|
04.02.2005
Bülent KOÇAK
Gelirler Kontrolörü
bbkocak@yahoo.com
I-GİRİŞ
Uzun zamandır kamuoyunu işgal eden ve mükellefler
tarafından ısrarla istenen enflasyon muhasebesi 5024 sayılı yasa ile yürürlüğü
girdikten sonra bu kez de mükellefleri uygulama sıkıntısı sarmıştır. Zira, söz
konusu yasa hükümlerinin yoruma ihtiyaç bırakması ve gerek tebliğler gerekse de
sirkülerle yapılan düzenlemeler eksiklikleri giderememiştir. Bu alanda yaşanan
sıkıntılardan biriside ihtiyarilikten yararlanarak 2004 yılı ikinci geçici
vergi döneminde enflasyon düzeltmesi yapmayan mükelleflerin 2004 yılı son
geçici vergilendirme döneminde enflasyon düzeltmesi yapıp yapmayacağıdır.
Yazımızda bu hususu açıklayacağız.
II-2004 YILI SON GEÇİCİ VERGİ
DÖNEMİNDE ENFLASYON DÜZELTMESİ
Bilindiği üzere, 5024 sayılı yasanın geçici
birinci maddesiyle dileyen mükelleflere 2004 yılının ilk geçici vergi döneminde
enflasyon muhasebesi hükümleri yerine eski hükümler çerçevesinde matrahlarını
tespit etme hakkı tanınmıştır. Yapılan bu düzenlemenin gerekçesi, mükelleflerin
yasanın uygulanması hususunda yaşadıkları sıkıntıları gidermek ve yeni
koşullara adaptasyonun biraz daha zaman gerektirdiği gerçeğidir. Burada tanınan
ihtiyarilik sadece ilk geçici vergi dönemine ilişkindir. Yasada öngörülen
koşulların gerçekleşmesi (yıllık beyan için; içinde bulunulan hesap dönemi
dahil son üç hesap döneminde TEFE’nin % 100 ve içinde bulunulan hesap döneminde
% 10’dan fazla artış göstermesi, geçici vergi dönemleri için ise üçer aylık
dönemlerin son ayı dahil önceki otuz altı ay TEFE’nin % 100 ve son on iki ay
TEFE’nin % 10’dan fazla artış göstermesi) halinde ikinci geçici vergilendirme
döneminden itibaren enflasyon düzeltmesi yapılması zorunludur ki 2004 yılı
ikinci geçici vergi dönemi sonu itibariyle bu şartlar gerçekleşmiştir. Fakat,
mükelleflere tanınan bu hak yeterli olmamıştır ki bu kez de 5228 sayılı “Bazı
Kanunlarda ve 178 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması
Hakkında Kanun”un 59’uncu maddesi ile 5024 sayılı yasanın geçici birinci
maddesinde değişikliğe gidilerek mükelleflere 2004 yılının tüm geçici vergilendirme
dönemlerine ilişkin ihtiyarilik hakkı tanınmıştır. Anılan maddenin 5228 sayılı
yasa ile değişik hali aşağıdaki gibidir;
“GEÇİCİ MADDE 1.(5228 sayılı Kanunun 59’uncu
maddesinin 18’inci fıkrasıyla değişen ibare. Yürürlük; 31.07.2004)
31.12.2003 tarihi itibariyle aktif toplamı 7,5 trilyon Türk Lirasını veya hesap
dönemine ait ciroları toplamı 15 trilyon Türk Lirasını aşmayan mükelleflerden
dileyenler, 2004 yılı (kendilerine özel hesap dönemi tayin edilenlerde 2004
yılında biten hesap döneminden sonra başlayan hesap dönemine ilişkin) geçici
vergi dönemlerinde beyan edecekleri geçici vergi matrahının tespitinde;
enflasyon düzeltmesine ilişkin hükümler yerine Vergi Usul Kanununun bu Kanunla
değiştirilmeden önceki değerleme hükümleri ile Gelir Vergisi Kanunu ve Kurumlar
Vergisi Kanununun bu Kanunla kaldırılan hükümlerini ve Vergi Usul Kanununun 280
inci maddesinin bu Kanunla kaldırılan son fıkrasını dikkate alırlar. Bu
takdirde enflasyon düzeltmesinin dikkate alınmadığı hususu beyannamede
belirtilir. Beyanname verme süresi içinde bu hususu bildirmeyen veya beyanname
vermeyen mükelleflerin enflasyon düzeltmesine ilişkin hükümleri dikkate
almadıkları kabul edilir.”
