10/9/1956 günlü ve 9403 sayılı Resmî Gazetede neşredilmiş
olan 6838 sayılı (5423 sayılı Esnaf Vergisi Kanununun kaldırılması ve 5421
sayılı kanunun bazı maddelerinin tadili ve bazı maddelerine fıkralar ilâvesi
hakkındaki 6582 sayılı kanunun bazı maddelerinin tadili ve bu kanuna bazı
hükümler ilâvesine mütedair kanun) hükümleri yukarıya derç edilmiştir.
Bu kanunla, 6582 sayılı kanunun 1
ve 2 inci maddeleri tadil olunmakta ve mezkûr kanuna geçici bir madde
eklenmektedir.
Bu sebebledirki, 5421 sayılı
Gelir Vergisi Kanununun Esnaf muaflığına taallûk edip 6582 sayılı kanunun 1 ve 2
inci maddeleriyle tadil gören hükümleri dışındaki hükümleri hakkında 29 sıra
numaralı Gelir Vergisi Genel Tebliğinde verilen izahat dairesinde muamele
icrasına devam olunması lâzım gelir.
I – Esnaf muaflığının genel
şartlarında yapılan değişiklik :
6582 sayılı kanunun 1 inci
maddesi, 5421 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 10 uncu maddesinin 2 ve 3 numaralı
bendlerinin tadiline taallûk eylemektedir. 6838 sayılı kanunla, bu muaddel bend
hükümleri yeniden tadil edilmiş bulunmaktadır.
a) İş yerlerinin yıllık
gayrisâfi iratları 300 lirayı aşmamak :
5421 sayılı Gelir Vergisi
Kanununun Esnaf muaflığının umumî şartlarına taallük eden 10 uncu maddesinin 2
numaralı bendi, 6582 sayılı kanunla (iş yerlerinin yıllık gayri safî iratları
toplamı 180 lirayı aşmamak) suretinde tadil edilmiş; bu kanunda ise,
(İşyerlerinin yıllık gayri safî iratları toplamı 300 lirayı aşmamak) şeklinde
yeniden değiştirilmiştir.
300 liralık haddin tayininde,
evvelce olduğu gibi gayri safî iradın takdir tarihlerine göre, Gelir Vergisi
Kanununun geçici 6 ncı maddesinde tasrih olunan nisbetlerde zam ve tenzillerin
yapılması ve binnetice, gayrisafî iratları 1/1/1940 dan evvel takdir edilmiş
bulunan iş yerlerinin gayri safî iratlarına % 50 zam, 28/2/1947 tarihinden sonra
takdir gören iş yerlerinin iratlarından % 35 tenzilât yapıldıktan sonra kalan
miktarın 300 lirayı aşıp aşmadığına bakılması icap eder.
Bu hale nazaran, bir mükellefin
işgalindeki işyerlerinin gayrisafi iratları 1/1/1940 dan evvel takdir edilmiş
ise, mezkur iratların toplamı 200, 28/2/1947 den sonra takdir olunmuşsa 462,
1/1/1940-28/2/1947 arasında takdir edilmişse 300 lirayı aşıp aşmadığının
aranılması, bu hadler aşılmamışsa mükellefin bu bendde yazılı şartları haiz
bulunduğunun kabul edilmesi gerekmektedir.
Mükellefin birden fazla işyeri
mevcut olupda bu yerlerin gayrisafî iratlarının takdir tarihleri tehalüf ettiği
takdirde işyerinin her biri için yukarıda belirtildiği şekilde zam ve tenziller
yapıldıktan sonra toplamının 300 lirayı aşıp aşmadığına bakılması zaruridir.
