İŞ KANUNUNA GÖRE KADIN İŞÇİLERİN  HAKLARI VE DÜNYA KADINLAR GÜNÜ      

08 Mart 2006

Cumhur Sinan ÖZDEMİR

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı

İş Müfettişi -Ankara

csnozdemir@gmail.com

Kar yağıyor, yine kar, yine kar, yine mahşer gibi kar.

Sanki güller içinde gülen taze kadınlar,

Bana beyaz buseler, beyaz buseler yollar;

Sanki güller içinde gülen taze kadınlar.

(Cahit Sıtkı TARANCI-Kar ve Hatıralar)

İŞ KANUNUNA GÖRE KADIN İŞÇİLERİN  HAKLARI VE DÜNYA KADINLAR GÜNÜ

1-Eşit Davranma İlkesi[1]

İş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayırım yapılamaz. İşveren, esaslı sebepler olmadıkça tam süreli çalışan işçi karşısında kısmî süreli çalışan işçiye, belirsiz süreli çalışan işçi karşısında belirli süreli çalışan işçiye farklı işlem yapamaz. İşveren, biyolojik veya işin niteliğine ilişkin sebepler zorunlu kılmadıkça, bir işçiye, iş sözleşmesinin yapılmasında, şartlarının oluşturulmasında, uygulanmasında ve sona ermesinde, cinsiyet veya gebelik nedeniyle doğrudan veya dolaylı farklı işlem yapamaz. Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. İşçinin cinsiyeti nedeniyle özel koruyucu hükümlerin uygulanması, daha düşük bir ücretin uygulanmasını haklı kılmaz. İş ilişkisinde veya sona ermesinde yukarıdaki fıkra hükümlerine aykırı davranıldığında işçi, dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı haklarını da talep edebilir. 2821 sayılı Sendikalar Kanununun 31 inci maddesi hükümleri saklıdır. 20 nci madde hükümleri saklı kalmak üzere işverenin yukarıdaki fıkra hükümlerine aykırı davrandığını işçi ispat etmekle yükümlüdür. Ancak, işçi bir ihlalin varlığı ihtimalini güçlü bir biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda, işveren böyle bir ihlalin mevcut olmadığını ispat etmekle yükümlü olur.

2-Yer ve Su Altında Çalıştırma Yasağı[2]

Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde on sekiz yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.

3-Gece Çalıştırma Yasağı[3]

Sanayiye ait işlerde onsekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır. Onsekiz yaşını doldurmuş kadın işçilerin gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin usul ve esaslar Sağlık Bakanlığının görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikte gösterilir. Kadın İşçilerin Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik [4]ile; Kadın işçilerin gece postasında çalıştırılma süresi, işyerine götürüp getirme, rapor, kadın işçilerin çalışan eşlerinin gece postalarında çalıştırılmaları, gebelik ve analık durumunda çalışma, gebelik ve analık durumunda çalıştırılma yasağı ve bildirim konuları ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

4-Analık Halinde Çalışma ve Süt İzni[5]

Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onaltı haftalık süre için çalıştırılmamaları esastır. Çoğul gebelik halinde doğumdan önce çalıştırılmayacak sekiz haftalık süreye iki hafta süre eklenir. Ancak, sağlık durumu uygun olduğu takdirde, doktorun onayı ile kadın işçi isterse doğumdan önceki üç haftaya kadar işyerinde çalışabilir. Bu durumda, kadın işçinin çalıştığı süreler doğum sonrası sürelere eklenir. Yukarıda öngörülen süreler işçinin sağlık durumuna ve işin özelliğine göre doğumdan önce ve sonra gerekirse artırılabilir. Bu süreler hekim raporu ile belirtilir. Hamilelik süresince kadın işçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir. Hekim raporu ile gerekli görüldüğü takdirde, hamile kadın işçi sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır. Bu halde işçinin ücretinde bir indirim yapılmaz. İsteği halinde kadın işçiye, onaltı haftalık sürenin tamamlanmasından veya çoğul gebelik halinde onsekiz haftalık süreden sonra altı aya kadar ücretsiz izin verilir. Bu süre, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz. Kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam birbuçuk saat süt izni verilir. Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. Bu süre günlük çalışma süresinden sayılır.

