|
25
Kasım 2004
Levent
Gençyürek
Maliye
Başmüfettişi
İzmir
Defterdar Yardımcısı V.
9
Eylül Üniversitesi İşletme Fak.Öğretim Görevlisi
gencyurek@yahoo.com
GÜMRÜK
HATTI DIŞI EŞYA SATIŞ MAĞAZALARINDA(DUTY FREE SHOP) VERGİ UYGULAMASI (*)
I-GİRİŞ
Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış Mağazaları
(Free-Shop), Türkiye’ye
gelen veya Türkiye’den giden yolcular ile transit yolculara, yabancı
devletlerin veya uluslararası kuruluşların Türkiye’deki temsilciliklerine ve
mensuplarına, yabancı ülkelere sefer yapan gemi ve uçaklara, yat limanlarına, gelip
giden veya kışlayan yat ve tekne sahiplerine ve yabancı basın yayın
organlarının yabancı uyruklu mensuplarına gümrüksüz olarak eşya satışı yapan
kuruluşlardır.
Ülkemizin dışa açılma sürecinin giderek hızlanması
ve diğer ülkelerle olan ekonomik, kültürel ve sosyal ilişkilerinin yoğunluk
kazanması Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış Mağazalarında yapılan alış verişin
boyutunun büyümesine ve bu tür ticaretin gündeme gelmesine yol
açmaktadır. Free-Shop mağazalarına ilişkin yasal düzenleme yanında bu
mağazaların vergi mevzuatı karşısındaki durumu yazımızın konusunu
oluşturmaktadır.
II-FREE-SHOP MAĞAZALARINA İLİŞKİN DÜZENLEME
Kısaca Free-Shop mağazası olarak adlandırılan Gümrük
Hattı Dışı Eşya Satış Mağazalarına ilişkin düzenleme esas olarak Gümrük
Hattı Dışı Eşya Satış Mağazaları ve Depoları Yönetmeliği’ndeyer almıştır.
Yönetmelik yanında Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış Mağazalarına ilişkin 8
ve 10 Numaralı Gümrük Genel Tebliğlerinde de gerekli açıklamalar yapılmıştır.
A-Free-Shop Mağazaların Kuruluşu
Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış Mağazaları ve Depoları
Yönetmeliğine göre, Kamu Kuruluşları ile 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu
hükümlerine göre kurulmuş ve asgari beş yıldır faaliyette bulunan Limited veya
Anonim şirketler izin alarak free-shop
mağaza işletebileceklerdir.
Yönetmeliğin 6
ncı maddesine göre, free-shop mağazası
açmak isteyenlerin aşağıda belirtilen koşulları sağlaması gerekmektedir;
-Şirket Yönetim
Kurulu üyeleri ve şirket sermayesinin % 10’undan fazlasına sahip olanlarının
affa uğramış olsalar dahi, hırsızlık, emniyeti suiistimal, dolandırıcılık,
yalan yere şahadet, yalan
yere yemin, suç
tasnii, iftira, irtikap,
rüşvet ve ihtilas cürümlerinden
biri dolayısıyla hapis cezası olmaması,
-213
sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 359 uncu maddesinde belirtilen fiilleri işlememiş
olmaları,
-Depo ve mağaza olarak açıp işletilecek yerin başvuru
sahibine ait olmaması durumunda tasarruf ve intifa senetlerinin veya bu yerin
kiralandığını gösteren sözleşmenin ibraz edilmesi,
-Mağaza
ve depo işletmeciliği nedeniyle Devlete (ikmalen, re’sen ve idarece tarh olunan
vergiler nedeniyle mükellefçe idari yargı mercilerinde açılan davalara ilişkin
olup kesinleşmemiş olanlar hariç) vergi borcu bulunmaması,
-Antrepo
binasının ve eklentilerinin yerini, cinsini, alanını ve hacmini, büroların iç
ve dış tertiplerini gösteren resmi plan
veya krokileri ile antrepo bina ve eklentilerinin iç ve dış fotoğraflarının
ibraz edilmesi,
B-Teminat Verilmesi
Gümrük Hattı Dışı Eşya
Satış Mağazaları ve Depoları Yönetmeliğinin 8 inci maddesine göre,
free-shop
mağazalarının faaliyete geçme aşamasında mağazaya
konulan eşya için gümrük vergileri (Katma Değer Vergisi ve Özel Tüketim Vergisi
dahil) ve ithalat rejimine göre alınması gereken fon tutarı kadar teminat
alınmaktadır. Bu teminat mağazaya alınan her parti mal için ayrı
alınabileceği gibi, toplu (global) veya götürü teminat şeklinde de
olabilir. Toplu (global) teminat alınması halinde, teminat tutarının sürekli
izlenmesi ve mağazaya konulan eşyanın vergilerinin (KDV, ÖTV ve fon dahil)
global teminat miktarını aşması halinde aşan kısım için ayrıca teminat alınması
gerekir.
