İŞLETMELER YÖNÜNDEN DEFTER TUTMA HADLERİ, SINIF DEĞİŞTİRME KOŞULLARI SINIF DEĞİŞTİRME HADLERİNİN HESAPLANMASI   

 

25.12.2003

 

Kadir Semizoğlu

Ekonomist-Yazar

k.semizoglu@ttnet.net.tr

 

İŞLETMELER YÖNÜNDEN DEFTER TUTMA HADLERİ, SINIF DEĞİŞTİRME KOŞULLARI SINIF DEĞİŞTİRME HADLERİNİN HESAPLANMASI


213 sayılı V.U.K 'nun 171. maddesi defter tutmanın maksadını, 172. maddesi defter tutmak zorunda olan mükellefleri, 173. maddesi defter tutmak zorunda olmayanları, 176. maddesi defter tutma bakımından tüccarları, 177. maddesi birinci ve ikinci sınıf tüccarların defter tutma hadlerini ve 179 – 180 nci maddeleri ise sınıf değiştirme konularını düzenlemiştir.

 

İlgili maddeler ışığında dönem sonlarında mükellefler, tüccar olma ve defter tutma bakımından

değerlendirmeler yapmaları ve hesap dönemi başlamadan V.U.K'nun 2003 yılı için aşağıda belirtilen hadlere göre kanuni defterlerini 2004 yılı için tastik ettirmeleri zorunludur.


İş Koluna Göre Sektör Çeşitleri

    1- Ticari Sektör

    2- İmalat ( üretim ) Sektörü

    3- Hizmet Sektörü

    4- Karma Sektör

Ticari Sektör : Satın aldıkları malları üzerinde herhangi bir değişiklik yapmadan, olduğu gibi satan işletmelere "Ticari Sektör" işletmeleri diyebiliriz.

 

İmalat (Üretim ) Sektörü : Satın aldıkları ilk madde ve malzemeyi üretim safhası yardımıyla, başka bir mamül elde edilmesine, üretim faaliyeti ile birlikte,üretilen mamüllerin ticaretini yapan işletmelere "İmalat (Üretim ) Sektörü" işletmeleri denir.

 

Hizmet Sektörü : Bizzat kendi çalışmasına ve ilmi ve mesleki bilgiye dayanan, ticari mahiyette olmayan, ticari sektör ve imalat sektörü dışındaki işlerle uğraşan işletmelere "Hizmet Sektörü" işletmeleri diyebiliriz. (Defter tutma bakımından Serbest meslek erbabı bu kapsam dışında kalmaktadır.)

 

Karma Sektör : Yukarıda sayılan sektörlerden en az ikisini yapan işletmelere "Karma Sektör" işletmeleri denir. Karma sektör de hizmet sektörü ile birlikte yapılması ön koşul olarak kabul edilecektir.

 

Bu işletmeleri sınıflandırmamızın amacı V.U.K hükümlerine göre daha sade bir biçimde değerlendirme yapmamız, defter tutma bakımından tüccar sınıflarını belirlememiz, buna göre de yasal defterleri süresi içersinde kanun hükümlerine göre tasdik ettirmemizdir.


-
V.U.K ‘nun 177/1 ıncı fıkrasındaki yıllık alış ve satış tutarları hadleri, ticari sektör ve imalat sektörü olarak faaliyet gösteren işletmeler için baz alınması gereken düzenlemedir. (Büfe, Market, Lokanta, Cafe, Bar, Fırın v.b)

 

- V.U.K’nun 177/2 ıncı fıkrasındaki gayri safi iş hasılatı tutarı haddi ise; hizmet sektörü olarak faaliyet gösteren işletmeler için düzenlenmiş bir uygulamadır. (Berber, Güzellik Salonları, İnternet cafeler , Komisyoncular v.b)

 

- V.U.K’nun 177/3 uncu fıkrasındaki iş hasılatının beş katı ile yıllık satış tutarının toplamı ise Karma Sektör olarak faaliyet göstermekte olan işletmeler için düzenlenmiş bir uygulama olarak alınması gerekmektedir. (Güzellik salonları hizmet dışında eğer mal satışı yaparlarsa karma sektöre örnek gösterilebilir. v.b)

 

V.U.K’nu işletmelerin faaliyet konusuna göre iş hacimlerini ayrı ayrı tespit etmiş ve yasal hadleri iş hacmi koşullarında değerlendirmiştir.

