VERGİ HARCAMALARI BÜTÇEDE YERİNİ ALMALI      

Sitemizi Tavsiye Etmek İster misiniz?

Dr. Mehmet Özkara

Öğretim Görevlisi
Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi

mehmetozkara@anadolu.edu.tr

VERGİ HARCAMALARI BÜTÇEDE YERİNİ ALMALI

Devletin belli faaliyetleri desteklemek için alacağı gelirden vazgeçmesi kamu maliyesi literatüründe"vergi harcaması" olarak adlandırılmaktadır. Vergi harcaması genel olarak, devletin vergi sistemi yoluyla vazgeçtiği gelir olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle vergi harcaması, sanılanın aksine vergi toplanmasına yönelik giderleri değil, vergi sisteminde (veya yasalarında) yer alan muafiyet, istisna, vergi indirimi ve diğer mali yükümlülüklere ilişkin terkin ve indirimleri ifade etmektedir. Mali teşvikler olarak da ifade edilebilen sosyo-politik amaçlı bu uygulamaların toplam kamu gelirlerine olan oransal değeri de, vergi harcamalarının dönemsel sayısal değerini vermektedir.

Uygulamada vergi harcamaları; vergi muafiyet ve istisnaları, vergi oran indirimi, vergi ertelemesi şeklinde yer almaktadır. Ülkemizde vergi ertelemesi ve vergi oran indirimi uygulanmakla birlikte, esas ağırlığın vergi istisna  ve muafiyetlerinde olduğu görülmektedir.

Bir ekonomide vergi harcamaları, kamu harcamalarının yerine ikame edilme gibi önemli bir işlevi yerine getirmektedir. Diğer bir ifadeyle vergi harcamaları, devletin ekonomik ve sosyal amaçlarını gerçekleştirmesinin bir metodu olarak kamu harcamalarının alternatifini oluşturmaktadırlar. Bu bakımdan bir vergi harcamasının makroekonomik ve mali etkileri, kamu harcamalarınınkiyle aynı olmaktadır. Bazı vergi harcamaları, kamu harcamalarında olduğu gibi devlet için sürekli gelir kaybı yaratırken, bazıları gelirin geleceğe ertelenmesine neden olmaktadırlar. Bunlar bir bakıma vergi mükelleflerine verilen faizsiz borç niteliğindedirler.

Vergi harcamaları aslında bütçede yer alan bir gider kalemi gibi kamu kaynaklarının kullanılmasının bir başka yöntemidir. Kaldı ki vergi harcaması niteliğindeki düzenlemelerin önemli bir bölümü Bakanlar Kurulu Kararları gibi yürütme organının tasarruflarından doğmaktadır.

Bu durum vergi harcamalarının da bir kamu gideri olarak; makro ekonomik etkiler ve hükümetlerin maliye politikası tercihleri gibi açılardan değerlendirilmesi gereğini ortaya

çıkarmaktadır. Bu nedenle vergi harcamalarının bütçe süreci ile birlikte değerlendirilmesi zorunluluğu doğmakta ve hükümet bütçelerinin yasama organlarında görüşülmesi gerekliliğinin demokratik gerekçeleri vergi harcamaları için de geçerli olmak durumundadır.

Ayrıca vergi harcamalarının bir rapor olarak bütçe dokümanlarına eklenmesi mali saydamlığın temel gereği olarak nitelendirilmektedir. Vergi harcaması raporları, her bir düzenlemenin kamusal amacını, yürürlük süresini ve bu düzenlemeden kimlerin yararlandığını göstermekte ve önemli vergi harcamaları mümkün olduğunca hesaplanması gerekmektedir. Günümüzde Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ülkelerinin ¾'ü düzenli olarak vergi harcamaları hakkında yıllık rapor yayınlamaktadırlar. Bu ülkelerin yarısı ise bunu bütçe sürecinde yapmakta ve bütçe dokümanları olarak yayınlamaktadırlar. Vergisistemimiz içerisinde vergi türü ve gelir kaynağına göre ekonomik ve sosyal amaçlı bazı istisna, muafiyet ve indirimlerden söz edilse de uygulamada sistemli ve bilimsel vergi harcaması olgusunu ön plana çıkarttığını söylemek olanaklı değildir.

Bir harcama doğrudan bütçeden yapıldığında, toplam harcamalar içinde yer almakta ve istatistiklerde harcamayı artıran bir kalem olarak görülmektedir. Harcamanın doğrudan yapılması yerine vergiden çeşitli şekillerde vazgeçilerek yapılması halinde harcama görülmemektedir. Bu harcamadan yararlanan bakımından ise değişen bir şey yoktur, devletten doğrudan yardım almak yerine ödeyeceği vergiyi ödemeyerek aynı faydayı sağlamaktadır. Bu nedenle vergi harcamaları da bir kamu gideri olarak; makro ekonomik etkiler ve hükümetlerin maliye politikası tercihleri gibi açılardan bütçe süreci ile birlikte değerlendirilmeli ve hükümet bütçelerinin yasama organlarında görüşülmesinde ele alınmalıdır.