Bu şart, yeni işe başlayanlarda
işe başlama, işine devam edenlerde takvim yılı başındaki duruma göre tayin
edileceğinden, 1956 yılı içinde işe başlamış olanların işe başladıkları tarihte,
diğerlerinin 1/1/1956 tarihinde işgallerinde bulunan iş yerlerinin yıllık gayri
safî iratlarına bakılacak ve yukarda belirtilen zam ve tenziller yapıldıktan
sonra bu iratların toplamı 300 lirayı aşmamakta ise, anılan kimselerin 1956
yılında mezkûr şartı haiz oldukları kabul edilecektir.
Gayri safî iradı mevcut olmayan
(Binanın yeniden inşa edilmiş olması gibi) iş yerlerinin iradı sür'atle takdir
ettirilmeli ve mezkûr irada itiraz olunmuşsa İtiraz Komisyonu kararına göre
taayyün eden miktar nazara alınmalıdır. 29 numaralı genelgede de belirtildiği
veçhile takdir ve itiraz işlerinin sür'atle intacı, hem mükelleflerin
mükelleflik durumlarını bir an evvel tayin edebilmelerine hem de hazine
hukukunun ziyaa uğramamasına imkân vereceği cihetle vergi dairelerinin bilhassa
bu noktaya ehemmiyet atfeylemeleri icap eder.
b) Ayrıca ticarî ve meslekî
faaliyetleri dolayısiyle 5432 sayılı Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre defter
tutmak mecburiyetinde olmamak :
5421 sayılı Gelir Vergisi
Kanununun 10 uncu maddesinin 3 numaralı bendi, 6582 sayılı kanunla (66 ıncı
maddenin 1-4 numaralı bendleri ile 67 nci maddede zikredilen kazançlar dışındaki
kazanç ve iratlar dolayısiyle yıllık beyan esası üzerinden gelir vergisine tabi
olmamak) şeklinde değiştirilmiş, bu kanunla mezkûr hüküm (ayrıca ticarî ve
meslekî faaliyetleri dolayısiyle, 5432 sayılı Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre
defter tutmak mecburiyetinde olmamak) suretinde tekrar tadil edilmiştir.
Vergi Usul Kanunu hükümlerine
göre defter tutacaklar bu kanunun 163 üncü maddesinde tasrih edilmiştir.
Bir kimse, birden fazla ticaret
ve sanat işleri ile iştigal edebileceği gibi ticarî ve sınaî meşgaleleri yanında
ayrıca meslekî faaliyette de bulunabilir ve ticaret işlerinden her hangi
birisinde muafiyet şartlarını haiz olmadığından veyahut meslekî işi gerçek
usulde gelir vergisi ile teklifini gerektirdiğinden, Vergi Usul Kanununun
yukarıda zikredilen 163 üncü maddesi mucibince defter tutmak mecburiyetindedir.
Bu durumda böyle bir kimsenin, esnaf muaflığının diğer genel ve özel şartlarını
haiz olsa dahi, bilumum ticarî ve sınaî muamelâtından dolayı gelir vergisile
teklifi zaruridir.
Bu bend hükmünün de takvim yılı
başındaki ve yeniden işe başlayanlarda işe başlama tarihindeki duruma göre
uygulanacağı bendin sonunda açıklandığından, ticarî veya meslekî faaliyetleri
dolayısiyle, 1/1/1956 da ve yeniden işe başlayanlarda işe başlama tarihinde,
Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre defter tutmak mecburiyetinde olmayanların
ticarî ve sınaî faaliyetleri sebebiyle, esnaf muaflığının bu şartını haiz
bulundukları kabul edilecektir.
II – Esnaf muaflığının özel
şartlarında yapılan değişiklikler :
Bu kanunun ikinci maddesi ile
6582 sayılı Kanunun ikinci maddesi hükmü tadil edilmiş bulunmaktadır.