Yapılan değişiklikle, önceki düzenlemeden farklı şekilde
belirli limitlere bağlı olarak bir hak tanınmıştır. Buna göre, 31.12.2003
tarihi itibariyle aktif toplamı 7,5 trilyon lirayı veya hesap dönemi cirosu 15
trilyon lirayı aşmayan mükelleflerden dileyenler 2004 hesap dönemi geçi vergi
dönemlerinde enflasyon muhasebesi hükümlerini uygulamayabileceklerdir. Bu
haktan yararlanmak istemeyen mükellefler ise 2004 yılı ikinci geçici
vergilendirme dönemi sonu itibariyle enflasyon düzeltmesi yapılması koşullarının
gerçekleşmiş olması ve de 5024 sayılı yasanın her hangi bir geçici
vergilendirme döneminde düzeltme yapma koşulları gerçekleştikten sonra anılan
hesap dönemi içindeki diğer geçici vergilendirme dönemlerinde ve hesap dönemi
sonunda enflasyon düzeltmesi yapılmasının zorunlu olduğuna dair amir hükmü (VUK
mük.298/A-1 md.) gereğince 2004 yılının üçünce ve dördüncü geçici vergi
dönemlerinde düzeltme yapmaları ve yıl sonunda da enflasyon düzeltmesi yapmaları
zorunludur.
5024 sayılı yasanın geçici birinci maddesinin
uygulanmasına ilişkin gerekli açıklamalar 4 Seri Nolu VUK Sirküleri’nde
yapılmıştır. Anılan maddenin 5228 sayılı yasa ile değişik son haline ilişkin
açıklamalar ise 8 Seri Nolu VUK Sirküleri’nde yapılmıştır. 2004 yılının ilk
geçici vergilendirme döneminde ihtiyarilikten yararlanarak enflasyon düzeltmesi
yapmamış olan mükellefler 2004 yılının son geçici vergilendirme döneminde ne
yapacakları hususunda tereddüde düşmüşlerdir. Bakanlık bu tereddütleri gidermek
için konuya ilişkin son açıklamasını 01.02.2005 tarihli 14 Seri Nolu VUK
Sirküleri ile yapmıştır.
Aslında, değişik geçici birinci madde hükmü
açıktır. 2003 hesap dönemi aktif toplamları 7,5 trilyon liranın altında kalan
veya anılan hesap dönemi ciroları 15 trilyon liranın altında kalan mükellefler 2004
yılı geçici vergi dönemlerinin tamamında enflasyon düzeltmesi
yapmayabileceklerdir. Sanırız, 8 Seri Nolu Sirkülerdeki kendilerine tanınan
hakkı kullanan mükelleflerin 2004 yılı son geçici vergi dönemi beyanname verme
süresinin sonuna kadar enflasyon düzeltmesi işlemini yapacaklarına ilişkin
açıklama mükelleflerin tereddüde düşmesine neden olmuştur.