5-Ağır ve Tehlikeli İşler[6]

Onaltı yaşını doldurmamış genç işçiler ve  çocuklar ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılamaz. Hangi işlerin ağır ve tehlikeli işlerden sayılacağı, kadınlarla, onaltı yaşını doldurmuş fakat onsekiz yaşını bitirmemiş genç işçilerin hangi çeşit ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılabilecekleri Sağlık Bakanlığının görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikte gösterilir. Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği[7];Ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılacak işçiler, sağlık raporu, kadın işçilerin özel günleri, nüfus cüzdanlarının onaylı örneklerinin saklanması, ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılmama durumu, ağır ve tehlikeli işlere ait çizelge, ağır ve tehlikeli işlere ilişkin kapsam belirleme konularını düzenlemiştir.

6-Kadın İşçilerin Çalıştırılabileceği Ağır ve Tehlikeli İşler

Yönetmelik gereği, Kadınlar aşağıda belirtilen "Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalıştırılabilirler".

1. Toprağın  pişirilmesi suretiyle imal olunan kiremit, tuğla, ateş tuğlası, boru, pota, künk ve benzeri inşaat ve mimari  malzeme işleri.

2. Çanak, çömlek, çini, fayans, porselen ve seramik imaline ait işler.

3. Cam, şişe, optik ve benzeri malzeme  fabrika ve imalathanelerinde üretime ilişkin işler ve bunların işlenmesine ait işler.

4. Demir tel ve çubuktan malzeme imalatı işleri (Çivi, zincir, vida vb. gibi).

5. Muharrik kuvvetle işleyen tam otomatik soğuk şekillendirme tezgahlarında yapılan işler.

6. Kurutma işleri, yapıştırma işler.

7. Kontra plakla, yonga ağaçtan mamul suni tahta ve pvc yüzey kaplamalı suni tahta imali işleri ile emprenye işler.

8. Parafinden eşya imaline ait işler.

9. Uyuşturucu maddelerin imali işleri.

10. Bitkisel ve hayvansal yağların üretimi ve  bunlardan yapılan maddelerin imaline ilişkin işler (Karbon sülfür gibi parlayıcı veya tahriş edici solventlerle yapılan prine ve benzeri yağlı maddelerden ekstraksiyon yolu ile yağ üretimi işlerinde ekstraksiyon kademelerinde kadın işçi çalıştırılamaz).

11. Tüylü olarak kullanılacak derileri hazırlama işleri.

12. Kuş ve hayvan tüyü kıllarının temizlenmesi, didiklemesi, ayrılması ve bunlara benzer işler.

13. Ham kürkleri işleme ve boyama işleri.

14. Kauçuk ve lastik sanayiinde, lastik hamurunun hazırlanmasından her çeşit şekillendirilmiş  mamul yapımına kadar bütün işler (Lastik hamurunun hazırlanmasında kadın çalıştırılamaz).

15. Plastik maddelerin  şekillendirilmesi ve plastik eşya imali işleri.

16. Çırçır fabrikalarındaki işler.

17. Pamuk keten, yün, ipek, paçavra ve benzerleri  ve harman, işleri ile bunların döküntülerini ayırma ve didikleme işleri.

18. Pamuk, keten, yün ipek ve benzerleriyle bunların döküntülerinin hallaç haşıl, tarak, presleme ve kolalama işleri.

19. Konfeksiyon ve triko imali işleri.

20. Pamuk, keten, yün, ipek ve benzerleri bunların döküntüleri ile iplik ve dokuma işleri.

21. Her türlü ilkel ve mamul maddelerin temizlenmesi, boyanması, gazlanması, ağartılması, basılması ve hazır hale getirilmesi işleri.

