|
26
Nisan 2004
Murat
Ceyhan
murat.ceyhan@bilgeadam.com
Bilge
Adam Muhasebe Bölüm Sorumlusu/Doktora Öğrencisi
TASFİYE
HALİNDEKİ ANONİM ŞİRKETİN HUKUKİ DURUMU
TÜZEL
KİŞİLİK ve HAKLARDAN YARARLANMA EHLİYETİ
İnfisah
veya fesih sebeplerinden birinin gerçekleşmesi
ile anonim şirket sona erer. Ancak, tüzel kişiliği
ortadan kalkmaz, prensip budur. Şirket, sadece tasfiye
gayesiyle sınırlı olmak üzere, tüzel kişiliğini
muhafaza eder. (TTK. Mad. 439/2)
Tasfiye
gayesiyle sınırlı olarak tüzel kişiliğin devamı,
hem ortaklarla hem de üçüncü kişilerle
olan münasebetler bakımından geçerlidir.
Bu itibarla, şirketin hak ve borçlarında, tasfiye
haline girmeden önceki taahhütleri ile bu
taahhütlerden doğan sorumluluklarda bir değişiklik
meydana getirmez. Şirketin faaliyette bulunduğu devrede,
üçüncü kişilerle yaptığı sözleşmeler
geçerliliğini muhafaza eder. Şirketin lehine
ve aleyhine açılmış davalar, tasfiye halinde
de devam ederler.
Tasfiye
halinde de anonim şirket, tasfiye gayesiyle sınırlı
olarak hak kazanır, borç altına girebilir. Ancak
gayesinde bir değişiklik meydana gelir. Aktif kazanç
sağlama ve ortaklarına paylaştırma gayesi sona erer,
yerini pasif, tasfiye gayesi alır. Bu gayeyi aşan her
türlü işlem, ehliyet dışı yapılmış sayılır.
TİCARET
ÜNVANI
Tasfiye
halinde anonim şirketin ticari faaliyet unsuru kaybolmakla
beraber, tacir sıfatı saklı kalır. Tasfiye gereği yapılan
bütün işlemler ticaridir. Bunun için,
tasfiye halindeki şirket, ticaret ünvanına “tasfiye
halinde” sözünü eklemek suretiyle kullanmaya
devam edebilir. Bu bakımdan, tasfiyenin başka bir ünvan
altında yapılması mümkün değildir.
TASFİYE
HALİNDE ANONİM ŞİRKETİN ORGANLARININ HUKUKİ DURUMU
Tasfiye
gayesinin, anonim şirketin ehliyetinde meydana getirdiği
sınırlama, dolayısıyla şirket organlarının, görev
ve yetkilerini de sınırlandırır.
Şirket
organları, tasfiye halinde de organ sıfatını muhafaza
etmekle beraber, yetki ve görevleri, tasfiyenin
yürütülebilmesi için zorunlu olan
ve niteliği itibariyle, tasfiye memurlarınca yapılamayan
işlere inhisar eder. Çünkü, şirket
borçlarından dolayı, sadece mal varlığı ile sorumlu
bir şirket tipi olduğundan, alacaklıların menfaatleri
bilhassa tasfiyede korunmak durumundadır.
TASFİYE
MEMURLARI
Tasfiye
yolu ile sona ermede işlemler tasfiye memurları tarafından
yürütülür.
TAYİN
Esas
sözleşmede veya genel kurul kararı ile ayrıca tasfiye
memuru tayin edilmedikçe tasfiye işleri, idare
meclisi tarafından yapılır. (TTK. Mad. 441/1)
Ana
sözleşme veya genel kurul kararı ile tayin edilecek
tasfiye memurlarının pay sahiplerinden veya üçüncü
kişilerden olması mümkündür. (TTK. Mad.
450/212-3) Mahkeme kararı ile seçilme halinde
de aynı hüküm geçerlidir.
TESCİL
ve İLAN
İdare
meclisi, tasfiye memurlarını ticaret siciline tescil
ve ilan ettirir. Tasfiye işlerinin idare meclisince
yapılması halinde dahi tescil ve ilanın yaptırılması
zorunludur. (TTK. Mad. 441/2)
TASFİYE
MEMURLUĞUNUN SON BULMASI
a.
Azil : Esas mukavele veya genel kurul kararı
ile tayin edilmiş olan tasfiye memurları yahut bu vazifeyi
ifa eden idare meclisi üyeleri genel kurul tarafından
her zaman azil ve yerlerine yenileri tayin olunabilir.
b.