6582 sayılı Kanunun ikinci
maddesi ise, 5421 sayılı Gelir Vergisi Kanununun Esnaf muaflığının özel
şartlarına taallûk eden 11 inci maddesi hükmünün tadiline taallûk etmektedir.
a) Alım-Satım işleri ile imal,
inşa, tamir ve küçük sanat işlerinde mübayaa ve satış ölçüsü :
Alım-satım işleri ile imal, inşa,
tamir ve küçük sanat işleri yapanların esnaf muafiyetinden faydalanabilmesi
için, bir takvim yılı içinde satın aldıkları veya ithal ettikleri emtianın,
iptidaî maddenin ve malzemenin mübayaa bedelleri tutarının 50.000, satış
bedelleri tutarının 50.000 satış bedelleri tutarının ise 57.500 lirayı aşmaması
şarttır.
Emtia üzerine iş yapan ticaret ve
sanat erbabı, satın aldığı emtiayı ya aynen veya şekli ahara kalbettikten sonra
satar veya bu iki işi bir arada icra eder.
Gelir Vergisi Kanununun en son bu
kanunla değiştirilen 11 inci maddesinin 1 ve 2 numaralı bentleri satın aldıkları
malları aynen veya imale tabi tuttuktan sonra satanlar veya her iki işi birlikte
yapanlarla alâkalıdır.
Yeni hükümde de, 6582 sayılı
Kanunda olduğu gibi, alış ve satış yerleri ve satışın tarzı (toptancı,
perakendeci) nazarı itibare alınmadığından, satın alındığı veya satıldığı yer
veya satışın perakende veya toptan olup olmadığı üzerinde durulmaksızın, bir
takvim yılı içinde satın alınan veya satılan emtia, iptidaî madde ve malzemenin
zikredilen hadleri aşıp aşmadığına bakılmakla iktifa edilecektir.
Alım-satım ve imalâtçılık ve
inşaatçılık işlerinin ayrı ayrı veya birlikte icrası durumu değiştirmemektedir.
Aynen veya imal ve inşa edildikten sonra satılmak üzere satın alınan emtia,
iptidaî madde ve malzeme yıllık mübayaa bedeli 50.000, imal veya inşa olunduktan
sonra veya aynen satılan emtia, iptidaî madde ve malzeme satış bedelleri toplamı
57.500 lirayı aşmıyorsa, bu muafiyet şartı mevcut addolunur.
Hükümde, mübayaa ve satış
bedellerinden bahsolunduğu cihetle, satış bedeli dışında kalan masraf
karşılıkları ile, mübayaa dolayısiyle ihtiyar olunan ve malın maliyet bedeline
giren komisyon, tellâliye, sigorta, taşıma giderleri gibi masrafların hadlerin
tâyininde nazara alınmaması lâzım gelir.
Bilfarz hazır ayakkabı satıcılığı
ile birlikte kundura imalâtçılığı da yapmakta olan bir takvim yılı içinde satın
aldığı hazır ayakkabıların ve imalâtında kullandığı deri, kösele, çivi ve emsali
iptidaî madde ve malzemenin mübayaa bedelleri tutarı 50.000, gerek hazır gerekse
imal ettiği ayakkabılardan, ayni müddet zarfında yaptığı satışlar mukabilinde
aldığı bedeller tutarı 57.500 lirayı aşmamakta ise bu kimse esnaf muafiyetinin
hususî şartını haiz addedilecektir.
Bunun gibi devamlı olarak, satın
aldığı gayrimenkulleri aynen veya üzerinde inşaat veya tadilât yaptıktan sonra
satmakla meşgul bir şahsın yukarıda belirtilen şartları haiz olup olmadığını
tâyin ederken de bir takvim yılı içinde satın aldığı arsa, arazi ve binaların,
inşaatta kullandığı iptidaî madde veya yardımcı malzemenin mübayaa bedelleri
toplamının 50.000, aynen sattığı arazi ve binalarla yeniden inşa veya tadil
ettikten sonra sattığı binaların yekûn satış bedelinin 57.500 lirayı aşıp
aşmadığına bakılması bu hadler aşılmamışsa şartı haiz olduğunun kabul edilmesi
lâzım gelir.
b) İptidaî madde ve malzemesi
müşteriye ait olarak yapılan inşaat ve imalât işleri ile küçük sanat işlerinde
ücret ölçüsü :
İmalât ve inşaat, tamirat ve
diğer sanat işleri, iptidaî madde ve yardımcı malzeme kendine ait olarak icra
edilebileceği gibi bunlar müşteri tarafından temin olunmak suretiyle de
yapılabilir.