İş Hacmi Konusunda Özellik Arz Eden Hususlar

1- Bir yıl deyimi bir hesap dönemini ifade etmektedir.

 

2- Alış deyiminden işletmenin satmak üzere aldığı malları, satış deyiminden ise satılmak üzere alınan malların satılmasını ifade eder. İşletmede kullanılmak üzere alınan, makine, teçhizat, demirbaş, taşıtların alımı ve yapılan faaliyet giderleri bu alış tutarına dahil edilmemelidir. Satış amacı dışında hangi nedenle alınırsa alınsın iktisadi kıymetler alış olarak dikkate alınmaz.

 

3- Mal alış tutarının hesaplanmasında göz önüne alınacak tutar, sadece satın alınan malın "alış bedeli" dir.

 

Yani malın maliyet bedeli değil alış bedeli dikkate alınacaktır.

 

4- Alış ve satış tutarlarının hesabında dönem başı ve dönem sonu stokları dikkate alınmaz. Sadece dönem içi alışlar ve satışlar hesaba katılır.

 

5- Alış tutarı hesaplanırken yıllık alış tutarından alış iadelerinin, satış tutarı hesaplanırken yıllık satış tutarından satış iadelerinin indirilmesi gerekir.

 

6- Satış iskontosu yönünden ise; eğer iskonto doğrudan alış faturası üzerinden yapılmış ise, satış tutarının hesabında iskonto uygulandıktan sonra kalan kısım dikkate alınır. Bu satışlar alıcı yönünden ele alındığında ise alıcının net değeri ile hesaplamaya dahil etmesi gerekir.

Yıllar İtibari İle Uygulanacak Hadler ( V.U.K. 177 )
 

İşlem Açıklaması

2002

( 2001 Yılı Kayıtlarına Göre )

2003

( 2002 Yılı Kayıtlarına Göre )

2004

( 2003 Yılı Kayıtlarına Göre)

- Yıllık Alış Tutarı

34.000.000.000

65.000.000.000

80.000.000.000

- Yıllık Satış Tutarı

42.000.000.000

85.000.000.000

109.000.000.000

- Gayrisafi İş Hasılatı

18.000.000.000

35.000.000.000

44.000.000.000

- İş Hasılatının Beş Katı İle Yıllık Satış Tutarının Toplamı

34.000.000.000

65.000.000.000

80.000.000.000

 

V.U.K.’nun 177 ınci maddesine göre düzenlenmiştir.

Bilanço Esasına Göre Defter Tutmak Zorunda Olanlar

    1- Yukarıdaki hadleri V.U.K’nun 180 nci maddesi hükümlerine göre aşmış olanlar,

     

    2- T.T.K hükümlerine tabi şahıs ve sermaye şirketleri,

     

    3- Kurumlar vergisine tabi diğer tüzel kişiler  (kooperatif, iktisadi kamu kurumları, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler)

     

    4- İş Ortaklıkları, (Birinci sınıfa tabi olduklarından bilanço esasına göre defter tutmak zorundadırlar)

     

    5- Kendi isteği ile bilanço esasına göre defter tutmak isteyenler,

     

    6- Serbest Meslek Erbabı V.U.K’ 210 uncu maddesine göre Serbest Meslek Defteri tutmak zorundadırlar.

İşletme Esasına Göre Defter Tutacaklar

    1- İşe yeni başlamış olanlar,

     

    2- V.U.K’nun 177 inci maddesindeki hadleri 180 nci madde koşullarına göre aşmamış olanlar,

     

    3- V.U.K’nun 177 inci maddesindeki hadleri 179 uncu madde koşullarına göre eksiklik bulunan işletmeler,

     

    4- Birinci sınıf tüccar dışında kalanlar

SINIF DEĞİŞTİRME

V.U.K / 179 : "İş hacmi bakımından birinci sınıfa dahil olan tüccarların durumları aşağıdaki şartlara uyduğu taktirde, bunlar, bu şartların tahakkukunu takip eden hesap döneminden başlayarak ikinci sınıfa geçebilirler."

 

1- Bir hesap döneminin iş hacmi yukarıda yazılı hadlerden % 20'yi aşan bir nispette düşük olursa,

 

veya

 

2- Arka arkaya üç dönemin iş hacmi yukarıda yazılı hadlere nazaran % 20’ ye kadar bir düşüklük gösterirse, ikinci sınıf tüccar sayılacaklarından dolayı bilanço esasına göre defter tutmaktan vazgeçebilirler.