İstifa : Tasfiye memurluğundan haklı sebepler
olmaksızın istifa edilemez.
TASFİYE
MEMURLARININ ÇALIŞMA USULLERİ
a.
Birlikte Hareket : Esas mukavele veya sonradan
ittihaz olunan kararla tasfiye işlerini yalnız başına
idareye mezun kılınmamış olan tasfiye memurları birlikte
hareket ederler. Yalnız başına mezun iseler, keyfiyet
usulü dairesinde tescil ve ilan olunur. (TTK. Mad.
450/217)
b.
Tevkil : Bir tasfiye memuru vazifesini diğer
bir tasfiye memuruna veya üçüncü
kişilere devredemez. Ancak, bazı muayyen iş ve muameleleri
ifa için tasfiye memurları içlerinden
birini veya bazılarını ya da başka bir kişiyi tevkil
(vekil etme) edebilirler. (TTK. Mad. 450/18)
c.
Temsil Yetkisi: Anonim şirketin tasfiye döneminde
şirketi mahkemelerde ve hariçte temsil yetkisi
tasfiye memurlarına aittir. (TTK. Mad. 45/219) Tasfiye
memurları şirket için faydalı gördükleri
takdirde sulh ve feragata ve feragatı kabule, tahkime
ve hakem seçmeye yetkilidirler. Tasfiye halinde
bulunan anonim şirket namına tanzim olunacak bütün
belgelerin “Tasfiye Halinde Bulunan ... Anonim Şirketi
Tasfiye Memurları” ibaresi ilave edilmek suretiyle tasfiye
memurları tarafından imzalanması şarttır.
d.
Yalnız Başına Hareket : Üçüncü
kişiler tarafından yapılacak teklif, icap, ihbar, ihtar
ve tebliğ gibi beyanların tasfiye memurlarından birine
karşı ifası yeterlidir. Şirketin menfaatleri için
tehlike umulan hallerde, özellikle kanun yollarına
gidilmesinde tasfiye memurları tek başlarına hareket
edebilirler.
e.
Yetkilerin Genişletilmesi ve Daraltılması: Tasfiye
memurlarının kanunen haiz oldukları yetkiler, genel
kurul tarafından oybirliği ile veya haklı sebeplere
dayanılarak mahkemece verilen karar ile daraltılıp genişletilebilir.
Tescil ve ilan olunmadıkça yetkilerin daraltılması,
iyi niyet sahibi üçüncü kişiler
hakkında geçersizidir. (TTK. Mad. 450/221)
TASFİYE
MEMURLARININ YÜKÜMLÜLÜKLERİ
Tasfiye
memurları, tasfiye halinde bulunan şirketin bütün
mal ve haklarının muhafazası için basiretli bir
iş adamı gibi gerekli tedbirleri almakla ve tasfiyeyi
mümkün olan en kısa zamanda bitirmekle yükümlüdürler.
(TTK. Mad. 450/225)
Tasfiye
memurları, ortaklara tasfiye işleri hakkında her zaman
bilgi ve istedikleri takdirde, bu hususta 7imzalı bir
belge, tasfiyenin sonunda da hesap vermeye zorunludurlar.
(TTK. Mad. 450/240)
TASFİYE
MEMURLARININ ÜCRET İSTEME HAKKI
Tasfiye
ile vazifelendirilen kimseler ana sözleşme veya
tayin kararında aksi belirtilmiş olmadıkça mutad
bir ücrete hak kazanırlar. (TTK. Mad. 441/1)
TASFİYE
MEMURLARININ SORUMLULUĞU
Tasfiye
işlerinin yürütülmesinde kendilerinden
basiretli bir iş adamı gibi davranmaları beklenir. (TTK.
Mad. 450/225)
Kanun,
şirket mukavelesi veya iş görme şartlarını tespit
eden diğer hükümlere aykırı hareket ederek
üçüncü kişileri veya pay sahiplerini
zararlandıran tasfiye memurları kusursuz olduklarını
ispat etmedikçe müteselsil olarak sorumlu
tutulurlar. (TTK. Mad. 450/224-1)
Gerek
pay sahiplerinin, gerek üçüncü
kişilerin tazminat talepleri zarar ve fiilin öğrenildiği
tarihten itibaren iki yılda ve her halde zararı doğuran
fiilden itibaren beş yılda zaman aşımına uğrar. (TTK.