Birinci ahvalde yukarıda (a)
parağrafında belirtilen alım-satım hadlerine göre muaflığı uygulamak mümkün ise
de, iptidaî madde ve malzemenin müşteri tarafından temini suretiyle yapılan
imal, inşa, tamir ve diğer sanat işlerinde bu ölçülerin tatbiki mümkün
olmadığından, yapılan iş mukabilinde bir takvim yılı içinde müşteriden alınan
ücretlerin toplamının 7.500 lirayı aşmaması şart kılınmıştır.
Ücret miktarına, mükellefin umumî
masrafları meyanında yer alacak olan masrafları karşılığında müşteriden aldığı
bedeller dahildir. Zira burada mevzuubahis olan 7.500 liralık ücret haddi sâfi
değil gayrisâfi miktara tekabül etmektedir.
Şu kadar ki, mükellef, sadece
iptidaî maddesi veya malzemesi veya bunların bir kısmı müşteri, üst tarafı
kendisi tarafından temin edilmek suretiyle imal, inşa, tamir ve diğer küçük
sanat işi yapmakta ve müşteriden aldığı ücrete bu madde ve malzemelerin satış
bedelleri de dahil bulunmakta ise, bu takdirde, ücret miktarından bu bedellerin
tefrik edilmesi ve muafiyet şartının (c) parağrafında belirtilen esas dairesinde
tayin ve tesbiti iktiza eder.
c) Alım-satım işleri ile
ücretle imal, inşa, tamir ve küçük sanat işlerinin veya iptidaî madde ve malzeme
kısmen kendine kısmen müşteriye ait olarak yapılan imal, inşa, tamir ve küçük
sanat işlerinin memzucen yapılması halinde alım satım ve ücret ölçüsü
:
Satın aldığı malları aynen veya
işledikten sonra satan bir kimse, aynı zamanda berberlik, kolacılık, ütücülük,
boyacılık ve emsali küçük sanat işiyle de uğraşıyor veya ücretle imalât, inşaat
ve tamir işleri de yapıyorsa, bu kimsenin esnaf muaflığının özel şartını haiz
olup olmadığını tâyinde, bir takvim yılı içinde alınan ücretlerin yedi katı ile
iptidaî madde ve malzeme mübayaa bedelleri yıllık tutarının 52.500 lirayı aşıp
aşmadığına bakılmak icap eder.
İnşa, imal ve tamir işlerinin
iptidaî madde ve malzemenin kısmen kendisine ait olarak yapılması takdirinde de
bu esasa göre muamele yapılır.
Satın aldığı malları aynen veya
işledikten sonra satan bir kimse, aynı zamanda berberlik, kolacılık, ütücülük,
boyacılık ve emsali küçük sanat
d) Kâr hadleri bariz şekilde
düşük olarak tesbit edilen emtiada alım satım ölçüsü :
6582 sayılı Kanunla Gelir Vergisi
Kanununun 10 uncu maddesi hükmünün sonunda eklenmiş olan ve kâr hadleri bariz
şekilde düşük olarak tesbit edilen emtiada alım satım ölçülerinin ayrıca tâyin
olunacağını gösteren hükmü bu yeni kanunda aynen muhafaza edilmiştir.
