SSK VE BAĞ-KUR MEVZUATINDA İSTEĞE BAĞLI SİGORTALILIK

I. GİRİŞ

Bir veya birkaç işveren tarafından bir hizmet akdine istinaden çalıştırılanlar zorunlu SSK sigortalısı olmak zorundadır. Bir işyerinde sigortalı olarak çalıştıktan sonra bazı nedenlerden dolayı işten ayrılan ve bir daha da herhangi bir işyerinde sigortalı olarak çalışmayanların sosyal güvenliklerini sağlamak amacıyla isteğe bağlı sigortalılık uygulanmaktadır.

Yine, Bağ-Kur kapsamında zorunlu sigortalılığı sona erenler, ev hanımları ve kapsamdaki diğer kimselerin, Bağ-Kur isteğe bağlı sigortalılığı ile emekli olabilmeleri sağlanmaktadır.

İsteğe bağlı sigortalılar sadece uzun vadeli sigorta kolları olan malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına ait primleri ödemektedirler. İsteğe bağlı sigortaya devam edenler, zorunlu sigortalıların uzun vadeli sigorta kollarından yararlandıkları bütün haklardan aynen yararlanmaktadırlar.

Bu yazıda, SSK ve Bağ-Kur mevzuatında yer alan isteğe bağlı sigortalılık, son değişiklikler dikkate alınarak açıklanmaya çalışılmıştır.

II. SOSYAL SİGORTALAR KURUMU’NDA İSTEĞE BAĞLI SİGORTALILIK

Sosyal Sigortalar Kurumu isteğe bağlı sigortalılığı için SSK kapsamında sigortalı olarak tescil edilmiş olmak, dilekçe ile başvuruda bulunmak ve ayda 30 gün prim ödemek yeterli iken, 4842 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile SSK isteğe bağlı sigortalılığında önemli değişiklikler yapıldı. 506 sayılı Sosyal Sigortalar Yasasının 85. Maddesi’nde 4842 sayılı Yasa ile yapılan değişikliklerden sonra sigortalıların malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına isteğe bağlı olarak devam edebilmesi için gerekli koşullar açıklanmıştır.

Buna göre 01.05.2003 tarihinden itibaren SSK kapsamında malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına isteğe bağlı olarak devam edilebilmesi için;

a) En az 1080 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olmak,

b) Herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna zorunlu ya da isteğe bağlı sigortalı olmamak ve buralardan kendi sigortalılığından dolayı aylık bağlanmamış olmak,

c) İsteğe bağlı olarak her ay kesintisiz otuz gün üzerinden malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemek,

d) Örneği Kurumca hazırlanacak isteğe bağlı sigorta talep dilekçesiyle Kuruma müracaatta bulunmak,

şartları getirilmiştir. 506 sayılı Kanuna eklenen geçici madde ile, 4842 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 01.05.2003 tarihinden önce isteğe bağlı sigortaya prim ödeyenler ile prim ödemek için başvuranlardan 1080 gün prim ödeme şartı aranmayacaktır.

Kanunun yürürlük tarihinden sonra malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına isteğe bağlı olarak devam edilebilmesi için, isteğe bağlı sigortanın başladığı tarih itibariyle gerekli olan 1080 günün tespitinde, sigortalıların 506 sayılı Kanuna tabi çalıştıkları süreler ile isteğe bağlı sigorta, topluluk sigortası, askerlik ve hizmet borçlanması veya hizmet ihyası ile edinilmiş malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi ödenmiş süreler ile ülkemizle ikili sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilen ülkelerdeki belgelendirilen çalışmaların tamamı dikkate alınacaktır.

506 sayılı Kanunun 3’üncü maddesinin II’nci fıkrasının (B) bendine göre çıraklık devresi sayılan süreler ile (C) bendi gereği sosyal güvenlik kuruluşlarından malüllük veya emekli aylığı almakta iken 506 sayılı Kanuna tabi çalışanlardan malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi kesilmediğinden, 1080 günün hesabında bu çalışmalar dikkate alınmayacaktır.

506 sayılı Yasanın 4958 sayılı Yasa ile değiştirilen 85. maddesinin (E-) bendine göre, sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmayan ülkelerde iş üstlenen işverenlerin yurt dışındaki iş yerlerinde çalışmak üzere giden Türk işçileri için isteğe bağlı sigortaya devam edebilmesi için en az 1080 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olmak şartı aranmamaktadır.

Maddede öngörülen 1080 gün prim ödeme şartı 506 sayılı Kanuna tabi olarak malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemeyi ifade ettiğinden, T.C. Emekli Sandığı, Bağ-Kur, 2925 ve 2926 sayılı Kanunlar ile 506 sayılı Kanunun geçici 20’nci madde sandıklarında geçen hizmetler 1080 günün hesabında dikkate alınmayacaktır.

İsteğe bağlı sigortaya devam edenler, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Yasasında 25.8.1999 tarih ve 4447 sayılı yasa ile yapılan değişiklikten sonra 01.01.2000 tarihinden itibaren sigorta primine esas kazancın alt ve üst sınırı arasında diledikleri tutarda prim ödeyebilmektedirler. Bu yeni uygulama ile her ay aynı tutardaki sabit prim ödenebileceği gibi bir ay en yüksek tutarda bir başka ay en düşük tutarda prim ödenebilmesi mümkündür.

Ancak 4842 sayılı yasayla değişiklik yapılmadan önce yüzde 20 olarak uygulanan isteğe bağlı sigorta prim oranı, önce 4842 sayılı Kanunla 01.05.2003 tarihinden itibaren yüzde 30 olarak değiştirilmiş, bilahare 5198 sayılı Kanunla 01.08.2004’ten geçerli olmak üzere %25 olarak değiştirilmiştir. Halen, isteğe bağlı sigorta primi olarak sigorta primine esas kazancın alt ve üst sınırı arasındaki bir tutarın % 25’inin ödenmesi gerekmektedir.

