AB'DE VERGİLENDİRME VE HOLLANDA GÜMRÜK İDARESİ

Bilindiği üzere vergi, tarihi süreçte tüm toplulukların ve devletlerin zorunlu finansman kaynağı anlamında en fazla başvurdukları ve toplarken de bir o kadar da sorunla karşı karşıya kaldıkları en vazgeçilmez kamu gelir kaynağıdır. Günümüzün modern ülkeleri geliri aşağı yukarı benzer tanımlayarak, vergiyi de hemen hemen aynı veya benzer sistemlerle tahsil etme yoluna gitmektedirler. Dolayısıyla ülkelerin vergi sistemleri bu anlamda birbirine çok yakındır. Bu çalışmada Avrupa Birliği Üyesi ülkelerdeki gelir ve vergilendirme olayı özetlenerek, özellikle yerinde inceleme yapıldığı için Hollanda Gümrük İdaresi’nden ana hatlarıyla bahsolunacaktır.

Almanya’da, gelir vergisi yasasında verginin konusunu oluşturan kaynaklar; tarım ve ormancılık, ticaret, serbest meslek faaliyetleri, ücretler, sermaye kazançları, menkul ve gayrimenkul sermaye iratları ile telif kazançları ve diğer gelirler ( spekülatif kazançlar, düzenli ve sürekli nitelikteki gelirler-nafaka vb.-) olarak sıralanmıştır.

Avusturya gelir vergisi kanununda, gelir kategorileri; tarım ve ormancılık gelirleri, ticari kazançlar, ücret gelirleri, sermaye kazançları, kira gelirleri ve telif kazançları ve diğer gelirler olarak sayılmıştır.

Danimarka gelir vergisi kanunu, vergilendirilebilir gelir türlerini tek tek saymamış, verginin konusunu yerleşik mükelleflerin para ve parayla ifade edilebilen her türlü kazançları olduğunu belirtmiştir. Kanunda belirtilmiş olmasa da Danimarka gelir vergisi sistemi üç gelir kategorisini esas alarak geliri kavramaktadır. Bunlar; kişinin sermaye kazançları dışındaki her türlü geliri, sermayeden elde edilen gelirler ile Danimarka şirketlerinden elde edilen kâr payları, hisselerin satışından ve kamu yatırım kurumlarından elde edilen gelirlerdir.

Finlandiya’da kural olarak Danimarka’daki sisteme benzer bir şekilde bireylerin para ve parayla ifade edilebilen her türlü geliri gelir vergisinin konusunu oluşturur. Sermaye kazançları diğer gelirlerden ayrı olarak düz oranlı tarife ile vergilendirilir.

Belçika gelir vergisi kanunu vergiye tabi gelirleri dört kategoride ele almıştır. Bunlar; gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları, ücretler ve çeşitli gelirlerdir. “Çeşitli gelirler” kapsamında ücret yada serbest meslek kazancı dışında arızi nitelikteki bazı gelir unsurları yer almaktadır.

Fransız gelir vergisi sisteminde gelirin tanımı yapılmamıştır. Ancak, vergilendirilebilir gelir, kişinin çeşitli gelir kategorilerinden elde ettiği safi tutarların toplamından oluşmaktadır. Bu gelir kategorileri; gayrimenkul sermaye iratları, ticari kazançlar, zirai kazançlar, ticari olmayan serbest meslek niteliğindeki ( örneğin, avukatlık ve doktorluk hizmetleri gibi ) kazançlar, ücretler, halka kapalı şirketlerden yada limited ortaklıklardan elde edilen gelirler, menkul sermaye iratları ve belirli sermaye kazançlarıdır.

İngiliz gelir vergisi sisteminde, gelir altı kategoride incelenmiştir. Bu kategorilerin 3’ünü, gayrimenkul sermaye iratları, tarım ve ormancılık gelirleri ve devlet borçlanma senetleri oluştururken, 4’üncü kategoride; ticari kazançlar, diğer kategoriler kapsamında olmayan ticari kazançlar, faiz gelirleri ve diğer düzenli gelirler (anuiteler), deniz aşırı tahvil ve hisse senedi gelirleri, yurt dışından elde edilen ücretlere yer verilirken 5 ve 6’ıncı kategorilerde; ücret ve emekli maaşı gelirleri ile kar payları ve şirketlerden elde edilen diğer gelirlere yer verilmiştir.

