki Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi , Vadeli işlemlerde KKDF alınmamaktadır.

SONUÇ : Türkiye’ deki Serbest Bölgelerde üretim yapan firmaların yukarıda belirtilen avantajları elde etmesi dış piyasa ile rekabette önemli bir faktör oluşturmaktadır. Ancak  Türkiye’deki serbest bölgelerin de bir tür kaçakçılık müeessesi olacak şekilde ilerlediğinide unutmamak gerekir. Bunun önüne geçilebilmesi  güçlü bir gümrük idaresi sisteminin varlığıyla gerçekleşecektir.