Summary
A Research on Tax and Tax Potential in Agriculture: A Case of Aegean Region

Giriş
Türkiye’de 2000 yılı verilerine göre tarımın milli gelir içindeki payı %16 olup, toplam nüfusun, yarıya yakın bir kısmı (%40.4) tarım kesiminde yaşamakta, aktif nüfusun ise yaklaşık %59’u tarım kesiminde çalışmaktadır (2). Böylesine kalabalık bir nüfusun yaşadığı ve çalıştığı, ayrıca milli gelir içinde hiç de azımsanmayacak bir payı olan tarım kesiminden, sağlanan vergi gelirlerinin son derece düşük olması, bu konuda yapılacak araştırmaların önemini bir kez daha ortaya koymaktadır.
Türkiye’de tarımın vergileme açısından durumunu ortaya koyarak, Ege bölgesi illerinden Aydın, İzmir ve Manisa illerine bağlı seçilmiş ilçelerde tarım işletmelerinin vergi potansiyelinin ve bu potansiyelin değerlendirme olanaklarının ortaya konulduğu bu araştırmanın temel amaçları ; vergi uygulamaları açısından tarımın genel yapısını ortaya koymak, sorunları belirlemek ve mikro bazda araştırma alanında elde edilen verilerden hareketle tarım işletmelerinin vergi potansiyeli ve bu potansiyelin değerlendirilmesi olanaklarını ortaya koymak, şeklinde sıralanabilir.Çalışmada kullanılan veriler işletme bazında 1999 üretim dönemini, makro bazda ise genellikle son on yılı kapsamaktadır.

Materyal ve Yöntem
Araştırmanın ana materyalini Ege Bölgesinin Aydın, İzmir ve Manisa illerinden tesadüfi olarak seçilen işletmelerden anket yöntemiyle toplanan veriler oluşturmaktadır. Ayrıca konu ile ilgili yerli ve yabancı çalışmalardan da yararlanılmıştır.
Araştırma alanı olarak Ege Bölgesinin Aydın, İzmir ve Manisa illeri seçilmiştir.Genel Bütçe Vergi Gelirleri dikkate alındığında Ege bölgesi Türkiye genelinde %11.12’lik paya sahip iken Ege bölgesi içerisinde ise, İzmir ili %72.68, Manisa ili %6.30 ve Aydın ili de %4.87’lik payla vergi gelirlerinde toplam %83.85’lik bir orana sahip bulunmaktadır (2). Aydın’dan Çine, İzmir’den Torbalı ve Manisa’dan da Turgutlu ilçeleri seçilmiştir. Araştırmaya dahil edilecek köylerin belirlenebilmesi için araştırma kapsamına alınan illerin köy nüfusları kriter olarak alınmıştır.Bu aşamada köylerin nüfusu istatistikler yardımıyla toplanarak ana kitlenin toplam köy nüfusu bulunmuştur. Araştırmada; zaman, ekonomik imkanlar ve personel gibi sınırlayıcı faktörlerin de göz önüne alınması sonucunda maksimum 8 köyden veri toplanabileceği kabul edilmiştir. 500.000 ve üzerinde köy nüfusuna sahip illerde 3 köyde ve bunun altında köy nüfusu bulunan illerde ise iki köyde anket yapılacağı kararlaştırılmıştır

Çizelge 2 : Ana kitle ve Örneğe Giren İşletme Sayıları ve İllere Göre Dağılımı

Bulgular

Türkiye’de Tarımsal Kazançların Vergilendirilmesi
Günümüzde, tarımın vergilendirilmesi; basit usulde ve gerçek usul de olmak üzere iki şekilde gerçekleşmektedir. Bu yöntemler arasında seçim yapılabilmesi için bir takım ölçütler belirlenmiştir. Bunlardan ilki, işletme büyüklüğü ölçüleridir (Örneğin; hububat için; taban arazide 900, kıraç arzide 1700 dönüm gibi)(4). İşletme büyüklüğü ölçülerini aşmayan, ancak bir biçerdöver veya bu mahiyetteki bir motorlu araca veya on yaşına kadar ikiden fazla traktöre sahip olan üreticilerin kazançları da gerçek usulde tesbit edilerek vergilendirilmektedir. Bunların dışında kalan tarımsal faaliyetleri sonucunda kazanç elde edenlerin vergilendirilmesinde ise kaynakta kesinti (stopaj) yöntemi uygulanmaktadır. Stopaj oranı % 1 ila 4 arasında değişmektedir .Gelir vergisinde uygulanacak oran, elde edilen gelire göre, %20-45 arasında değişmektedir (6).
1999 yılı için; tarımdan tevkifat yoluyla toplanan gelir vergisi hasılatının, toplam gelir vergisi tevkifatı içindeki payı % 2.19’dur (5). Yine 1999 yılı için, tarım kesiminde, kanunda belirtilen işletme büyüklüğü ölçülerini aşan ve gerçek usulde vergilendirilen gelir vergisi mükellefi sayısın da, toplam gelir vergisi mükelleflerinin % 2.31’ini oluşturmaktadır (5). Diğer taraftan tarım kesiminden gerçek usulde toplanan gelir vergisine ilişkin istatistiki bir bilgi bulunmamaktadır.