Bu hükme istinaden, alâkalı
Vekâletlerin mütalâası alınmak suretiyle ayrıca alım satım ölçüleri tâyin olunan
emtia ve bunlara ait ölçüler aşağıda I, II, III ve IV numaralı cetvellerde
gösterilmiştir :
CETVEL
I
Ayrıca
alım satım ölçüsü tâyin olunan emtia |
|
Damga pulu
ve kıymetli kâğıtlar
Şeker
Millî piyango
bileti
İçki
İspirto
Tütün
Çay
Akaryakıt (acenteler)
Akaryakıt (perakende)
|
|
|
|
Emtianın nev'i
|
|
|
|
|
|
Damga Pulu ve kıymetli
kâğıtlar |
|
|
|
|
|
Şeker |
|
|
|
|
|
Millî piyango
bileti |
|
|
|
|
|
İçki |
|
|
|
|
|
İspirto |
|
|
|
|
|
Akaryakıt
(perakendeci) |
|
|
|
|
|
Tütün |
|
|
|
|
|
Çay |
|
|
|
|
|
Akaryakıt
(acenteler) |
|
|
|
|
CETVEL
III
I No. lu cetvelde yazılı emtia
ile diğer alım-satımını (imale tabi tutarak yapılan satışlar dahil) birlikte
yapanlar
|
Mübayaa
ölçüsü
Yekûn
yıllık
T.L. |
A
Yıllık
mübayaa
Bedeli
T.L. |
|
|
|
|
Damga pulu ve
kıymetli
kâğıtlar x
2 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Şeker, Millî
piyango bileti, içki
ispirto, akaryakıt (perakende) |
|
|
|
|
= |
|
+ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
= |
|
+ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
= |
|
+ |
|
|
|
|
|
|
|
Yekûn yıllık
Satış
Bedeli
T.L. |
|
|
|
|
|
Damga pulu ve
kıymetli
kâğıtlar x
2 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Şeker, Millî
piyango bileti, içki
ispirto, akaryakıt (perakende) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
CETVEL
IV
I No. lu cetvelde yazılı emtia
alım - satımı ile ücretle imal, tamir ve küçük sanat işini birlikte yapanlar
|
|
|
|
|
|
|
|
Damga pulu ve
kıymetli
kâğıtlar x
2 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Şeker, Millî
piyango bileti, içki
ispirto, akaryakıt (perakende) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Yukarıki cetvellerin
tetkikinden de anlaşılacağı üzere münhasıran damga pulu, kıymetli kâğıt, şeker,
millî piyango bileti, içki ve ispirto, perakende akaryakıt satışı ile iştigal
edenler için esnaf muaflığının özel şartı, damga pulu ve kıymetli evrakta :
yıllık mübayaa 125.000, satış 130.000; şeker, millî piyango bileti, içki ve
ispirto ve perakende akaryakıtta : yıllık mübayaa 100.000, satış 105.000; tütün
ve çayda : yıllık mübayaa 150.000, satış 155.000; akaryakıt acenteleri için :
yıllık mübayaa 300.000, satış 305.000 liradır. Bu maddelerle bunlar dışında
kalan sair emtianın birlikta satılması veya sözü edilen maddelerin satışı
yanında ayrıca ücretle imal, inşa, tamir ve küçük sanat işlerinin de yapılması
halinde ise damga pulu, kıymetli kâğıtta : yıllık mübayaa bedelinin 2/5 i;
şeker, millî piyango bileti, içki, ispirto ve perakende akaryakıt satışlarında :
yıllık mübayaa bedelinin 1/2 si; tütün ve çayda : yıllık mübayaa bedelinin 1/3
ü; akaryakıt acentelerinde : akaryakıtın yıllık mübayaa bedelinin 1/6 sı nazara
alınmak suretiyle yekûn emtia mübayaa bedelinin 50.000 veya 52.500 ve satış
bedelinin ise 57.500 lirayı aşıp aşmadığına bakılır ve buna göre özel şartın
mevcut olup olmadığı tâyin olunur.