Mad. 450/224-3)
TASFİYE
İŞLEMLERİ
Anonim
Şirketin Sona Ermesinin Tescil Ve İlanı
Anonim
şirketin kanun veya esas sözleşmede öngörülen
sebeplerden biri ile sona ermesi halinde, durum yönetim
kurulunca ticaret siciline tescil ve en çok birer
hafta ara ile üç defa ilan ettirilir. (TTK.
Mad. 438)
İlanda
şirket alacaklılarının belgeleri ile birlikte, bir sene
içinde şirkete başvurmaları gereği bildirilir.
Bir senelik sürenin başlama tarihi, üçüncü
ilanın yapıldığı tarihtir. (TTK. Mad. 438)
Tescil
görevi, yönetim kuruluna heyet halinde verilmiş
olduğundan üyelerin tek başlarına tescil talebinde
bulunma yetkileri yoktur. Yönetim kurulunun, şirketin
sona ermesini tescil ettirecek şekilde mevcut olmaması
halinde genel kurul tescil görevini, başka kişilere
veya denetçilere yahut tasfiye memurlarına verebilir.
Anonim
şirket, genel kurulun devamlı surette toplanamaması
sebebiyle sona ermiş ise, tescil yükümü
yönetim kurulunca, yönetim kurulu da mevcut
değilse, tescil mahkemece tayin olunan tasfiye memurları
tarafından yerine getirilir. (TTK. Mad. 438)
Şirket,
iflas sebebiyle sona ermişse, iflas kararı, İcra ve
İflas Kanunu hükümlerine göre iflas dairesince
ticaret siciline bildirilir. (İİK. Mad. 166)
İnfisahın
tescili için ticaret siciline verilecek belgeler
aşağıda belirtilmiştir:
- Ticaret
Sicili Memurluğu’ na hitaben yazılacak bir dilekçe,
- Genel
kurul kararı, (iki adet)
- Tasfiye
memuru veya memurlarına ait imza sirküleri,
- Hazirun
cetveli, (pay sahipleri cetveli)
Tasfiye
ve iflas hallerine Vergi Usul Kanunu açısından
yaklaşıldığında, vergi mükellefiyetinin vergi ile
ilgili muamelelerin tamamen sona ermesine kadar devam
ettiği görülür. Bu hallerde tasfiye memurları
veya iflas dairesi:
- Tasfiye
veya iflas kararlarını,
- Tasfiye
veya iflasın kapandığını, vergi dairesine ayrı ayrı
bildirmeye mecburdurlar.
Tasfiye
Memurlarının Tayini
Anonim
şirketlerin iflas sebebiyle sona ermesi hali istisna,
tasfiye, tasfiye memurları tarafından yapılır.
Tasfiye
memuru, şirketin kuruluşu sırasında sözleşme ile
tayin edilebileceği gibi, sonradan sözleşmede değişiklik
yapmak suretiyle de tayin edilebilir. Sözleşme
ile tayin edilen tasfiye memurunun şirkette ortak olması
zorunlu değildir. Üçüncü kişilerde
tasfiye memuru seçilebilirler. (TTK. Mad. 450,
212/3)
Tasfiye
memuru esas sözleşme ile tayin edilmemiş ise, şirketin
sona ermesinden önce veya sonra, genel kurul kararı
ile seçilebilir. (TTK. Mad. 441) Tasfiye memurunun,
genel kurulca tayin edilmesi halinde de şirkete ortak
olma zorunluluğu yoktur.
Sözleşme,
genel kurul veya mahkemenin tayin ettiği tasfiye memurlarının
görev yapamadığı bütün hallerde, kanuni
tasfiye memurluğu sıfatı, yönetim kuruluna intikal
eder.
İstisnai
hallerde ise, mahkemece anonim şirkete tasfiye memuru
tayini olur. Şirket, genel kurulunun toplanamaması veya
yönetim kurulunun mevcut olmaması sebebiyle feshedilmiş
ise ve haklı sebeplerin mevcudiyeti halinde, ortakların
talebi ile anonim şirkete mahkemece tasfiye memuru tayin
edilir.
Tasfiye
Memurlarının Tescil Ve İlanı
Tasfiye
memurlarının tayin, değiştirilme ve azilleri, ticaret
siciline tescil ve ilan ettirilir. (TTK. Mad. 441/2)
Tasfiye memuru ister sözleşme, ister genel kurulca
tayin edilmiş olsun, tescil ve ilan görevi yönetim
kuruluna aittir. Tasfiye memurunun tayininde de tescil
ve ilan işleri yapıcı nitelik taşımaz, sadece bildirici
mahiyettedir.