Free-Shop mağaza işletmeciliği yapan firmaların mağaza başına alınacak
götürü teminat veya global götürü teminat sisteminden yararlanması mümkündür. Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış Mağazalarına
ilişkin 10 Numaralı Gümrük Genel Tebliğine göre, mağaza başına alınacak
götürü teminat 500 m2’e kadar olanlar için 150.000-Euro ve 500 m2’den sonraki
her m2 için 100-Euro olarak uygulanacaktır. Götürü teminat verilmek
istenilmemesi halinde her parti mal için ayrı ayrı veya global (toplu) teminat
ilgili gümrük idaresine verilecektir.
Global götürü teminat sisteminden yararlanmak isteyen ve birden fazla
mağaza işletmeciliği yapan ve tebliğde belirtilen şartları taşıyan firmaların
Ankara Gümrük Saymanlık Müdürlüğüne 750.000. Euro global götürü teminat
vermeleri halinde bunlardan işlettikleri mağazalarına konulacak eşya için
başkaca bir teminat aranmaz.
C-Mağazaların
Faaliyet Konusu
Giriş kapılarında bulunan Free-Shop mağazalarında Türkiye’ye giriş yapan
yolculara, esas olarak satış tarihinde yürürlükte bulunan gümrük mevzuatına
göre gümrük vergileri ödenmeksizin yurda ithal edilebilecek Zati Eşya
Listesinde yer alan eşya ile yolcu beraberi hediyelik eşya ve Gümrük
Müsteşarlığınca uygun bulunacak eşya satılabilmektedir.
Çıkış
kapılarındaki mağazalarda ise yerli-yabancı ayrımı yapmaksızın, alkol ve
alkollü içkiler de dahil olmak üzere, Zati Eşya Muafiyet Listesindeki eşya ve
yolcu beraberi hediyelik eşya ile birlikte en fazla 5 karton (1000 adet) sigara
satılabilmesi mümkündür.
Yukarıda
belirtilenlerin dışında kalan yerli üretim eşyasının satışına izin verme ve
satılacak miktarı belirleme yetkisi Gümrükler Başmüdürlüklerince kullanılır.
Satışa sunulacak eşyanın cinsi ve miktarı belirlenirken bazı kriterler dikkate
alınır. Söz konusu kriterleri topluca karşılamayan eşyanın satışına kesinlikle
izin verilmez.
Yat limanlarında açılacak mağazalar; buraya gelip
giden, kışlayan yat ve teknelerde kullanılacak malzeme, teçhizat, tesisat ve
avadanlıkları, Uluslararası faaliyetlerin gerektirdiği hallerde Müsteşarlıkça
uygun görülen yerlerde açılacak mağazalar ise sadece zati eşya ile yolcu
beraberi hediyelik eşyayı satmaya izinlidirler.