(*) Not
A ve B tablolarının üçüncü
sütunlarındaki (diğer emtia), bu tabloların ikinci sütunlarında yazılı emtialar
haricindekileri ifade eder. İkinci sütunlarda yazılı emtialarin birlikte satışı
halinde mübayaa ve satış ölçüleri hesaplanırken, bu emtialar için mezkür
sütunlarda zikredilen ölçüler nazara alınır. (III numaralı cetvelin B tablosuna
ait misale bakılması.)
Misâller :
II numaralı cetvele ait misâl
:
Bir mükellefin II numaralı
cetvelde yazılı emtiadan yalnız biri ile ve bilfarz (içki, ispirto) alım satımı
ile uğraştığını farz edelim. Yıllık mübayaa bedeli 100.000, satış bedeli 105.000
lira olduğundan, bu haller aşıldığı ve mükellef esnaf muaflığının diğer genel ve
özel şartlarını da haiz bulunduğu takdirde kendisinin esnaf muaflığından
faydalandırılması, mezkûr hadler aşıldığı takdirde ise gelir vergisine tabi
tutulması lâzım gelir.
III numaralı cetvele ait misâl
:
(A) Tablosu :
Kunduracılık yapan bir mükellefin
kendi nam ve hesabına yaptığı imalâtta kullanmak üzere satın aldığı iptidaî
madde ve yardımcı malzeme bedellerinin (kösele, deri, çivi, iplik ve saire gibi)
25.000 lira olduğunu ve ayni şahsın dükkânında, perakende akaryakıt sattığını ve
akaryakıt için 30.000 lira ödediğini farz edelim :
Bu mükellefin esnaf muaflığı
şöyle tâyin olunur :
40.000 = 15.000 + 25.000
Mükellefin yıl içindeki alımları
40.000 lira olduğuna, bu miktar ise kanunda özel muaflık şartı olarak tâyin
edilen 50.000 liranın dûnunda bulunduğuna göre bu kimse esnaf muaflığının özel
şartını haiz kabul edilecek, diğer genel şartları da haiz ise gelir vergisine
tabi tutulmıyacaktır.
(B) Tablosu :
Bakkallıkla uğraşan bir
mükellefin bakkaliye emtiasiyle birlikte şeker, içki, ispirto, perakende
akaryakıt, tütün ve çay da sattığını ve yıl içinde bakkallık eşyasından 40.000
liralık, şekerden 10.000 liralık, tütün ve çaydan 9.000 liralık, akaryakıttan
20.000 liralık, satış yaptığını farz edelim :
Bu mükellefin esnaf muaflığının
satış özel şartını haiz olup olmadığı şöyle tâyin olunacaktır :
62.000 = (5.000 + 4.000 + 10.000 + 3.000) + 40.000
Bu mükellefin yıl içindeki
satışları tutarı 57.500 lirayı geçtiğinden kendisinin esnaf muaflığından
istifade ettirilmesi mümkün değildir.
IV numaralı tabloya ait misâl
:
Bir terzinin iptidaî madde ve
malzemesi müşteriye ait olmak üzere dikiş diktiğini ve bundan bir yılda 5.000
lira ücret aldığını ve ayrıca 8.000 liralık millî piyango bileti satın alarak
sattığını farzedelim :
Şu şahsın esnaf muaflığının özel
şartını haiz olup olmadığı aşağıdaki şekilde tâyin olunur :
Millî piyango bileti
mübayaası
39.000 = 4.000 + 35.000
Mükellefin terzilik ücreti ile
yıllık bilet mübayaası 52.500 liralık ölçüyü aşmadığından esnaf muaflığının
genel şartlarını da haiz ise gelir vergisiyle teklifi gerekmiyecektir.
e) Taşıma işlerinde esnaf
muaflığının hususî şartları :
6582 sayılı Kanunla, Gelir
Vergisi Kanununda, taşıma işleri dolayısiyle tâyin edilmiş bulunan esnaf
muaflığı şartları tamamen değiştirilmişti. Bu kanunla (6383 sayılı Kanunla)
muafiyet ölçüsü olarak 6582 sayılı Kanundaki vasıta adet ve tonajı ve ücret
esası muhafaza edilmekle beraber adet, tonaj ve ücret hadlerinde arttırmalar
yapılmıştır.