Az önce belirttiğimiz üzere, kanun hükmü açıktır
ve tereddüde gerek yoktur. Kanunda aranan şartları taşıyan mükellefler 2004
hesap dönemi içindeki tüm geçici vergi dönemlerinde ihtiyarilikten
yararlanabileceklerdir. Nitekim, 14 Seri Nolu Sirkülerdeki açıklamalar da bu
şekildedir. Anılan sirkülerde konuya ilişkin yapılan açıklama aşağıdaki
gibidir;
“Gerek
2004 yılı ikinci geçici vergi dönemi sonu itibariyle Vergi Usul Kanununun
mükerrer 298 inci maddesine göre enflasyon düzeltmesi şartlarının oluşmuş
olması, gerekse de 5024 sayılı Kanunun geçici 1 inci maddesindeki ihtiyarilik
hükmünün sadece 2004 yılına ilişkin geçici vergi dönemlerini kapsaması
nedeniyle söz konusu ihtiyarilikten yararlanarak 31/12/2003 tarihli
bilançolarını düzeltmemiş olan gelir veya kurumlar vergisi mükellefleri, 31/12/2003
tarihli bilançolarını Vergi Usul Kanununun geçici 25 inci, 31/12/2004 tarihli
bilançolarını da mükerrer 298 inci maddesine göre enflasyon düzeltmesine tabi
tutacaklardır. Anılan mükelleflerin, 2004 yılına ilişkin olarak ikinci, üçüncü
ve dördüncü geçici vergi dönemleri sonu itibariyle enflasyon düzeltmesi
yapmalarına ve geçici vergi beyanlarını enflasyon düzeltmesi yapılmış
bilançolarına dayandırmalarına gerek bulunmamaktadır.”
Tanınan haktan yararlanmak isteyen mükellefler
aynı zamanda 31.12.2003 tarihli bilançolarına ilişkin düzeltme de
yapmayacaklardır. Zira, 31.12.2003 tarihi enflasyon düzeltmesi için bir
milattır ve 2004 hesap dönemi içinde uygulanacak olan enflasyon düzeltmesinin
anlamlı olması için 31.12.2003 tarihli bilançonun düzeltilmiş olması
gerekmektedir. Dolayısıyla, ihtiyarilikten yararlanan mükellefler 2004 yılı son
geçici vergi dönemi matrahını değişiklik öncesi hükümlere tespit edeceklerdir.
Burada unutulmaması gereken husus, anılan ihtiyarlık hakkının sadece geçici
vergi dönemleri için tanınmış olduğu ve bu nedenle de yıllık beyana ilişkin her
hangi bir hakkın söz konusu olmadığıdır. 2004 yılı ikinci geçici vergi dönemi
sonu itibariyle enflasyon düzeltmesi koşullarının gerçekleşmiş olması nedeniyle
2004 hesap dönemi yıllık beyanının enflasyon düzeltmesi hükümlerine göre
yapılacağıdır. Bu nedenle mükelleflerin 2004 yılı beyanlarını yaparken
31.12.2203 tarihli bilançolarını VUK’nun geçici 25’inci maddesi hükümlerine
göre ve 31.12.2004 tarihli bilançolarını da VUK’nun mükerrer 298’inci maddesi
hükümlerine göre enflasyon düzeltmesine tabi tutacaklar ve vergi matrahlarını
buna göre hesaplayacaklardır. Verilecek olan yılık beyannamelere eklenecek olan
bilançolar da düzeltilmiş bilançolar olacaktır. Maliye Bakanlığı VUK’nun mükerrer 298’inci maddesinin (A) fıkrasının 8
numaralı bendinde kendisine tanınan yetkiyi 14 Seri Nolu Sirküler ile kullanmış
ve düzeltmelerin yıllık gelir veya kurumlar vergisi beyannamesinin verilme
tarihlerine kadar yapılması ve düzeltmelerin yapıldığı tarih itibariyle de
defterlere kaydedilmesi uygun görmüştür.
2004 yılı geçici vergi dönemlerinde düzeltme
yapmayan mükellefler, yıllık beyanlarını yaparlarken (2004 takvim yılına
ilişkin yıllık gelir vergisi veya kurumlar vergisi beyannamelerinin verilme
tarihlerine kadar) 31/12/2003 tarihli bilançolarını Vergi Usul Kanununun geçici
25’inci maddesine göre enflasyon düzeltmesine tabi tutacaklar, 01/01/2004
açılış kayıtlarının düzeltilmiş 31/12/2003 bilançosuna dayandığı varsayımıyla
31/12/2004 tarihli bilançoya ulaşacaklar, 31/12/2004 tarihli bilançolarını da
Vergi Usul Kanununun mükerrer 298’inci maddesine göre enflasyon düzeltmesine
tabi tutacaklardır. Mükellefler, 31/12/2004 tarihli bilançolarının
düzeltilmesinde taşıma katsayısı olarak bilançonun ait olduğu Aralık 2004 ayına
ilişkin fiyat endeksini (8403,7) bir önceki hesap döneminin sonundaki Aralık
2003 ayı fiyat endeksine (7382,1) bölünmesiyle elde edilen 1,1384 katsayısını
kullanarak 31.12.2003 tarihli bilanço değerlerini taşıyacaklardır.