22. Suni ipek imalinde hazırlama ve üretme işleri.

23. Pamuk, yün ve sentetik elyaf  ile üretilmiş ipliklerden dokunarak üretilen  bezlerin, verniklenmesiyle dayanıklılık veya su geçirmezliği sağlanmış bezler imali (Kord bezi, yelken bezi, çadır bezi çuval bezi vb.).

24. Kıl mensucat, her türlü keçe ve aba imali işleri.

25. Tabii ve suni iplikten mamul her türlü dokuma ile deri, kürk ve sair cins malzemenin biçilip dikilmesi suretiyle her türlü giyecek eşyası imali işleri.

26. Mensucattan hazır eşya imali işleri (Perde, ev tekstili, otomobil ürünleri ve benzerleri).

27. Kağıt hamuru ve odun hamuru üretimi işleri.

28. Selüloz üretimi işleri.

29. Otomatik makinalarla kağıt, karton, mukavva ve kutu imali işleri.

30. Kağıt ve ürünlerinden yapılan her türlü eşya ve malzemenin imali işleri.

31. Zahire depolarındaki işler ile un ve çeltik fabrikalarındaki işler.

32. Ekmekçilik ve her çeşit un ve unlu maddelerden gıda maddesi yapımı işleri.

33. Maya üretim işleri.

34. Her türlü konserve ve hazır gıda ile hazır yemek  üretimi işleri.

35. Süt ve sütten mamul gıda maddelerin üretimi işleri.

36. Kahve ve  kakaonun tesislerde işlenmesi ve paketlenmesi işleri.

37. Her türlü bitkinin çiçek, tohum, kabuk, meyve ve yapraklarının işlenmesi ve paketlenmesi işleri ile bunlardan elde edilen toz, yağ ve diğer mamullerin işlenmesi ve paketlenmesi işleri.

38. Bitkisel her çeşit çay yaprakları ile yapılan işlemler ve benzeri işler.

39. Balıkhanede yapılan taşıma, depolama, dondurma, çeşitli safhalarda işleme ve diğer işler.

40. Şeker fabrikalarında üretim, hazırlama ambalajlamaya ait işler.

41. Her türlü alkollü, alkolsüz içkilerin ve karbon asiti ile yapılmış içeceklerin yapımı, arıtılması, karıştırılması, damıtılması ve mayalandırılması işleri.

42. Maden suları ve sodalarının üretimi işleri.

43. Sigara, puro, pipo, nargile, enfiye ve çiğnenen keyif verici maddelerin imalathane ve fabrikalarında yaprak tütün vb. tütünlerin rutubetlendirme, ayırma, temizleme, filtreleme işleri, harman, kıyım, sarım ve ambalaj işleri.

44. Çuvallama, fıçılama, istifleme ve benzeri işler.

45. İnsan ve eşya taşımaya özgü taşıt araçlarında pilotluk, kaptanlık, şoförlük ve bunlara yardımcılık işleri.

46. Her türlü taşıt araçlarında makinistlik arabacılık, frencilik, makasçılık ve bunlara yardımcılık işleri (yardımcı işlerde genç işçiler çalışabilir).

47. Her nevi bitki tohumu, hububat, bakliyat ve çeşitli gıda ürünlerinin tesislerde elenmesi, paketlemesi ve çeşitli merhalelerde işlenmesi işleri.

48. Süngerleri temizleme, yıkama, beyazlatma ve boyama işleri.

49. Tatil köyü, otel, motel, kaplıca işletmeleri, yurt vb. bünyesindeki mutfak, bulaşıkhane, çamaşırhane, ütü odalarında yapılan işler.

50. Her türlü çöp ve atık maddeler (toplanması, taşınması, depolanması,  işlenmesi, yok edilmesi vb.) ile ilgili işler.

51. Paçavracılık ve üstüpücülük işleri.

52. Radyoloji işleri ile radyum ve radyo  aktif maddelerle ve radyasyon yayan her türlü  cihazla (Çeşitli röntgen, magnetik rezonans ve benzeri elektronik cihazlar) çalışılan işler.

