ENFLASYON MUHASEBESİ - 2   

Sitemizi Tavsiye Etmek İster misiniz?

12 Mart 2004

OZAN USLU

SMMM

uslumuhasebe@mynet.com

TEL & FAX : 0232 482 13 53 – 0232 425 43 27

ENFLASYON MUHASEBESİ 2

Vergi Usul Kanunumuzun 5024 sayılı Kanunla Değişik Mükerrer 298 Maddesinde enflasyon düzeltmesine ilişkin usul ve esaslar açıklanmıştır.

28.02.2004 Tarihli Resmi Gazetede Yayınlanan 328 Sıra No’lu VUK genel tebliğinde de VUK nun geçici 25 nci maddesine göre yapılacak düzeltme işlemleri açıklanmıştır.

VUK mükerrer 298 inci maddede süreklilik arz eden düzeltme işlemleri, Geçici 25. madde de ise 31.12.2003 tarihli mali tabloların düzeltilmesine ilişkin esaslar açıklanmıştır.

Yazımızın konusu ise Geçici 25. madde uyarınca 31.12.2003 tarihli finansal Tabloların düzeltilmesi işlemleridir.

Hatırlatmalar

Tarihi Maliyetler Muhasebesi ölçü birimi olarak paranın nominal değerini kullanır, Enflasyon muhasebesi ise ölçü birimi olarak paranın satın alma gücünü kullanır.

Yani tarihi maliyetler muhasebesine göre düzenlenen finansal tabloları endeksler yardımıyla paranın nominal değerine göre düzeltme işlemine tabi tutar.

Varlık ve Kaynaklarımız Parasal Olanlar ve Parasal Olmayanlar şeklinde ikiye ayrılmaktadır.

Söz konusu ayrım; Varlık ve Kaynakların Fiyat Değişimleri Karşısında gösterdikleri satın alma gücü kazanç ve kayıplarına göre şekillenir.

Parasal Kıymetlerin fiyat değişimleri karşısında nominal değerleri aynı kalır ancak, satın alma güçleri değişir.

Yani 20 milyonluk bir banknot enflasyon % 500 olsa dahi gene 20 milyondur. Üzerinde Yazılı Değeri aynıdır. Ancak, söz konusu parayla alınabilecek şeyler azalmıştır.

Fiyat değişimleri karşısında satın alma gücünde kayıp vardır.

Parasal ve Parasal olmayan kıymetler, 328 sıra numaralı VUK genel tebliği EK – 1 ve EK – 2 de sıralanmıştır.

2003 Yılı Enflasyon Düzeltmesine İlişkin Esaslar

2003 Yılı Mali Tabloları Söz konusu uygulamadan önceki esaslara göre düzeltilecek, vergi matrahı da bu tablolar üzerinden hesaplanacaktır.

Daha sonra 2003 Yılı Mali Tablolarından Sadece Bilanço 5024 sayılı Kanuna eklenen geçici 25. madde uyarınca düzeltilecektir.

Enflasyon Düzeltmesi yapabilmek için iki koşul vardır

1 – Gelir veya kurumlar vergisi mükellefi olmak

2 – Bilanço esasına göre defter tutmak

Bu iki şart aynı anda gerçekleşmelidir.

Ayrıca Enflasyon Düzeltmesinin Söz konusu olması için

- İçerisinde bulunulan dönem dahil olmak üzere son üç dönemde fiyat endekslerindeki artış toplamının % 100 ün üzerinde olması, içerisinde bulunulan hesap döneminde de % 10 dan fazla olması gereklidir.

Bakanlar Kurulu % 100 oranını % 35 e kadar indirmeye, % 10 oranını ise % 25 e kadar çıkartmaya yetkilidir.

- Geçici vergi dönemlerinde ise üçer aylık dönemlerin son ayı dahil önceki otuzaltı ay içerisinde bulunulan hesap dönemi yerine ise oniki ay alınmaktadır.

Enflasyon Düzeltmesi Yaparken;

Parasal Kıymetlerin enflasyon düzeltmesi yapılmasına gerek yoktur.

Örneğin Kasada bulunan para bir parasal kıymettir. Enflasyon muhasebesinin amacı, iktisadi kıymetleri paranın satın alma cinsine göre ifade etmektir.

31.12……. Tarihinde, Tarihi Maliyetler Muhasebesine göre düzenlenmiş bilançoda Kasa Hesabında bulunan paranın 31.12…… tarihi itibariyle satın alma gücüde aynıdır.