 

V.U.K / 180 : "İş hacmi bakımından ikinci sınıfa dahil olan tüccarların durumları aşağıdaki şartlara uyduğu taktirde, bunlar, bu şartların tahakkukunu takip eden hesap döneminden başlayarak birinci sınıfa geçerler."

1- Bir hesap döneminin iş hacmi yukarıda yazılı hadlerden % 20 ‘ yi aşan bir nispette fazla olursa,

veya

2- Arka arkaya iki dönemin iş hacmi yukarıda yazılı hadlere nazaran % 20’ ye kadar bir fazlalık gösterirse, birinci sınıf tüccar sayılacaklarından dolayı bilanço esasına göre defter tutmak zorundadırlar.


İKİNCİ SINIFTAN BİRİNCİ SINIFA GEÇİŞ

 

İş hacmi bakımından ikinci sınıfa dahil olan ve işletme hesabına göre defter tutan tüccarların durumları, aşağıda belirtilen hadlere uyduğu takdirde bu mükellefler koşulların gerçekleştiği hesap dönemini takip eden dönem başından itibaren birinci sınıfa geçerler.

 

Sınıf Değiştirme Tablosu

 

İşlem Açıklaması

2004 Yılında Uygulanacak 2003 Yılı Hadleri

Hadlerin % 20 Oranındaki Fazla Kısmı

Sınıf Değiştirmek İçin Gerekli Hadler

- Yıllık Alış Tutarı

80.000.000.000

16.000.000.000

96.000.000.000

- Yıllık Satış Tutarı

109.000.000.000

21.800.000.000

130.800.000.000

- Gayrisafi İş Hasılatı

44.000.000.000

8.800.000.000

52.800.000.000

- İş Hasılatının Beş Katı İle Yıllık Satış Tutarının Toplamı

80.000.000.000

16.000.000.000

96.000.000.000

 

- 2003 yılı için yıllık alış tutarları 80 milyar lirayı % 20 oranından fazla yani yıllık alış tutarı 96 milyar lirayı aşanlar

 

- 2003 yılı için yıllık satış tutarı 109 milyar lirayı % 20 oranından fazla, yani yıllık satış tutarı 130.8 milyar lirayı aşanlar

 

- 2003 yılı gayri safi iş hasılatı tutarı 44 milyar lirayı % 20 oranından fazla, yani 52.8 milyar lirayı aşan ikinci sınıf tacirler yukarıda sıralanan şartlardan her hangi birini ihlal ettikleri durumda birinci sınıf tüccar sayılacaklarından 2004 yılı için bilanço esasına göre defter tutmak zorunda olacaklardır.

Sınıf Değiştirmenin Hesaplanması

Örnek : 1 ) İki yıldan beri Tekel Bayii olarak ticaret yapan ve işletme hesabına göre defter tutan Mehmet Özgür’ün  2003 yılı alışları tutarı 85.000.000.000.- lira, satışları tutarı ise 93.500.000.000.- liradır. Bu durumda;

 

Yıllık Alışları Tutarı : 80.000.000.000.- x 0,20 = 16.000.000.000.- ise (80.000.000.000 + 16.000.000.000) = 96.000.000.000.- lirayı aşmış olması gerekir

 

Mehmet Özgür’ ün yıllık alışları toplamı : 85.000.000.000.- lira olduğundan her ne kadar 2003 yılı için öngörülen 80 milyarlık haddi aşmış ise de, bu fazlalık yasada belirtilen % 20 oranından az olduğundan 2004 yılı için ikinci sınıf tüccar sayılacak ve ikinci sınıf defter tutacaktır. (Hesaplama satışlar tutarı yönünden de aynıdır.)

 

Örnek : 2 ) Öteden beri Gıda ticareti yapan ve işletme hesabına göre defter tutan Ali Kara’ nın 2003 yılı alışları tutarı 95.000.000.000.- lira , yıllık satışları tutarı ise 131.000.000.000.- liradır.

Bu durumda;

 

Yıllık Alışları Tutarı : 80.000.000.000.- x 0,20 = 16.000.000.000.- ise (80.000.000.000 + 16.000.000.000) = 96.000.000.000.- lirayı aşmış olması gerekmektedir.