4 Seri Nolu Sirküler’de, 2004 yılı ilk geçici
vergi dönemi beyannamesi verilme tarihinden önce 31.12.2003 tarihli bilançosunu
düzelten mükelleflerin 5024 sayılı Kanunun değişiklik öncesi geçici birinci
maddesi ile tanınan ihtiyarilik hakkından faydalanamayacağı belirtilmiştir. Anılan
sirkülerde bu mükelleflerin, 31.12.2003 tarihli bilançolarında düzeltme sonucu
oluşan değerleri başlangıç değeri olarak alacakları ve 5024 sayılı Kanunla
getirilen yeni hükümlere göre (mükerrer 298’inci madde hükümleri hariç) 2004
yılı ilk geçici vergi matrahlarını tespit edecekleri açıklanmıştır. Biz bu
açıklamalara katılmıyoruz. Zira, kanun hükmü açıktır ve sadece 31.12.2003
tarihli bilançolarını düzelttiler diye mükelleflerin kanun hükmünden
faydalanamamaları söz konusu olamaz. Kanunda böyle bir şart yoktur. Kaldı ki
ilk geçici vergi beyanı 10.05.2004 tarihinde verilebilecekken gelir vergisi
mükellefleri 2003 hesap dönemi beyanlarını 15.03.2004, kurumlar vergisi
mükellefleri ise 15.04.2004 tarihine kadar verebileceklerdir. Anılan sirküler
ise 07.04.2004 tarihinde yayımlanmıştır ve bu hüküm uyarınca hiçbir mükellef de
böyle bir düzeltme yaptığını resmi olarak bildirerek ihtiyarilik hakkını
kaybetmek istemeyecektir. Benzer bir düzenleme 8 Seri Nolu Sirküler’de de
yapılmış ve 5024 sayılı Kanunun geçici birinci maddesinde tanınan
ihtiyarilikten faydalanmayarak 31.12.2003 tarihli bilançolarını düzelten
mükelleflerin 2004 yılının ikinci ve takip eden geçici vergi dönemleri
itibariyle enflasyon düzeltmesi yapacakları belirtilmiştir. Aynı nedenlerle bu
açıklamanın da kanun hükmüne aykırı olduğunu düşünmekteyiz.
5228 sayılı yasa ile değişik 5024 sayılı yasının
geçici birinci maddesinde belirlenen limitlerin her ikisini birden aşarak
ihtiyarilik hakkından yararlanamayan mükellefler ile limitlerden her hangi
birisinin altında kalmakla birlikte ihtiyarilikten faydalanmak istemeyen
mükelleflerin ise 2004 yılının ikinci ve üçüncü geçici vergi dönemlerinde
enflasyon düzeltmesi yapmaları gerekmekteydi. Aynı şekilde, dördüncü geçici
vergi dönemi beyanları ile yıllık beyanlarını enflasyon düzeltmesi hükümleri
uyarınca yapacaklardır. Bu mükelleflerin dördüncü dönem geçici vergi
beyannamesi verilmesi gereken tarihe kadar bu döneme ilişkin düzeltmeleri
yapmaları ve düzeltme tarihi itibariyle yasal kayıtlarına intikal ettirmeleri
gerekir. Anılan mükelleflerin kayıt zamanlarına ilişkin 14 Seri Nolu
Sirküler’de ihtiyarilikten yararlanan mükellefler için tanınan süre içinde de
yıllık matrahlarının tespitine ilişkin düzeltme işlemlerini yaparak yasal
kayıtlarına intikal ettirmeleri gerekir.
| 