Dolayısıyla enflasyon düzeltmesine tabi tutulmasına gerek yoktur.

Stoklar Parasal olmayan kıymetlerdendir.

Söz konusu tarihli bilançoda bulunan stokların bilançoya kayıtlı değeri ile bilançonun düzenlendiği tarihteki değeri enflasyonist koşullarda (satın alma gücü) aynı değildir ve enflasyon düzeltmesine tabi tutulması gerekir.

Parasal Olmayan Kıymetler ise enflasyon düzeltmesine tabi tutulacaktır.

Parasal Olmayan Kıymetlerin Enflasyon Düzeltmesinde Dikkate Alınacak Tutarları

Düzeltme işleminde Vergi Usul Kanununda Yer Alan Değerleme Hükümlerine Göre Tespit Edilen Tutarlar esas Alınır.

Maddi duran varlıklar maliyet bedelleri - mali duran varlıklar ise alış bedelleri üzerinden düzeltmeye tabi tutulur.

Reel Olmayan Finansman Maliyetleri ;

Maddi duran varlıklar, mali duran varlıklar ve özel tükenmeye tabi varlıklar ile stokların maliyet ve alış bedelleri içinde yer alan ve tevsik edilebilen reel olmayan finansman maliyeti, ilgili varlığın maliyet veya alış bedellerinden düşülür. (Geçici Md . 25/C)

Reel Olmayan Finansman maliyetleri; Her türlü borçlanmada, borcun kullanıldığı döneme ait TEFE artış oranının uygulanması suretiyle bulunan tutarı ifade eder. (VUK 328. GT 6.2.1)

ROFM = BORÇ TUTARI * (Borcun Kapatıldığı Dön. TEFE – Borcun Alındığı Dön. TEFE ) / Borcun Alındığı Ayki TEFE

31.12.2003 Tarihli bilançolarda enflasyon düzeltmesi yapılırken; tevsik edilmek şartıyla bazı parasal olmayan varlıkların içerisinde yar alan reel olmayan finansman maliyetleri varlığın maliyet veya alış bedellerinden düşülür. Bunun sonucunda ortaya çıkan tutar üzerinden düzeltme işlemi yapılır.

Stoklar, Maddi duran Varlıklar, Mali Duran Varlıklar, Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar reel olmayan finansman maliyeti ihtiva edebilen iktisadi kıymetlerdir. (Reel olmayan finanman maliyeti ihtiva edebilecek kıymetler VUK 328 sıra numaralı tebliğin ekinde (EK-3) verilmiştir.

Reel Olmayan Finansman Maliyetlerinin Tevsik Edilememesi Hali

Mükellefler VUK 328 sıra numaralı tebliğ EK 3 de sıralanmış olan kıymetlerin içerisinde yer alan reel olmayan finansman maliyetlerini tevsik edemiyorlarsa; reel olmayan finansman maliyetleri aşağdaki şekilde hesaplanacaktır.

1 – Son Beş Hesap Dönemi İçinde Aktife Giren Kıymetler

Toplam Finansman Maliyetleri * (İlgili Hesap Dönemine Ait TEFE Artış oranı * İlgili Hesap

Dönemine Ait Ortalama Ticari Kredi Faiz oranı )

İlgili Hesap Dönemine İlişkin TEFE Artış Oranı İse;

Finansman Maliyetinin Oluştuğu Yılki TEFE - Finansman Maliyetinin Oluştuğu Yıldan Bir

Önceki Yılki TEFE

Formül sonucu Çıkan Oran bir den büyük ise reel olmayan finansman maliyeti yok kabul edilecek ve oran bir olarak uygulanacaktır.

2 – Son Beş Hesap Döneminden Önce Aktife Giren Kıymetler

Beş hesap döneminden önce aktife giren iktisadi kıymetlerin maliyet ve alış bedellerine dahil edilen finansman giderleri, enflasyon düzeltmesi yapılırken iktisadi kıymetlerinin bedelinden düşülmez.

Birikmiş Amortismanların Düzeltilmesi

Bilindiği üzere enflasyon muhasebesi uygulaması gelene dek, enflasyon karşısında uygulamada Yeniden Değerleme, Maliyet artışı gibi uygulamalar bulunmaktaydı.

Enflasyon muhasebesi yürürlüğe girince bu tip lokal uygulamalar son bulmakla birlikte enflasyon düzeltmesi yaparken, eski uygulamalara tabi tutulan kalemler için özel yöntemler belirlenmiştir.