 

Ali Kara’ nın yıllık alışları toplamı : 95.000.000.000.- lira olduğundan her ne kadar 2003 yılı için öngörülen 80 milyarlık haddi aşmış görünse de, bu aşma oranı yasada belirtilen % 20 oranından az olduğu için yıllık alışlar bakımından ikinci sınıf tüccar sayılacaktır. Ancak Ali Kara’ nın V.U.K ‘nun 180 ınci maddesindeki ikinci koşul olan yıllık satış tutarındaki % 20 oranında fazlalığın olup olmadığına bakılması gerekir. Öyle ise;

 

Yıllık Satışları Tutarı :109.000.000.000.- x 0,20 = 21.800.000.000.- ise (109.000.000.000 + 21.800.000.000) = 130.800.000.000.- lirayı aşmış olması gerekmektedir.

 

Ali Kara'nın her ne kadar yıllık alışları tutarı yasada belirtilen hadlerde % 20 lik fazlalık göstermemiş olsa bile, yıllık satışları toplamı olan 131.000.000.000.- lira yasada öngörülen % 20 satışlardaki fazlalık nedeniyle 130.8 milyar lirayı aştığından dolayı birinci sınıf tüccar sayılacak ve bilanço esasına göre defter tutacaktır.

 

Örnek : 3 ) Öteden beri hizmet işletmesi olarak faaliyet gösteren Kuaför Fatma Ceylan'ın 2003 yılı gayrisafi iş hasılatı tutarı 56.204.500.000.- liradır. Bu durumda;

 

Gayri Safi İş Hasılatı Tutarı : 44.000.000.000.- x 0,20 = 8.800.000.000.- ise (44.000.000.000 + 8.800.000.000) = 52.800.000.000.- lirayı aşmış olması gerekir.

 

Fatma Ceylan ‘ ın 2003 yılı gayri safi iş hasılatı (56.204.500.000.-) V.U.K 177 incı maddedeki haddi % 20 oranından fazla (52.800.000.000.-) aştığından dolayı birinci sınıf tacir sayılacak ve bilanço esasına göre defter tutacaktır.

 

BİRİNCİ SINIFTAN İKİNCİ SINIFA GEÇİŞ

 

İş hacmi bakımından birinci sınıfa dahil olan ve bilanço esasına göre defter tutan tüccarların durumları, aşağıda belirtilen hadlere uyduğu takdirde bu mükellefler koşulların gerçekleştiği hesap dönemini takip eden dönem başından itibaren ikinci sınıfa geçebilirler.

 

Sınıf Değiştirme Tablosu

 

İşlem Açıklaması

2004 Yılında Uygulanacak 2003 Yılı Hadleri

Hadlerin % 20 Oranında Azalan Kısmı

Sınıf Değiştirmek İçin Gerekli Hadler

- Yıllık Alış Tutarı

80.000.000.000

16.000.000.000

64.000.000.000

- Yıllık Satış Tutarı

109.000.000.000

21.800.000.000

88.200.000.000

- Gayrisafi İş Hasılatı

44.000.000.000

8.800.000.000

35.200.000.000

- İş Hasılatının Beş Katı İle Yıllık Satış Tutarının Toplamı

80.000.000.000

16.000.000.000

64.000.000.000

 

- 2003 yılı için yıllık alış tutarı 80 milyar liranın altında gerçekleşen ve alışlardaki azalma % 20 oranından fazla azalmış olan,

 

- 2003 yılı için yıllık satış tutarı 109 milyar liranın altında gerçekleşen ve satışlardaki azalma % 20 oranından fazla azalmış olan, 2003 yılı gayri safi iş hasılatı tutarı 44 milyar liranın altında gerçekleşen ve gayri safi iş hasılatındaki azalma % 20 oranından fazla azalmış olan veya arka arkaya üç dönem iş hacmi belirlenen hadlere göre % 20 ye kadar azalmış olan mükellefler ikinci sınıf tacir konumuna geldiklerinden işletme esasına göre defter tutacaklardır.

 

Eğer bilanço esasına göre defter tutmak isterlerse bu isteklerine yasal herhangi bir engel bulunmamaktadır.

 

İhtiyari olarak bilanço esasına göre defter tutabilirler.

 

Sınıf Değiştirme Koşulları

 

1- İkinci sınıf tüccar olup işletme hesabına göre defter tutan mükellefler, V.U.K’nun 177 nci maddesinde her yıl belirlenen hadleri, V.U.K’nun 180 nci maddesinde sınıf değiştirmek için aranan % 20 oranında artması durumunda birinci sınıf tüccar olarak bilanço esasına göre defter tutmak zorundadırlar.