C-Düzenlenecek Belgeler
Free-Shop Mağazalarında
yapılan satışta, satıcı tarafından, alıcı ve satışa konu eşyaya ilişkin
bilgileri içeren ve tarih ve sıra numarasına göre saklanması zorunlu olan satış
fişi ya da fatura düzenlenir. Düzenlenen
satış belgesinde aşağıdaki bilgiler bulunur :
-Düzenleme
tarihi, seri ve sıra numarası,
-Düzenleyen mağazanın
adı ve adresi,
-Yurtdışına gidecek
olan ve transit yolcular için biniş (boarding) kartı veya pasaport numarası,
-Satılan eşyanın kod
numarası, nev’i, satış fiyatı,
-Satışı yapan mağaza
görevlisinin adı, soyadı veya bu görevliyi belirleyen her türlü tanıtıcı
işaret.
Mağazalar sattıkları eşya için satış belgesi vermek ve
müşteri de söz konusu belgeleri istemek ve almak mecburiyetindedir.
Mağazalar sattıkları eşyanın cinsini ve miktarını
tespit etmek üzere Yönetmeliğe ekli örneğe uygun olarak her ay aylık satış
listesi düzenler. Aylık satış listesinde asgari olarak düzenleyen mağazanın
adı, eşyanın cinsi, kod numarası ve satılan miktar ve listenin ait olduğu dönem
yer almalıdır.
III-FREE SHOP MAĞAZALARINDA VERGİ UYGULAMASI
A-Kurumlar Vergisi
5422 sayılı Kurumlar Vergi Kanunu’nun 13.
maddesinde, Kurumlar Vergisinin birinci maddede yazılı mükelleflerin bir hesap
dönemi içinde elde ettikleri safi kurum kazancı üzerinden hesaplanacağı ve safi
kurum kazancının tespitinde Gelir Vergisi Kanunu’nun ticari kazanç hakkındaki
hükümlerinin uygulanacağı hüküm altına
alınmıştır.
Anılan kanunun 20. maddesinde ise her mükellefin vergiye tabi kazancının tamamı
için tek bir beyanname vereceği,mükelleflerin şubeleri, ajanlıkları, alım satım
büro ve mağazaları, imalathaneleri veya kendilerine bağlı sair işyerleri için
bunların müstakil muhasebeleri ve ayrılmış sermayeleri olsa dahi, ayrı
beyanname verilmeyeceği ifade edilmiştir.
Kurumlar Vergisinin yukarıda belirtilen hükümleri göz
önüne alındığında Limited veya Anonim bir şirkete bağlı olarak açılan free-shop
mağazasında gerçekleştirilen faaliyetler dolayısıyla elde edilen kazançların
merkez tarafından verilecek kurumlar vergisi beyannamesine dahil edilerek
vergilendirilmesi gerekmektedir.
B-Vergi Usul Kanunu
213 sayılı
Vergi Usul Kanununun 229 uncu maddesinde fatura, satılan emtia veya yapılan iş
karşılığında müşterinin borçlandığı meblağı göstermek üzere emtiayı satan veya
işi yapan tüccar tarafından müşteriye verilen ticari vesika olarak
tanımlanmıştır.
Aynı Kanunun 230/5’inci maddesinde ise malın bir mükellefin birden çok iş
yerleri ile şubeleri arasında taşındığı veya satılmak üzere bir komisyoncu veya
diğer bir aracıya gönderildiği hallerde de, malın gönderen tarafından sevk
irsaliyesine bağlanması gereği ifade edilmiştir.
Buna
göre, merkez işyerinden free-shop mağazasına yapılacak mal teslimlerinde fatura
düzenlenmemesi, düzenlenecek sevk irsaliyesi ile malların sevk edilmesi
gerekmektedir.
213
sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 176-185’inci maddelerinde tutulacak defterler
belirlenmiş olup şirketin free-shop mağazalarında kullanmak üzere ayrı bir
Kanuni defter tasdik ettirmesine gerek bulunmayıp işlemlerin merkez muhasebe
kayıtları içerisinde ayrı hesaplarda izlenmesi mümkündür.