İlk
Envanter Ve Bilançonun Tanzim Edilerek Şirketin
Defterlerine El Koyma
Tasfiye
memurları, görevlerine başlar başlamaz, tasfiyenin
başlangıcındaki şirketin durumunu inceleyerek ilk envanter
ve bilançosunu tanzim eder ve genel kurulun onayına
sunar. Tasfiye memurları gerek görürse, şirket
mallarının değerini tespit etmek için bilirkişiye
müracaat edebilirler.
Hazırladıkları
envanter ve bilançoyu şirketin işlerini idare
edenler de imzalatarak şirketin envanterde yazılı bütün
malları ile evrak ve defterlerine el koyarlar.
Tasfiye
memurları, tasfiye işlemlerinin sağlıklı olabilmesi
için gereken defterleri tutmakla yükümlüdürler.
Şirket
Alacaklılarının Daveti
Şirketten
alacaklı oldukları tespit edilen ve adresleri bilinen
kişiler taahhütlü mektupla, diğer alacaklılar
Ticaret Sicili Gazetesi’nde ve aynı zamanda ana sözleşmedeki
ilan hükümlerine göre haberdar edilmek
suretiyle alacaklarını beyana davet edilir.
Alacaklı
oldukları halde beyanda bulunmayanlara ait alacakların
tutarı ile şirketin vadesi henüz dolmamış borçları
ve ihtilaflı borçlarının karşılığı notere tevdi
olunur. (TTK. Mad. 279, 326, 434, 445)
Şirket
Borçlarının Malvarlığından Fazla Olması Halinde
İflas Talebi
Tasfiye
envanter ve bilançosundan veya alacaklılara yapılan
davetle ilan sonucu başvuran alacaklılardan, şirketin
borç ve taahhütlerinin, şirket mevcudunu
aştığı anlaşılırsa, tasfiye memurları, hiç bir
ödeme yapmayarak, durumu derhal mahkemeye bildirmek
zorundadırlar. (TTK. Mad. 446/2, İİK. Mad. 179) Bu durumda
mahkeme, önceden takibe gerek olmadan şirketin
iflasına karar verir. Bu karar ile tasfiye memurlarının
görevi sona erer. Şirket borçlarının, mevcudundan
fazla olması halinde, tasfiye memurları hiç bir
ödemede bulunmazlar. Kanunun bu hükmü
emredici mahiyettedir. Çünkü, anonim
şirket, borçlarından dolayı yalnız malvarlığı
ile sorumlu bir şirkettir. (TTK. Mad. 269) Şirketin
mevcutları, borçların ödenmesine yetmiyorsa,
sermaye paylarının, henüz ödenmemiş kısımlarının
ödenmesi ortaklardan talep edilir. (TTK. Mad. 129)
Aktiflerin
Satılarak Borçların Ödenmesi
Tasfiye
memurları, cari muameleleri tamamlayarak şirketin mevcutlarını
yani aktiflerini pazarlık suretiyle veya genel kuruldan
karar almak şartıyla toptan satabilirler.
Tasfiye
memurları şirketin vadesi henüz dolmamış borçlarını
iskontonun indirilmesi şartıyla derhal ödemeyi
ve alacaklılarda bu ödeme şeklini kabul etmeye
mecburdurlar. Ancak daha önce de belirtildiği gibi,
memurların şirketin borçlarını ödeyebilmeleri
için şirket borçlarının şirket mevcudundan
fazla olmaması gerekir.
Tasfiye
sırasında elde edilen paralar Merkez Bankası veya muteber
diğer bir bankaya yatırılmak zorundadır. (TTK. Mad.
231, 232, 446, 450)
Son
Bilanço
Tasfiye
sonunda tasfiye memurları son ve kesin bir bilanço
düzenleyerek genel kurula sunarlar, (TTK. Mad.
446/3) ve hesap verirler. (TTK. Mad. 450/2) Genel kurulun
bu bilançoyu onaylaması, kararda aksinin bulunması
hariç, tasfiye memurlarının ibrası sonucunu da
birlikte getirir. (TTK. Mad. 380)
Tasfiye
Paylarının Dağıtımı
Tasfiye
halinde bulunan şirketin borçları ödendikten
sonra kalan mevcudun pay sahipleri arasında dağıtılması
esastır. (TTK. Mad. 447) Bununla beraber alacaklıları
üçüncü defa davetten itibaren
bir yıl geçmedikçe mevcudun dağıtılması
mümkün değildir. Ancak hal ve duruma göre
alacaklılar için bir tehlike bulunmadığı, özellikle
teminat verildiği takdirde mahkeme bir yıl geçmeden
dahi dağıtıma izin verebilir. (TTK. Mad. 447/2) Dağıtım,
esas sözleşme veya genel kurul kararında aksine
hüküm bulunmadıkça nakit olarak yapılır.