53. Vahşi veya zehirli hayvan bulunduran  bahçelerdeki ve hayvan terbiyesi yapılan  yerlerdeki her türlü işler.

54. Üzerine kayıt yapılan film, disk ve benzeri cisimlerin yapılması işleri.

55. Her türlü mürekkep ve mürekkep ihtiva eden malzeme imali işleri.

56. Her türlü mürekkep ve mürekkep ihtiva eden malzeme imali işleri.

57. Keten, kenevir ve jütten iplik, sicim, halat imali ve bunlarla yapılan dokuma işleri.

58. Hastane, bakteriyoloji ve kimya laboratuarları, eczacılık (ilaç imali, ham    maddesi imali ve benzeri) işleri.

59. Hayvan tahniti işleri.

60. Kemik, boynuz, tırnak ve hayvan kanı ile ilgili üretim işleri.

61. Tutkal, jelatin ve kola imali işleri.

62. Deri sanayiinde mamul derilere yüz ve fantezi fason yapma ve derileri perdahlama işleri.

63. Makinasız deniz nakil araçlarında (Mavna, şat ve benzerleri) yapılan bütün işler.

64. Hava alanlarındaki uçuşa hazırlık işleri ile yer hizmetleri ve bakım işleri.

65. Uçaklarda yapılan bütün işler ve uçaklarla yapılan ilaçlama ve yangın söndürme işleri.

66. Motorlu ve motorsuz her türlü kara ve demiryolu taşıtları ile yük veya yolcu taşıma işleri.

67. Kara, demiryolu, deniz ve göl taşıt araçları için bakım, ikmal, onarım ve park yerlerinde yapılan işler.

68. Her türlü yem, ara maddesi hazırlama, ambalajlama ve yem üretimi işleri.

69. Her türlü siloculuk işleri.

70. Matbaacılık işleri (Her türlü basım işleri, ciltçilik, klasör, dosya imali ve benzeri işler).

71. Her türlü ozalit, fotokopi, teksir, ilan ve reklam basım işleri.

72. Yüzey aşındırıcı, temizleyici malzemelerin üretimi işleri (Zımpara taşı ve zımpara kağıdı gibi).

73. Her türlü katı ve sıvı ara ürün ve nihai ürünlerin ambalajlanması, paketlenmesi ve dolumu işleri.

74. Deri, suni deri, plastik, ağaç ve diğer malzemelerden mamul her türlü ayakkabı, terlik ve benzerleri imalat işleri.

8-Gebe veya Çocuk Emziren Kadınlar İçin Yönetmelik [8]

Gebe veya çocuk emziren kadınların hangi dönemlerde ne gibi işlerde çalıştırılmalarının yasak olduğu ve bunların çalışmalarında sakınca olmayan işlerde hangi şartlar ve usullere uyacakları, ne suretle emzirme odaları veya çocuk bakım yurdu (kreş) kurulması gerektiği Sağlık Bakanlığının görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikte gösterilir. Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik[9]ile  gece çalışması, çalışma saatleri, analık izni, gebe işçinin muayene izni, emziren işçinin çalıştırılması, emzirme izni, altına bölümde oda ve yurtlarla ilgili genel hükümler başlığı altında, oda ve yurt açma yükümlülüğü, oda ve yurtlardan faydalanacaklar, kayıt ve çıkış,  oda ve yurtlarda bulunacak nitelikler, oda ve yurtlarda bulundurulacak ilaç ve tıbbi gereçler, personel, yönetim ve gözetim, çocukların muayeneleri, çocukların beslenmesi, çocukların eğitim ve geliştirilmeleri, işverenin yükümlülüğü, ortaklaşa kurulan oda ve yurtların yönetimi, ortaklaşa kurulan oda ve yurtların yönetimi konuları düzenlenmiştir.