İrlanda gelir vergisi sistemi İngiliz gelir vergisi sitemi ile benzerlik göstermektedir. İrlanda gelir vergisi sisteminde gelirin unsurları sayılarak belirtilmiştir. Ticari ve serbest meslek kazancı, vergisi kaynakta tevkif edilemeyen yatırım gelirleri, deniz aşırı kazançlar, gayrimenkul sermaye iradı ve ücret gelir olarak kabul edilmiştir.

İspanya gelir vergisi (IRPF) sisteminde gelir, ücret gelirleri, menkul sermaye iradı, ticari kazanç, emsal gelir ve mali şeffaflık (fiscal transparency) esasına göre faaliyet gösteren kurumlardan elde edilen gelirlerden oluşmaktadır.

İsveç gelir vergisi sisteminde gelirin tanımına yer verilmemiştir. Kural olarak, en geniş anlamıyla, kişilerin bir takvim yılı içerisinde elde ettikleri para ve parayla ifade edilebilen her türlü gelir, gelir vergisinin konusunu oluşturmaktadır. İsveç gelir vergisi, gelir türlerini farklı vergilendirebilmek için elde edilen geliri üç kategoride incelemiştir: Ücret, ticari kazanç ve sermaye iratları.

İtalya yerleşiklerinin mükellefi olduğu İtalyan gelir vergisi (IRPEF), mükellefleri dünya genelinde elde ettiği tüm geliri kapsamaktadır. IRPEF tarafından kabul edilen gelir, gayrimenkul sermaye iradı, ücret, menkul sermaye iradı, serbest meslek kazancı, ticari kazanç ve çeşitli gelirleri kapsamaktadır. “Çeşitli gelirler” kategorisinde ise; yurt dışında bulunan gayri menkullerden ve arızi nitelikteki ticari faaliyetlerden elde edilen kazançlar yer almaktadır.

Lüksemburg gelir vergisi, bir takvim yılında elde edilen para ve parayla ifade edilebilen her türlü geliri kavramaktadır. Gelir; ticari kazanç, zirai kazanç, serbest meslek kazancı, ücret, emeklilik ve düzenli ödemeler, menkul sermaye iradı ve telif kazançları ile çeşitli gelirlerden oluşmaktadır.

Portekiz gelir vergisi yasası (CIRS) gelir vergisinin konusunu oluşturan gelir türlerini tek tek sayarak belirtmiştir. Buna göre; ücret, serbest meslek kazancı, ticari kazanç, zirai kazanç, yatırım kazançları, gayri menkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları, emekli aylıkları ve diğer gelirlerdir. “Diğer gelir” kategorisinde, piyango ve kumar gibi arızi nitelikteki gelirler yer almaktadır.

Yunanistan gelir vergisi, geliri net olarak tanımlamamıştır. Bu nedenle kural olarak elde edilen gelirlerin tümü – istisnalar dışında gelir vergisinin konusunu oluşturmaktadır. Bir takvim yılı içerisinde elde edilen gelirlerin farklı esaslarda vergilendirilebilmesi için altı gelir kategorisi sayılmıştır. Bunlar; gayri menkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları, zirai kazançlar, ticari kazançlar, ücret ve serbest meslek kazançları ile diğer kaynaklardan elde edilen gelirlerdir.

Hollanda’da vergi üç ana gelir türü üzerinden alınmaktadır. Bunlar gelir, tasarruf ve harcamalar üzerinden alınan vergilerdir.

a) Gelir Vergisi: Ücret ve kira gelirleri üzerinden alınmaktadır. En düşük oran % 32.55 iken, en yüksek oran % 52’dir. Vergilendirme dönemi 1 Ocak-31 Aralık’tır. Yıl sonunda 1 Nisan’dan evvel beyan edilir.

b) Herhangi bir şirketin % 5 hissesine sahip olunması halinde elde edilen gelir üzerinden %25 oranında alınır. Kurumlar vergisi oranı sabit olarak kurum karı üzerinden % 25 olarak tahsil edilir.