Yeniden Değerlemeye Tabi Tutulan Bir İktisadi Kıymetin Enflasyon Düzeltmesi Aşağıdaki şekilde yapılacaktır:

1 – Düzeltme katsayısı bulunur

(Dönem Sonu Endeksi / Kıymetin Aktife Girdiği Tarihteki Endeks)

Kıymet Aktife 1990 Ocak Ayında girdi, Düzeltme işlemi 2003 yılında yapılıyorsa

2003 ARALIK TEFE / 1990 OCAK TEFE (VUK 328 G.T. EK-5)

2 – Düzeltmeye Esas Tutar Bulunur

Düzeltmeye Esas Tutar Kıymetin Aktife Giriş Tutarıdır

3 – Düzeltme İşlemi Yapılır ( 1 * 2 )

4 – Kıymetin Düzeltilmiş Değerinden, En son kayıtlı değeri ( Yeniden Değerleme Sonrası ) çıkartılır. Aradaki fark en son kayıtlı değerine (YD sonrası ) bölünmek suretiyle artış oranı bulunur.

5 – Düzeltilmiş Birikmiş amortisman tutarını bulmak için de, bir önceki madde de bulunan artış oranıyla, son bilançoda görülen amortisman tutarı çarpılır.

ÖRNEK :

(Not : Amortisman ve Yeniden Değerleme Hesaplaması, oranlar dikkate alınmadan verilmiştir.)

Söz konusu Taşıta İlişkin Birikmiş Amortismana Enflasyon Düzeltilmesi Yapılma Aşamaları

ADIM 1 : Düzeltme Katsayısı bulunur:

ARALIK 2003 TEFE / OCAK 2000 TEFE = 7.382,10000 / 2.094,00000 = 3.5254

ADIM 2  :Düzeltmeye esas tutar bulunur:

Aktife Giriş tutarıdır = 2.000.000.-

ADIM 3 : Taşıtın Düzeltilmiş Değeri Bulunur:

3.5254 * 2.000.000 = 7.050.800.-

ADIM 4 : Artış tutarı ve Oranı bulunur:

Artış Tutarı; 7.050.800 – 6.000.000 = 1.050.800

Artış Oranı; 1.050.800 / 6.000.000 = % 17,51

ADIM 5 : Düzeltilmiş Birikmiş Amortisman Tutarı bulunur:

900.000 * 1,751 = 1.575.900

Toplulaştırılmış Yöntemler

Enflasyon düzeltmesinde ana mantık olarak iktisadi kıymetin Aktife Giriş Tarihindeki Endeks in Cari Dönem Endeksine bölünmesi sonucu çıkan düzeltme katsayısıyla, aktife giriş tutarının çarpılması sonucu düzeltme işlemi yapılır.

Ancak tüm kıymetlerin tek tek aktife giriş tarihlerini , tutarlarını bulmam mümkün olmayabilir. Maliye bakanlığı da bunu göz önüne alıp sadece stoklarla sınırlı olmak üzere toplulaştırılmış yöntemlerin kullanılmasına izin vermiştir.

***Ayrıca Toplulaştırılmış yöntemlerle düzeltmeye tabi tutulan kıymetlerin alış ve maliyet bedellerine intikal ettirilen reel olmayan finansman maliyetlerin düşülmesi ihtiyaridir. (Mük. Md 298)

(*** Yukarıda bahsedildiği gibi Geçici 25. madde 31.12.2003 tarihli finansal tabloların , Mükerrer 298. madde ise genel olarak finansal tabloların düzeltilme esaslarını belirler.

Geçici 25. maddeye göre toplulaştırılmış yöntemler kullanılsa dahi reel olmayan finansman maliyetlerinin iktisadi kıymetlerin alış bedellerinden düşülmesi zorunludur. Mükerrer 298. maddeye göre ise ihtiyaridir. Yani 31.12.2003 finansal tabloları düzeltilirken stokların düzeltilmesinde toplulaştırılmış yöntemler seçilmiş olsa bile reel olmayan finansman maliyetleri stokların maliyetlerinden düşülecektir. )

Stoklarımızın düzeltilmesi işleminde toplulaştırılmış yöntemleri seçmemiz halinde , seçilmiş olan hesap dönemi dahil üç hesap dönemi bu yöntem değiştirilemez.