Kayıtlar yapılırken
Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış Mağazaları ve Depoları Yönetmelik hükümlerinin de
göz önünde bulundurulması gerekir.
3100 Sayılı Katma Değer Vergisi Mükelleflerinin Ödeme Kaydedici Cihazları
Kullanmaları Mecburiyeti Hakkında Kanunla perakende ticaretle uğraşan veya
hizmet ifa eden 1. ve 2. sınıf tacirlere Vergi Usul Kanununa göre fatura
düzenleme mecburiyeti olmayan satışlarının belgelendirilmesi için ödeme
kaydedici cihazları kullanma mecburiyeti getirilmiştir. Free-Shop
Mağazalarında Vergi Usul Kanununa göre
fatura düzenleme mecburiyeti dışında kalan satışların bulunması halinde bu
satışların ödeme kaydedici cihaz kullanılmak suretiyle belgelendirilmesi
gerekmektedir.
C-Katma
Değer Vergisi
Türkiye Gümrük
Bölgesinde faaliyet gösteren gümrük hattı dışı eşya satış mağazalarına
Türkiye’deki firmaların yapacakları eşya satışları ihracat kapsamında
değerlendirilemez. Buna göre, Free Shop olarak açılan mağazalara yurt içindeki
imalatçı ve imalatçı olmayan firmalar tarafından yapılacak her türlü teslimler
ait oldukları oranda KDV’ne tabi olacaktır. Free-Shop mağazalara eşya gönderen
firmalar genel esaslar çerçevesinde düzenleyecekleri faturalarda Katma Değer
Vergisini ayrıca gösterecek ve bu tutarı mağaza işleticisi firmalardan tahsil
edeceklerdir.
3065 sayılı
Katma Değer Vergisi Kanununun 16 ncı maddesinin 1 inci fıkrasının (c) bendi
hükmü gereğince Gümrük
Kanunundaki transit ve gümrük antrepo rejimleri ile geçici depolama ve
serbest bölge hükümlerinin uygulandığı mallar katma değer vergisinden istisna edilmiştir.
Buna göre, free-shop
mağazaların bu nitelikteki satışları katma değer vergisinden müstesnadır.
Mağazaların alışlarında yüklendikleri katma değer vergisi, anılan kanunun 30
uncu maddesinin (a) bendi gereğince, indirim veya iade konusu olmayıp, olayın
özelliğine göre, gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alınabilecektir.
Diğer
taraftan, free-shop mağazalarının serbest bölge veya yurt dışından alışları
KDV’nden istisnadır. Ancak free-shop mağazalarınca yurtdışından ithal edilen
malların millileştirilmesi halinde KDV’ne tabi olacağı tabiidir.
Katma Değer Vergisi Kanununun 17
nci maddenin 4 numaralı
fıkrasına 5228 sayılı Kanun ile eklenen (o) bendi hükmü uyarınca, Gümrük antrepoları ve geçici depolama yerleri ile gümrük hizmetlerinin
verildiği gümrüklü sahalarda; ithalat ve ihracat işlemlerine konu mallar için
verilen ardiye, depolama ve terminal hizmetleri ile vergisiz satış
yapılan işyerlerinin ve bu işyerlerine ait depo ve ardiye gibi bağımsız
birimlerin kiralanması katma değer vergisinden istisna edilmiştir.
Yapılan düzenlemeye göre 1.1.2004 tarihinden
itibaren geçerli olmak üzere gümrüklerdeki vergisiz mal satılan
free-shop mağazaları ile bu mağazalara ait depo ve ardiye gibi bağımsız
bölümlerin kiralanması işlemlerinde KDV
hesaplanmayacaktır.
D-Damga Vergisi ve Harçlar
Free-Shop mağazaları ile ilgili
olarak önem kazanan konulardan birisi de Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış
Mağazaları ve Depoları Yönetmeliğinin 8.inci maddesine göre, mağazaya konulan eşya için Gümrük Müdürlüğüne
teminat olarak verilecek teminat mektuplarının damga vergisi ve harçtan istisna
olup olmadığıdır.