(TTK. Mad. 447/3) Yine dağıtım, esas sözleşme veya
genel kurul kararında aksine hüküm bulunmadıkça
pay sahipleri arasında “ödedikleri sermayeler”
ve paylara bağlı imtiyaz hakları nisbetinde olacaktır.
(TTK. Mad. 447/1) Tasfiye sonucuna katılmak, pay sahibi
için bir müktesep haktır. (TTK. Mad. 385/2)
Tasfiyenin
Kapanması
Son
bilançonun tasdiki üzerine tasfiye payları
ortaklara ödendikten veya karşılığı temin edildikten
sonra, tasfiye son bulmuş sayılır ve tasfiye memurları
tarafından düzenlenecek bir raporla tasfiye kapatılır.
Defterlerin
Saklanması
Tasfiyenin
sonunda, şirketin evrak ve defterleri ile tasfiye işlemlerine
ilişkin evrak ve defterler şirket merkezinin bulunduğu
yerdeki yetkili mahkeme tarafından on yıl saklanmak
üzere notere tevdi olunur. Noter harç ve
ücreti şirketin mevcudundan ödenir.
Anonim
şirket, diğer bir şirket veya kamu tüzel kişisi
tarafından devralınmak suretiyle sona ermişse, evrak
ve defterler bu şirkete ve kamu tüzel kişisine
devrolunur. Bu itibarla, muhafaza yükümü
de bunlara aittir.
TASFİYE
SONUCUNDA YAPILACAK TESCİL ve İLAN İŞLEMLERİ
Tasfiyenin
sona ermesi neticesinde, tasfiye memurları, şirketin
ticaret ünvanının sicilden silinmesini, Ticaret
Sicili Memurluğu’ ndan isterler.
Şirket
kaydının silinmesi için Ticaret Sicili Memurluğu’
na verilmesi gereken belgeler aşağıda belirtilmiştir.
a.
Ticaret Sicili Memurluğu’ na hitaben yazılacak bir dilekçe,
b.
Genel Kurul kararı, (iki adet)
c.
Hazirun cetveli,
d.
Tasfiye sonu bilançosu,
e.
Mal beyannamesi.
Yukarıdaki
belgeler sicil memuru tarafından tetkik edildikten sonra,
sicil kaydının silinmesine ait kayıt işlemleri yapılır.
Durum Ankara’ da yayımlanan Türkiye Ticaret Sicili
Gazetesi’ nde ilan edilir.
SANAYİ
ve TİCARET BAKANLIĞI’ NA GÖNDERİLECEK BELGELER
Tasfiye
sonu tescil ve ilan işlemleri Ticaret Sicili Memurluğu’
nca tamamlandıktan sonra Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’
na aşağıdaki belgelerin gönderilemesi gerekmektedir.
a.
Bakanlığa hitaben yazılacak dilekçe,
b.
Genel kurul kararı,
c.
Hazirun cetveli,
d.
Tasfiye sonu bilançosu,
e.
Mal beyannamesi,
f.
İlan metnini ihtiva eden Ticaret Sicili Gazetesi.
YARARLANILAN
KAYNAKLAR
- Çevik
Nuri Orhan, “Uygulamada Şirketler Hukuku”, Yetkin
Yayınları, Genişletilmiş 2. Baskı, Ankara, 1994.
- Soygür
Nevin, “Ticaret Hukuku Cilt 2”, Marmara Üniversitesi
Nihad Sayar Eğitim Vakfı Yayınları No: 506/740,
İstanbul, 1997.
- Tekil
Fahiman, “Şirketler Hukuku”, Otağ Matbaacılık Koll.
Şti., İstanbul, 1981.
- Ünlü
M. Cengiz, “Uygulamalı Örnekli Şirketlerin
Kuruluş ve Tasfiye İşlemleri Rehberi”, Özkan
Matbaacılık Ltd. Şti., Ankara, 1989.
| 
TASFİYE
HALİNDEKİ ANONİM ŞİRKETİN HUKUKİ DURUMU -1-