Diğer taraftan; Yer altı suları ile içme sularının m3’ü üzerinden, çöp vergisi de 1100 kg üzerindeki çöp atıklarından ton başına, Benzin, Kömür, Gasoline, LPG tüketimlerinde 1000 m3 başına Elektrik Enerjisi tüketiminde kilovat başına maktu vergi tahsili söz konusudur. Veraset ve intikal vergilerinde mükellefin sosyal durumuna göre %5 ile % 53 arsında değişen oranlar söz konusudur. İntikallerde % 25 sabit oran uygulanmaktadır.

Hollanda’da Katma Değer Vergisi’nde genel oran % 19’dur. Bunun dışında % 6 ve % 0 olmak üzere iki oran söz konusudur. İlaç, temel gıda maddeleri, kültürel yayınlar spor ve eğlence faaliyetlerinde Katma Değer Vergisi oranı % 6’dır. Diğer taraftan sigara, tütün, puro ve alkollü içkilerde değişik sabit oranlı vergiye tabi tutulmaktadır. Hollanda’da taşıt alım vergileri benzinli ve dizel araçlar ile kullanılmış araç alımlarında alıcı tarafından yüklenilen farklı oranlarda taşıt alım vergisine tabi tutulmaktadır. Ayrıca yıllık olarak belirlenen ve üçer aylık dönemler halinde ödenebilen taşıt kullanım vergileri de araçların cins ve ağırlıklarına göre farklı maktu vergiye tabi tutulmaktadır. Diğer taraftan emlak vergisi, emlak alım satım vergisi ve sigorta harcı belediyeler tarafında tahsil edilen vergilerdir.

Hollanda’da gümrük idaresinin yapılanmasına ve gümrük vergilerine kabaca bakıldığında; diğer AB üyesi ülkelerde olduğu gibi gümrük vergilerinin Avrupa Birliği’nce belirlenen tarifeler üzerinden tahsil edildiği göze çarpmaktadır. Hollanda gümrük idaresi, Hollanda’dan AB’nde serbest dolaşıma giren malların vergilendirilmesi ve kontrolünden sorumludur. Tahsil edilen vergilerin % 10’u diğer AB üyesi ülkelerde olduğu gibi tahsil eden ülkede bırakılmakta %90’ı AB hesabına aktarılmaktadır. Hollanda’da ithal eşyası genellikle kıymeti üzerinden vergiye tabi tutulurken, pek az eşya ağırlık ve hacmi üzerinden vergiye tabi tutulur.

Hollanda’da diğer AB üyesi ülkelerde olduğu gibi, tarife üzerinden alınan vergiler olduğu gibi anti-damping vergileri de söz konusudur. Diğer taraftan, eşyanın işlenmiş yada hammadde olmasına göre iki ayrı tarife söz konusudur. Örneğin hammaddelere daha düşük oran uygulanır iken işlenmiş ürünlerde bu oran daha yüksek uygulanmaktadır. Bunun dışında, eşyanın AB’ne girişte son varış ülkesinin bilinememesi halinde Hollanda gümrük idaresinin gözetimi altında antrepoya alınması, transiti yanında belirli bir süre bekletilmesi söz konusu olabilir.

Hollanda gümrük idaresi, AB kurallarına dayanarak eşyanın tam kontrol yetkisine sahiptir. Bu kontroller, eşyanın fiziki ve kimyevi kontrolü de dahil ekonomik ve ticari yönden kontrolüdür. Bu sistem etkili olarak uygulanmaktadır. Bunun dışında sonradan kontrol uygulaması da söz konusudur. Hollanda gümrük idaresinde eşyanın kontrolünde, temel olarak risk analizleri göz önünde tutulmaktadır.

Hollanda gümrük idaresi dört yüz yılı aşan bir tarihe geçmişe sahiptir. Gelir idaresi ile aynı çatı altında bulunmaktadır. Gelirler ve Gümrük Genel Müdürlüğü, yalnızca gümrük işlemleriyle değil, aynı zamanda genel vergi düzenlemeleri ile de ilgilidir. Bu anlamda, hem gümrük hem de vergi politikaları ile bu alandaki ulusal ve uluslar arası düzenlemeler genel müdürlüğün çalışma alanı içindedir. Politika belirleyici, düzenleyici ve uygulayıcı genel müdürlük olan Gelir ve Gümrük Genel Müdürlüğü’nün faaliyetleri ile bağlantılı olarak, Bakan ve Müsteşarın politik sorumluluğu mevcuttur. Vergi ve gümrük idaresi çok geniş düzenlemelerin uygulanmasından sorumludur. Bu görevler arasında; vergi toplamak, ödenmeyen vergilerin takip ve tahsili, ithalat-ihracat ve transit mallarının kontrolü ve kaçakçılıkla mücadele önemli yer tutmaktadır.