Yeni hükme göre, su üzerinde
müteharrik nakil vasıtası işletenlerin muafiyetten istifade edebilmeleri için,
işlettikleri makineli vasıtaların rüsum tonilâtoları toplamı 25, makinasız
vasıtaların rüsum tonilâtoları toplamı 150 tonilâtoyu (hem makineli hem de
makinesiz vasıta işletenlerde makinelilerin rüsum tonilâtoları toplamının 6 katı
ile makinesizlerin rüsum tonilâtoları toplamının mecmuu 150 tonilâtoyu) aşmaması
ve rüsum tonilâtoları bu hadler dahilinde olsa dahi bir takvim yılı içinde
alınan taşıma ücretlerinin tutarı 15.000 lira veya bunun dûnunda olması şarttır.
Kara nakil vasıtası işletenlerde
muafiyet için, motorlü vasıta adedinin birden, araba adedinin ise 10 dan fazla
olmaması ve vasıta adetleri bu miktarları tecavüz etmese dahi bir takvim yılı
içinde alınan taşıma ücretleri tutarının 15.000 lirayı aşmaması şarttır.
Kara taşıma vasıtalarında
arabalar ve motörlü vasıtalar dışında kalan vasıtalar için evvelce olduğu gibi
sadece ücret şartı aranılacaktır.
Su üzerinde müteharrik taşıma
vasıtalarından makineli ve makinesizlerin birlikte işletilmesi halinde olunacak
muamele bendde ayrıca tasrih olunmuş, fakat bunun dışında kalan, bilfarz su
üzerinde müteharrik vasıtaların kara taşıma vasıtaları ile birlikte işletilmesi
gibi hallerde ayrı bir ölçü vaz olunmamıştır. Bu durumda, ölçülerin evvelce
olduğu gibi ayrı ayrı nazara alınması yani, bir kimse, 10 araba, bir otomobil
(kamyon veya otobüs) 25 rüsum tonilâtoluk makinalı su üzerinde müteharrik taşıma
vasıtası işletirse adet ve tonaj bakımından şartları haiz olduğunun kabul
edilmesi, sadece bu vasıtaların işletilmesinden elde ettiği yıllık ücretin
15.000 lirayı aşıp aşmadığı üzerinde durulması lâzım gelir.
Taşıma işlerinin hususiyeti
nazara alınarak bu bendin sonuna yeni bir hüküm eklenmiştir.
Yeni hükme nazaran, bu bendde
yazılı ölçüler, birlikte yaşayan aile fertleri (eşler ve velâyet altındaki küçük
çocuklar) bakımından topluca tatbik edilecektir.
Birlikte yaşayan eşler ve velâyet
altındaki küçük çocuklar kendi nam ve hesaplarına ayrı ayrı taşıma vasıtası
işletmekte olabilirler. Bu durumda, anılan kimselerden her birinin esnaf
muafiyetinin hususî şartlarını (adet, tonaj ve ücret ölçülerini) haiz olup
olmadığını tâyin ederken işletilen vasıtalar topluca nazara alınacaktır.
Bilfarz, baba bir kamyon
işletmekte iken eşi veya velâyet altındaki küçük çocuğu motörlü bir kara nakil
vasıtası daha işletmeye başlarsa, bu takdirde, başka şartlar aranmaksızın
babanın ve yeni vasıtayı işleten eş veya çocuğun esnaf muaflığı bahis mevzuu
olmayacaktır.