9-Kadınların Çalıştırılmasının Yasak Olduğu Hallerde Çalıştırmanın Yaptırımlarına İlişkin Hükümler [10]

Bu Kanunun 63 üncü maddesinde ve bu maddede belirtilen yönetmelikte belirlenen çalışma sürelerine aykırı olarak işçilerini çalıştıran veya 68 inci maddesindeki ara dinlenmelerini bu maddeye göre uygulamayan veya işçileri 69 uncu maddesine aykırı olarak geceleri yedibuçuk saatten fazla çalıştıran; gece ve gündüz postalarını değiştirmeyen, 71 inci maddesi hükmüne aykırı hareket eden, 72 nci maddesi hükümlerine aykırı olarak bu maddede belirtilen yerlerde onsekiz yaşını doldurmamış erkek çocukları ve gençleri ve her yaştaki kadınları çalıştıran, 73 üncü maddesine aykırı olarak çocuk ve genç işçileri gece çalıştıran veya aynı maddede  anılan yönetmelik hükümlerine aykırı hareket eden 74 üncü maddesindeki hükme aykırı olarak doğumdan önceki ve sonraki sürelerde gebe veya doğum yapmış kadınları çalıştıran veya ücretsiz izin vermeyen, 75 inci maddesindeki işçi özlük dosyalarını düzenlemeyen, 76 ncı maddesinde belirtilen yönetmelik hükümlerine uymayan işveren veya işveren vekiline beşyüz milyon lira para cezası verilir. 64 üncü ve 65 inci maddede öngörülen hükümlere aykırı davranan işveren veya işveren vekiline bu durumda olan her işçi için yüz milyon lira para cezası verilir.2006 yılında uygulanacak para cezası[11] ise 64 ve 65. maddeleri için  155 YTL, 63, 68, 69, 71, 72, 73,74,75 ve 76. maddeler için 783 YTL ’dır[12].

Sonuç:

1857 yılında New York'lu dokuma işçisi kadınların eşitsizliklere ve ayrımcılığa karşı sürdürdüğü mücadele ile başlayan süreçte 8 Mart, tüm dünya kadınlarının, kutladığı uluslararası bir güne dönüşmüştür.

Kadınların erkeklerle eşit haklara sahip olmak yolunda verdiği savaşın temsili başlangıcı 8 Mart 1857 yılında ABD'nin New York kentinde başlamıştır. Konfeksiyon ve tekstil fabrikalarında çalışan 40.000 işçinin çalışma koşullarına ve düşük ücrete karşı başlattığı grev sırasında çıkan yangında çoğu kadın 129 işçi ölmüştür.

1910 yılında Danimarka'nın Kopenhag kentinde toplanan 2. Enternasyonale bağlı kadınlar toplantısında, Almanya Sosyal Demokrat Parti önderlerinden Clara Zetkin, bu yangında yaşamını yitiren 129 kadın işçi anısına 8 Mart gününün Dünya Emekçi Kadınlar Günü olarak kutlanmasını önermiş, kadın hakları hareketini, özellikle oy hakkını onurlandırmayı amaçlayan Kadınlar Günü Önerisi   oy   birliği   ile   kabul   edilmiştir.

1975 yılında Dünya Kadınlar Yılını İlan eden Birleşmiş Milletler Örgütü, 16 Aralık 1977 tarihinde 8 Mart'ın tüm kadınlar için Dünya Kadınlar Günü olarak kutlanmasını kararlaştırmış, kadınlara eşit hakların verilmesinin Dünya barışını güçlendireceği kabul edilmiştir.

8 Mart, dünyada kadınların özgürleşme mücadelesinin kutlandığı ve güncel taleplerinin ifade edildiği bir gün hâline gelmiştir.

Ülkemizde kadınların işgücüne katılımı, gerek kendileri gerekse aile ve toplumsal kalkınma için önem­li olduğu kabul edilmekle birlikte düşüktür ve yıllara göre sürekli bir azalma göstermektedir.Kadın ve istihdam ilişkisi tüm yönleri ile kamuoyu gündemine getirilmelidir.

Kadınlann yaratıcı gücünü ve yeteneğini hayatın her alanında hissetmeyen toplumların gelişemediği ve kalkınamadığı bilinen bir gerçektir.

"Dünya Kadınlar Gününüz" kutlu olsun.