Gümrük idaresinin genel merkezi Rotterdam’dadır. Dört ayrı bölümden oluşmaktadır. Bunlar; gümrük teknoloji müdürlüğü, personel ve organizasyon müdürlüğü, finans kontrol ve destek müdürlüğü ve uygulama müdürlüğüdür. Hollanda gümrük idaresinin ülke çapında 35 ayrı birimi (gümrük noktası) ve yaklaşık 5.500 personeli bulunmaktadır. Hollanda gümrük idaresi Kuzey, Batı, Güney ve Rotterdam Limanı olmak üzere 4 bölgeye ayrılmıştır. Her bir bölge 6 üyeden oluşan idare ekibine ve çok sayıda gümrük personeline sahiptir. Gümrük noktaları 4 destek ünitesine sahiptir. Bunlar; Laboratuar (LAB), Gümrük Bilgi ve Danışma Merkezi (DIC), Kontrol ve Yönetim Merkezi (CBD) ve Merkezi İthalat ve İhracat Ofisi (KDIU)’dir. Laboratuar; en modern teknikler ve teknoloji yardımıyla kimyasal analizler, analitik kimyasal araştırmalar yapan bir birimdir. Gümrük vergisi hesabında esas alınacak tarife ile ihracatta tarımsal mallar için yapılacak iadelerde laboratuar tahlilleri belirleyici olmaktadır. Gümrük Bilgi Merkezi; ulusal ve uluslar arası kaynaklardan da faydalanarak, gümrüğün kullanımı için belirli metotlarla bilgi toplayan bir birimdir. Aynı zamanda risk analizlerinin yapıldığı birimdir. Kontrol ve Yönetim Merkezi; bilgi-işlem sistemi ile ithalat, ihracat ve transit işlemlerinin yürütüldüğü birimdir. Merkezi İthalat ve İhracat Ofisi; şirketlere verilen ithalat-ihracat lisanslarının düzenlendiği birimdir. Sanayi mallarının ithali ve ihracı ve transiti konularında yetkilidir. Bir diğer önemli faaliyet alanı da, stratejik malların ihracı ve dağıtımı ile ithalat kotalarının düzenlenmesi ve idaresidir.

Gümrük idaresinin amacı/hedefi, ilişkin yasaların mümkün olan en üst düzeyde etkin, verimli ve eşit olarak uygulanmasını sağlamaktır. Toplumun, hizmet standardındaki yükseklik beklentisi ve hizmetin verilmesi aşamasında tutum ve davranışlarda saygınlık beklentisi dikkate alınmaktadır. İdare, Hollanda ve Avrupa Birliği yasalarının uygulanması ve Hollanda halkının yaşam kalitesinin korunması konularının yanı sıra, asıl olarak ithalat, ihracat ve transit mallarının gözetimini yapmaktadır. İthalat, ihracat ve transit mallarla ilgili düzenlemeler çerçevesinde, gümrük idareleri ülkeye giren veya Avrupa Birliğinden ayrılan malların kontrolünü yapmaktadır. Transit konteyner taşımacılığının artışı ile birlikte, lojistiğin mümkün olduğunca az etkilenmesi için, gümrük idaresi etkin ve hızlı muayene ve kontrol yapmak zorundadır. Muayene sırasında her bir ticari işleme göre ayrı bir yaklaşım gösterilmektedir. Muayene, nerede ihtiyaç duyulursa doğru ekipmanla ve hedeflenen risk değerlendirmelerine göre dikkatlice yapılmaktadır. Scanner ile kontrol bu kapsamdadır. Konteyner taraması (scanner) Rotterdam Limanında ve Schipol Havalimanında kullanılmaktadır. Gümrük idaresi, Avrupa Birliği ve Hollanda sınırlarından ithal edilen veya daha önce girmiş olan ithal malları ile ilgili vergileri toplamakta, bunların zoralımını, iadesini yapmakta, gümrük vergilerinin ve KDV gibi diğer vergilerin tahakkukunu gerçekleştirmektedir. Gümrük idaresi aynı zamanda motorlu taşıtların vergilerinin toplanmasından ve motorlu taşıtların kara yolu ile taşımacılığa uygunluğunun kontrolünden sorumlu bulunmaktadır.