Kezâ, eşlerin ve velâyet
altındaki küçük çocukların işlettiği vasıtaların mecmuu adet veya tonajı,
muafiyet ölçüsü dahilinde kalmakla beraber bütün bu vasıtaların işletilmesinden
takvim yılı içinde alınan taşıma ücretleri toplamı bendde derpiş olunan 15.000
lirayı aşmakta ise her birinin aldığı ücret bu haddin dûnunda bulunsa dahi bu
kimseler mezkûr işlerinden dolayı gelir vergisiyle teklif edileceklerdir.
Meselâ, baba işlettiği kamyondan
bir yıl içinde 13.000 lira, eş ayni müddet içinde işlettiği 4 arabadan 3.000
lira taşıma ücreti sağlamış ise, vasıta adedi muafiyet ölçüsü dahilinde kalmış
olmasına rağmen mecmuu ücret 15.000 lirayı aşdığından baba da eşde esnaf
muafiyetinden istifade edemiyeceklerdir.
Çocuğun eşlerle (ana ve baba ile)
birlikte yaşaması, 18 yaşını doldurmamış bulunması ana ve babanın velâyeti
altında olması şarttır. Çocuğun öz veya üvey olması, evlât edinilmiş bulunması
durumu değiştirmez.
Eşler bakımından birlikte yaşamış
olma, yâni Medenî Kanun hükümlerine göre aralarında evlilik rabıtası bulunması
kâfidir. Medenî Kanunun ayrı yaşamağa cevaz verdiği hallerde eşler birlikte
yaşamıyor kabul edilir.
III – Ortaklıklarda esnaf
muaflığı şartları :
Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu
maddesinde ne 6582 ne de bu son kanunla herhangi bir tadilât yapılmamıştır.
Bu maddede mevzuubahis edilen
ortaklıktan maksadın hususî veya adi ortaklıklar olduğu ve bunların mahiyeti
hakkında 29 numaralı genelgede gerekli izahat mevcuttur. Ancak, 5421 sayılı
Gelir Vergisi Kanununun 10 uncu maddesinin 3 numaralı bendinde 6582 sayılı
Kanunla yapılan tadilât sebebiyle, hususî şirket ortaklarının her hal ve kârda
gelir vergisiyle teklifleri lâzım geleceği yine bu tebliğde (29 numaralı tebliğ)
belirtilmişti.
Mezkûr bend hükmü, 6838 sayılı
Kanunla yeniden tadil görmüş, yukarıda izah edildiği veçhile (yıllık beyan
esasında gelir vergisine tabi olmamak) şartı, (ayrıca ticarî ve meslekî
faaliyetleri dolayısiyle 5432 sayılı Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre defter
tutmak mecburiyetinde olmamak) şeklinde değiştirilmiştir. Bu değişiklik
sebebiyledirki ister hususi ister adî ortak durumunda olsun bütün ortaklar,
esnat muaflığının (Kendi işinde bilfiil çalışmak veya bulunmak) şartı ile bu son
tadile göre (5432 sayılı Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre defter tutmak
mecburiyetinde olmamak) şartını ayrı ayrı, muaflığın diğer şartlarını ise
topluca haiz bulundukları takdirde, esnaf muaflığından faydalanabileceklerdir.
IV – Esnaf muaflığı şartlarını
yıl içinde kaybedenlerle bu şartları yeniden ihraz edenler.
Esnaf muaflığı şartlarını yıl
içinde kaybedenlerle bu şartları yeniden ihraz eyleyenler hakkında 6838 sayılı
kanunla bir tadil veya ihdas vaki olmadığından, bu hususlarda 29 sıra numaralı
Gelir Vergisi Genel Tebliği esasları dairesinde muamele yapılır.
V – Esnaf yanında çalışan
ücretlilerin durumu :
6582 sayılı kanunla 5421 sayılı
Gelir Vergisi Kanununun 24 üncü maddesinin 5 numaralı bendi tâdil edilerek esnaf
muaflığından faydalananlar yanında çalışan hizmet erbabının ücretleri gelir
vergisinden istisna edilmiştir.
35 SERİ NO'LU GELİR VERGİSİ GENEL
TEBLİĞ