Maliye Bakanlığı iki tür toplulaştırılmış yöntem belirlemiştir

1 -Basit ortalama yöntemi

2- Stok devir hızı yöntemi

1- Basit Ortalama Yöntemi

Bu Yönteme Göre Düzeltme Katsayısı Hesaplanması

( Mali tablonun ait olduğu ayki endeks )

DK = -----------------------------------------------------------------------------------------------------

           Mali Tablonun Ait Olduğu Aya ait End. + Bir önceki Geçici V. Dönem Sonu End. ) / 2

2- Stok Devir Hızı Yöntemi

Önce stok devir hızı ,sonra ise stokların ortalama kalma süresi hesaplanır.

Örneğin stok devir hızı 5 , stokta kalma süresi de ( 365 / 5 ) 73 gün olsun.

Stoklarımızın 73 gün öncesinden yani Ekim ayından kaldığı düşünülür.

Düzeltme katsayısı da Ekim Endeksi / Aralık Endeksi formülü ile bulunur.

Düzletilmiş Yıl sonu stokları da = Düzeltmeye esas tutar * DK

                      Dönem İçi Satılan Toplam Mal Maliyeti

SDH = ----------------------------------------------------------------

                 ( Dönem Başı Stok + Dönem Sonu Stok ) / 2

                                                    Dönem Gün Sayısı

Ortalama Stokta Kalma Süresi = ------------------------------

                                                      Stok Devir Hızı

Öz sermaye Kalemlerinin Düzeltilmesi

01.01.2004 Tarihinden önce ayrılmış olan ve sermayeye ilave edilen yeniden değerleme değer artış fonu gibi fonlar öz sermayeden düşülür. Bu tip fonların sermayeye ilavesiyle oluşan artışlar sermaye artışı olarak dikkate alınmaz. Dolayısıyla bu fonlar enflasyon düzeltmesine tabi tutulmaz.

Kalan tutarlar düzeltme işlemine tabi tutulur. Burada dikkat etmemiz gereken en önemli hususlardan bir tanesi Sermaye ye ilişkin enflasyon fakının ayrı olarak gösterilmesidir. Sermayede meydana gelen değişiklikler, tescile tabi işlemlerdir. Sermayede enflasyon düzeltmesi nedeniyle oluşacak farklılıklar tescil gerektirmemesi için ayrı olarak gösterilmelidir.

Geçmiş Yıl Kar ve Zararlarının Düzeltilmesi

31.12.2003 tarihli bilançoda yer alan ve indirilemeyen geçmiş yıl zararları ile cari yıl zararı matrahın tespitinde mukayyet değerleri ile dikkate alınacaktır.

İletmelerde Kar iki şekilde tespit edilir. Birincisi gelir tablosu esasına göre, ikincisi ise bilanço esasına göre.

31.12.2003 tarihli bilançonun düzeltilmiş sermaye, düzeltilmiş hisse senetleri ihraç primleri, düzeltilmiş hisse sentleri iptal kararları ile borç toplamının çıkarılması suretiyle bulunan fark geçmiş yıl kar/zararları hesabına kaydedilecektir.

Şayet işlemler sonucu ortaya çıkan farklar sonucu oluşan geçmiş yıl karları vergiye tabi değildir , aynı şekilde geçmiş yıl zararlarını da vergi matrahından düşmek gibi bir şansımız yoktur.

Pasif kalemlere ait enflasyon fark hesapları herhangi suretle başka bir hesaba nakledildiği, veya işletmeden çekildiği taktirde, bu işlemin yapıldığı dönemin kazancı ile ilişkilendirilmeksizin, bu dönemde vergiye tabi tutulacaktır.

Ancak öz sermayeye kalemlerine ilişkin enflasyon fark hesapları , kurumlar vergisi mükelleflerince sermayeye ilave edilebilecek ve bu işlem kar dağıtımı sayılmayacaktır.

Yani enflasyon düzeltmesinden oluşan farkları Kurumlar Vergisi mükelleflerinin sermayeye ilave etmek dışında herhangi hesaba nakletmesi veya işletmeden çekmesi , gelir vergisi mükelleflerinin de, sermayeye ilave etmek dahil, herhangi hesaba nakletmesi, işletmeden çekmesi kar dağıtımı sayılacak, döne kazancı ile ilişkilendirilmeksizin vergiye tabi tutulacaktır. Bu madde işletmelerin Öz sermaye yoğunluklu çalışmasını teşvik etmek amacıyla konulmuş olup, oluşan enflasyon farkların işletme bünyesinde kullanılmasını teşvik etmektedir.