İncelenen İşletmelerde Yıllık Kazançtan Alınabilecek Verginin Hesaplanması
Araştırma kapsamına alınan işletmelerde Gelir vergisi veya Stopajının hesaplanabilmesi için işletmelerin ürettikleri ürünlerin satış değerlerinin (Brüt Üretim Değeri alınmıştır) yanısıra, Gelir Vergisi matrahını oluşturacak net gelir veya net karları gerekmektedir. V.U.K. uyarınca net gelire, kanunda belirtilen faaliyetler sonucunda elde edilen brüt üretim değerinden, yine kanunda belirtilen masraflar indirildikten sonra ulaşılmaktadır. Bu gelir aynı zamanda vergi mükellefinin Gelir Vergisi matrahını oluşturmaktadır. Bu açıklamalar doğrultusunda araştırmaya alınan işletmelerin brüt üretim değerleri, işletme masrafları ve net gelirleri (Brüt Üretim Değeri-İşletme Masrafları) hesaplamıştır (Çizelge 3, 4,5,6 ve 7).

Çizelge 3: İncelenen İşletmelerde İşletme Başına Brüt Üretim Değeri
(000.TL/İşl.)

Çizelge 6: İncelenen İşletmelerde Dekara İşletme Masraflarının
Dağılımı (000.-TL/daa)

Çizelge 7: İncelenen İşletmelerde Dekara ve İşletme Başına Net Gelir

Ege Bölgesi ve Türkiye Geneline İlişkin Tahmin Edilen Vergi Potansiyeli
Araştırma kapsamındaki illerin yer aldığı Ege Bölgesinde vergi potansiyelinin tahmin edilebilmesi için öncelikle bölgede mevcut tarım alanlarından hareketle ve daha önce hesaplanan dekara vergi miktarları da dikkate alınarak bölge genelinde vergi potansiyeli hesaplanmaya çalışılmıştır. Daha sonra aynı yöntem Türkiye için de uygulanmıştır.

Çizelge 10: Araştırma Sonucunda Tarımsal Ürünlerin Satışından Yapılması

Tartışma ve Sonuç
Türkiye’de tarımdan alınan gelir vergisi, yıllardır stopaj vergisi ile sınırlı kalmış ve tarımsal gelirlerin asgari düzeyde vergilendirilmesi söz konusu olmuştur. Tarım işletmelerinde kayıt tutulmayışı nedeniyle tarım kesiminde elde edilen gelir sağlıklı olarak tesbit edilemediği gibi, bu kesime uygulanacak politikalar da gerçekçi olarak oluşturulmıştır. Türkiye’de üreticilerin belirli bir sistem içerisinde kayıt tutmaya alıştırılması ve özendirilmesiyle, hem planlı ve sistemli çalışmakla tarımda verimlilik artışının sağlanması, hem de tarımsal gelirlerin vergilendirilmesinde etkinlik sağlanabilecektir.
Türkiye’de tarım sektöründe kayıt düzeninin geliştirilebilmesi için ilk olarak tarımsal muhasebe birlikleri oluşturularak çiftçilerin defter ve kayıtları bu merkezlerde tutulmalıdır. Örneğin; İzmir ili, Torbalı ilçesi Çapak Köyü üreticilerinin oluşturduğu bir muhasebe merkezi olmalı ve bu köydeki çiftçilerin defter ve kayıtları, her ay ödeyecekleri belli bir aidat karşılığında uzman kişiler tarafından tutulmalı ve vergi matrahını oluşturan gelir daha sağlıklı bir şekilde ortaya konulmalıdır. Kayıt düzeninin geliştirilmesi ve tarım sektöründe yaygınlaştırılması bakımından vergi idaresi tarafından bir takım özendirici tedbirler alınması da mümkündür. Örneğin Fransa’da gerçek usulde vergilendirilmek isteyen çiftçilerin beyan edecekleri net gelirin %20’si özel indirim olarak kabul edilmektedir (3).
Öte yandan çiftçilerin yeteri kadar vergi bilincine sahip olmayışı ve vergi idaresi tarafından yapılması gereken denetimlerin yetersizliği de bir sorundur.Burada değişik kurumlar tarafından düzenlenecek seminerlerle çiftçilere vergi mevzuatı ve uygulamaları hakkında bilgi verilmesi faydalı olabilir. Tarımın gelişmesi ve bir dereceye kadar vergilendirilmesi için, tarımın öncelikle dinamik bir yapıya kavuşturulması da gerekmektedir.