Hollanda gümrük idaresinde kaçakçılık ve sahtecilikle mücadelede sürekli ve etkin önlemler uygulanmakta ve büyük bir önem verilmektedir. Bu mücadelede gelişmiş otomasyon sistemi, etkin kontrol ve gözetim ile yoğun bilgi değişimi önemli bir yer tutmaktadır. Gümrük idaresi ile diğer kontrol ve araştırma birimleri arasında sürekli bir iletişim söz konusudur. İş çevrelerinin ve gümrük idaresinin otomasyona geçmiş olması idareyi daha geliştirmektedir. Özellikle gümrük idaresi, sahtecilikle mücadele ve beyan prosedürleri için gelişmiş modern bilgisayar sistemlerini kullanmaktadır. Elektronik beyan desteklenmektedir. Gümrük idaresinin bilgi sistemi, gümrük idareleri arasında elektronik bilgi akışını ve değişimini sağlamak ve desteklemek amacıyla Avrupa Komisyonunun IDA sistemine bağlanmıştır. Gümrük idareleri arasında bilgi ve veri değişimi IDA sistemi vasıtasıyla gerçekleştirilmektedir. Gümrük idaresi, gümrük tarife oranları ve diğer ölçüler için TARIC sistemini kullanmaktadır. Gümrük idaresinde çalışanların kalite seviyelerinin yükseltilmesi amacıyla eleme usulü seçim, kariyer, geliştirme, kazanılan seviyeyi koruma, eğitim, örgütsel gelişim, bütçe, ekipman ve iskan politikalarına önem verilmektedir. Gümrük idaresi Avrupa Birliğinin çalışma programları çerçevesinde, uluslararası toplantılarda (seminer, panel vb.) yer almaktadır. Rotterdam Limanındaki konteyner taşımacılığı ve mal trafiği ile Schipol Havalimanındaki mal ve yolcu trafiğinin yoğunluğu ve bu hizmetlerin kesintisiz 24 saat süre ile verildiği birlikte göz önüne alındığında gümrük idaresinin iş yükü kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. İdarenin bu iş yükünü karşılamasında modern araç ve gereçlerin kullanılması, etkin tarama ve iletişim sistemlerinden yararlanılması önemli bir rol oynamaktadır. Mükellefler ile idare arasında fikir ve işbirliğini sağlama, yeni otomasyon sisteminin gelişimi ve sahteciliğe karşı ulusal ve uluslar arası boyutta mücadele gümrük idaresinin öncelikleri arasında yer almaktadır. Gümrük idaresi ulusal ve uluslararası işbirliği içinde yer almaktadır. Hollanda gümrük idaresinde donanım, geniş ölçüde toplam kalite, idarenin organizasyonu ve çalışma tarzı yeni gelişen durumlara daha etkili karşılık verilebilmesine olanak sağlamaktadır.

Gümrük idaresi, vergi tarifelerinin uygulanması yanında halkın yaşam kalitesini korumak bakımından insan, bitki ve çevre sağlığının korunmasına yönelik düzenlemelerle kendisine verilen görevleri ve uygulamaları yerine getirmektedir. Bu anlamda gümrük idaresi bu sahada büyük rol oynamakta ve toplumsal öneme sahip bulunmaktadır.

* Başbakanlık Gümrük Müsteşarlığı Gümrük Başmüfettişi, İzmir Teftiş Kurulu Grup Başkanı.

** Pamukkale Üniversitesi, İ.İ.B.F., Maliye Bölümü, http://ersanoz.pamukkale.edu.tr.

Bu çalışma büyük ölçüde, INVENTORY OF TAXES, Levied in The Member States Of The European Union, 17th Edition, European commission, Printed in İtaly, 2000 ve Hollanda Gümrük İdaresi’nde yerinde yapılan incelemelerden yararlanılarak hazırlanmıştır.