 

2- Birinci sınıf tüccar olup bilanço esasına göre defter tutan mükellefler, V.U.K’nun 177 nci maddesinde her yıl belirlenen hadleri, V.U.K’nun 179 uncu maddesinde sınıf değiştirmek için aranan % 20 oranında azalması durumunda ikinci sınıf tüccar olarak işletme hesabına göre defter tutabilirler.

Aynı zamanda arka arkaya üç dönemin iş hacmi 177 ınci maddede yazılı hadlere nazaran % 20’ ye kadar bir düşüklük göstermesi durumunda, bilanço esasına göre defter tutan mükellefler, hesap döneminden başlayarak işletme hesabına göre defter tutabilirler. İşletme hesabına göre defter tutan mükellefler arka arkaya iki dönemin iş hacmi 177 nci maddede yazılı hadlere nazaran % 20’ye kadar bir fazlalık oluşursa bilanço esasına göre defter tutmak zorundadırlar.

 

Sınıf Değiştirmenin Hesaplanması

 

Örnek : 1 ) Öteden beri bilanço esasına göre defter tutan, Tekel Bayii olarak ticaret yapan İbrahim Ala'nın 2003 yılı alışları tutarı 62.000.000.000.- lira, satışları tutarı ise 80.000.000.000.- liradır.

Bu durumda;

 

Yıllık Alışları Tutarı : 80.000.000.000 - 62.000.000.000 = 18.000.000.000.- lira azalmıştır.

 

Yıllık Satışları Tutarı : 109.000.000.000 –80.000.000.000.= 29.000.000.000.- lira azalmıştır

 

Yıllık alışlar ve satışlar tutarı her iki koşulda % 20 oranından fazla azalma meydana geldiği için 2004 yılında ikinci sınıf tüccar sayılacak ve işletme esasına göre defter tutacaktır.

 

Örnek : 2 ) Öteden beri bilanço esasına göre defter tutan, Gıda ticareti yapan Kemal Yılmaz'ın 2003 yılı alışları tutarı 89.000.000.000.- lira, satışları tutarı ise 100.000.000.000.- liradır. Bu durumda;

 

Yıllık Alışları Tutarı : 80.000.000.000 - 89.000.000.000 = 1.000.000.000.- lira azalmıştır.

 

Yıllık Satışları Tutarı : 109.000.000.000 –100.000.000.000.= 9.000.000.000.- lira azalmıştır

 

Yıllık alışlar ve satışlar tutarı her iki koşulda belirlenen hadlerin altında olmasına rağmen, % 20 oranında bir azalma meydana gelmediği için 2004 yılında da Birinci sınıf sınıf tüccar sayılacak ve bilanço esasına göre defter tutacaktır.

 

Örnek : 3 ) Öteden beri işletme hesabına göre defter tutan ve hizmet sektöründe faaliyet gösteren Ayşe Tuna’nın 2002 yılı gayrisafi iş hasılatı 42.000.000.000, 2003 yılı gayrisafi iş hasılatı 52.5000.000.000 lira olarak gerçekleşmiştir.

 

2002 yılı gayrisafi iş hasılatı belirlenen haddi (35 milyar) aşmış durumda, 2003 yılı gayrisafi iş hasılatı ise yine belirlenen haddi (44 milyar) aşmış olduğu görülmektedir. Aşan miktarlar % 20 oranında olmasa dahi 180 /2 nci fıkrası gereği arka arkaya iki dönemin iş hacmi % 20 kadar bir artış söz konusu olduğu için 2004 yılı hesap döneminden başlayarak bilanço usulüne göre defter tutacaktır.

 

Gayrisafi iş hasılatı(2002): 35.000.000.000 x 0,20 =8.000.000.000 ise 42.000.000.000-35.000.000.000= 8.000.000.000

 

Gayrisafi iş hasılatı(2003): 44.000.000.000 x 0,20 = 8.800.000.000. ise 52.500.000.000-44.000.000.000=8.500.000.000

 

Burada Ayşe Tuna her iki yıldaki gayrisafi iş hasılatı tutarları, yasal hadlerini % 20 oranından fazla aşmamış olsa bile, arka arkaya belirlenen hadleri % 20 oranına kadar aştığından 2004 yılı dönem başından itibaren bilanço usulüne göre defter tutmak zorunda kalacaktır.