İhracat ve Yatırımlarda Damga
Vergisi ve Harç İstisnası Uygulaması Hakkında 4 Seri No.lu Tebliğde[2]
Yabancı uyruklulara, turistlere ve yurt dışında çalışan Türk vatandaşlarına
yapılan ve yıllık 100.000 ABD Dolarını aşan satış ve teslimler (free shop
mağazalarında yapılan satışlar dahil) döviz kazandırıcı faaliyet olarak
belirtilmiştir.
Anılan Tebliğe göre döviz kazandırıcı faaliyetler için uygulanacak damga
vergisi ve harç istisnası, ilgili kuruluşlarca, bu konuda düzenlenmiş bulunan “Vergi,
Resim ve Harç İstisnası Belgesi” veya özel durumlarda bu belgenin yerine
geçmek üzere düzenlenen “Dahilde İşleme İzin Belgesi”nin ibrazı üzerine
re’sen uygulanacaktır. Ancak, damga vergisi ve harç istisnasının uygulanabilmesi
için, vergi ve harca konu işlemin sözü edilen belgenin geçerlilik süresi
içerisinde yapılması şarttır.
Döviz kazandırıcı faaliyetlerde, Vergi, Resim
ve Harç istisnası Belgesi kapsamında
üstlenilen taahhüt ile ilgili olarak, kredi kuruluşlarınca belge
kapsamındaki taahhüt tutarına kadar kullandırılan nakdi ve gayrinakdi krediler
ile münhasıran bu kredilerle ilgili olarak verilen teminatın tamamı, damga
vergisi ve harç istisnasından faydalandırılacaktır.
Yukarıda belirtilen Tebliğin "Tebliğ Hakkında Açıklamalar"
başlıklı 2 nci bölümünde ise orta ve uzun vadeli nakdi kredinin yurtiçi ve yurt
dışı kredi kuruluşlarından sağlanan asgari bir yıl ve daha uzun vadeli
kredileri ifade ettiği, orta ve uzun vadeli gayrinakdi kredilerin ise
Türkiye'de yerleşik kişilerin yurt dışındaki finans kuruluşlarından temin
ettikleri veya Türkiye'deki bankalar tarafından verilen en az bir yıl süreli
garanti, karşı garanti teminat ve kefaletleri ifade ettiği belirtilmiştir.
Yapılan açıklamalar göz önüne alındığında,
Limited veya Anonim Şirketler
tarafından free-shop mağazalarında
yapılacak satışlar için temin edilecek mallara ilişkin olarak Gümrük
Müdürlüğü'ne verilecek teminat mektuplarının yurtiçi kredi kuruluşlarından
sağlanan gayrinakdi kredi olarak kabul edilmesi ve belgede yazılı taahhüt
tutarını aşmayan kısmının damga vergisi ve harç istisnasından yararlanması
gerekmektedir.
SONUÇ
Havaalanları ve gümrük kapılarında bulunan
sigara, içki ve pek çok değerli eşyanın gümrüksüz satışının yapıldığı ve kamu
oyunda Free Shop olarak adlandırılan mağazalar Türkiye'de genellikle uluslararası havaalanlarında, gümrük kapılarında
ve turist yoğunluğu olan kıyı il ve ilçelerdeki gümrük kapılarında faaliyet
göstermektedir. Yazımızda diğer ülkelerle olan ilişkilerimizin giderek artmasına
bağlı olarak ticaret rakamları içersinde önemi yıllar itibariyle artış gösteren
free-shop mağazaları ile ilgili bazı vergisel konulara değinilerek uygulamada
ortaya çıkabilecek bazı sorunlara dikkat çekilmeye çalışılmıştır.
(*)
YAKLAŞIM DERGİSİ ARALIK 2004
SAYISINDA YAYIMLANACAK YAZI
| 