31.12.2003 tarihi İtibariyle Öz Kaynak Kalemleri Düzeltilirken

Maddi duran Varlık Yeniden Değerleme Artışları

İştirakler Yeniden Değerleme Artışları

Maliyet Artış Fonu

Geçmiş Yıl Zararları

Geçmiş Yıl Karları

Kalemleri düzeltilmiş bilançoda yer alamayacak , başka bir ifadeyle sıfırlanacaktır. Zaten bu kalemlerin bir kısmı lokal olarak enflasyonun etkilerini arındırmaya ilişkin önlemlerdi. Gelen köklü uygulamayla bu kalemler ortadan kalkıyor. Geçmiş yıl kar/zararları da düzeltme sonucu tekrar şekil alacağı için sıfırlanmaktadır.

SONUÇ

Enflasyon düzeltmesinin amacı mali tabloların paranın satın alma gücünü ifade edecek şekilde düzeltilmesidir. Bu düzeltme endeksler yardımıyla yapılır. Kullanılabilecek endeksler Genel fiyat endeksleri ve özel fiyat endeksleri olabilir. Genel Fiyat endeksleri genel fiyat değişimlerini içeren endekslerdir (TEFE , TÜFE gibi ) , özel fiyat endeksleri ile sektörer mal guruplarındaki fiyat değişimlerini gösterir endekslerdir Örneğin sadece mobilya sektöründeki fiyat değişimlerini gösteren bir endekstir. Ancak bizim vergi kanunlarımıza getirilen düzenlemelerde kullanılacak endeks Toptan Eşya Fiyat Endeksidir. (TEFE)

Enflasyon düzeltmesine ilişkin esaslar 5024 sayılı kanun ile getirilmiş olup kanunda (mükerrer 298 .madde ile) süreklilik arz eden enflasyon düzeltme işlemleri ve (Geçici 25. madde ile) 31.12.2003 tarihli finansal tabloların düzeltilmesine ilişkin esaslar belirtilmiştir.

Gene 328 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile 31.12.2003 tarihli finansal tabloların düzeltilmesine ilişkin esaslar açıklanmıştır.

31.12.2003 Tarihli Finansal Tablolarda Enflasyon Düzeltmesi Yaparken

Dikkat Edilecek Hususlar

( Enflasyon muhasebesi olarak bilinen , ancak enflasyon düzeltmesi diyebileceğimiz bu uygulama aşağıda düzeltme işlemi olarak geçecektir )

1- 31.12.2003 Tarihinde düzeltme sadece Bilançoya yapılacaktır.

2- Düzeltme işlemi sadece Parasal Olmayan Kıymetlere Yapılacaktır.

3- Parasal Olmayan Kıymetlerin düzeltmeye esas alınması gereken tutarları belirlenmelidir.

4 – Parasal olmayan kıymetlerin Düzeltmeye Esas Alınacak tutarları belirlenirken

bunların içinden reel olmayan finansman maliyetleri düşülmelidir.

5 – Reel olmayan finansman maliyeti ihtiva edebilen iktisadi kıymetler

• Stoklar
• Maddi Duran Varlıklar
• Mali duran Varlıklar
• Özel tükenmeye Tabi Varlıklar

Gibi kalemler olup Tebliğe ekli 3 sayılı listede belirlenmiştir.

6 – Reel olmayan finansman maliyetlerinin hesaplanmasında tevsik edilmesi ve edilememesi halinde uygulanacak esaslar 32 sayılı VUK Genel Tebliğinde belirtilmiştir.

7 – Stokların düzeltilmesinde toplulaştırılmış yöntemler uygulanabilir.

8 – Birikmiş Amortismanların düzeltilmesi özellik arz eder.

9 – Maddi Duran Varlık Yeniden Değerleme artışları , İştiraklerden Yeniden Değerleme artışları, Maliyet Artış Fonları, Geçmiş Yıl Kar/Zararları düzeltilmiş bilançoda sıfırlanacaktır.

10 –Sermaye hesabının düzeltilmesinde, sermayeye ilave edilen yeniden değerleme değer artışı, iştiraklerden yeniden değerleme artışları, maliyet artış fonu, geçmiş yıl geçmiş yıl kar/zararı gibi kalemler düzeltilmiş bilançoda sıfırlanacak, gösterilmeyecektir.