İsteğe bağlı sigorta primlerinin, en geç ait olduğu ayı takip eden ayın sonuna kadar ödenmesi zorunludur. Ait olduğu ayı takip eden ayın sonuna kadar ödenmeyen primler için, bu tarihten başlanarak 506 sayılı Yasanın 4958 sayılı yasayla değişik 80. maddesi hükmüne göre gecikme zammı uygulanmaktadır.

III. BAĞ-KUR’DA İSTEĞE BAĞLI SİGORTALILIK

506 sayılı Sosyal Sigortalar Yasasında olduğu gibi, 1479 sayılı Bağ-Kur Yasasında da isteğe bağlı sigortalılığa ilişkin hükümlere yer verilmiştir. 1479 sayılı Bağ-Kur Kanununun 79. maddesinde isteğe bağlı Bağ-Kur sigortalılığı düzenlenmiştir.

Kanunla veya Kanunların verdiği yetkiye dayanılarak kurulan sosyal güvenlik kuruluşlarına prim veya kesenek ödemeyen, bu kuruluşlardan malullük ve yaşlılık aylığı ile daimi tam iş göremezlik geliri almayan ve onsekiz yaşını dolduran;

a) Ev kadınları,

b) Herhangi bir işte çalışmayanlar,

c) Bağ-Kur’a tabi zorunlu sigortalılığı sona erenler,

d) Yurt dışındaki vatandaşların yanlarında bulunan ve herhangi bir işte çalışmayan eşleri,

e) Türkiye’de ikamet eden ve herhangi bir işte çalışmayan yabancı uyruklular, talep etmeleri halinde isteğe bağlı sigortalı olabilirler.

Kuruma isteğe bağlı sigortalı olarak tescili yapılan ancak daha sonra birinci fıkrada öngörülen şartları taşımadığı anlaşılanların sigortalılığı;

a) Öngörülen şartları halen taşımıyor iseler, tescil tarihinden itibaren,

b) Öngörülen şartlara daha sonra haiz olmuş iseler, bu şartlara haiz oldukları tarihe kadar olan kısmı,

iptal edilir ve ödedikleri primler talepleri halinde kendilerine iade edilir. Bağ-Kur’a tabi zorunlu sigortalılığı sona erenlerden isteğe bağlı sigortalı olmak isteyenler veya isteğe bağlı sigortalılığını sona erdirenlerden tekrar isteğe bağlı sigortalı olmak isteyenler dilekçe ile, ilk kez Bağ-Kur isteğe bağlı sigortalısı olmak isteyenler ise ikametgahlarının bulunduğu köy veya mahalle muhtarları tarafından onaylanmış Bağ-Kur İsteğe Bağlı Sigortalılık Giriş Bildirgesi ile ikametgahlarının bulunduğu yerdeki İl Müdürlüğüne başvurmaları gerekmektedir.

Yurt dışından isteğe bağlı sigortalı olmak isteyenler, Bağ-Kur İsteğe Bağlı Sigortalılık Giriş Bildirgelerini ikamet ettikleri ülkede bulunan konsolosluğa veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Müşavirliği ya da Ataşeliğine onaylattıktan sonra doğrudan Bağ-Kur Genel Müdürlüğüne göndermeleri gerekmektedir. İl Müdürlüklerine yapılan başvurular Bağ-Kur Genel Müdürlüğüne gönderilir. İsteğe bağlı sigortalılığı Yönetmeliğin 8 inci maddesinin ikinci fıkrasına göre sigortalının toplam borcunun üç aylık prim ve ceza borcundan fazla olması nedeniyle sigortalılığı sona erenlerin daha sonra yaptıkları prim ödemeleri de yeniden sigortalılık talebi olarak değerlendirilir.

İsteğe bağlı sigortalılık, talep dilekçesinin veya isteğe bağlı sigortalılık giriş bildirgesinin Kurum kayıtlarına girdiği tarihten itibaren başlar.

Ancak;

a) 1479 ve 2926 sayılı Kanunlar kapsamında zorunlu sigortalılığı sona erdikten sonra isteğe bağlı sigortalı olmak isteyenlerin isteğe bağlı sigortalılıkları, zorunlu sigortalılık sürelerine ait prim ve gecikme zammı borçlarını ödedikleri tarihten,

b) Diğer sosyal güvenlik kanunları kapsamındaki zorunlu ve isteğe bağlı sigortalılıkları veya 1479 ve 2926 sayılı Kanunlar kapsamındaki zorunlu sigortalılıkları devam ederken isteğe bağlı sigortalılık talebinde bulunanların sigortalılıkları anılan Kanunlara tabi sigortalılıklarının sona erdiği tarihi takip eden günden,

itibaren başlatılır. Yönetmeliğin 8. maddesinin ikinci fıkrasına göre sigortalının toplam borcunun üç aylık prim ve ceza borcundan fazla olması nedeniyle sigortalılığı sona erdirilenlerin, prim ödemeye başladıkları ayın başı itibariyle sigortalılıkları yeniden başlatılır.

İlk defa isteğe bağlı sigortalı olmak isteyenler, 1479 sayılı Kanunun 50 nci maddesinde belirlenen gelir basamaklarından ilk oniki basamaktan dilediklerini seçebilirler. Ancak, Bağ-Kur’a tabi zorunlu sigortalı olduktan sonra ilk defa isteğe bağlı sigortalı olanların basamakları zorunlu sigortalılığın sona erdiği tarihte bulundukları basamaklara, diğer sosyal güvenlik kanunlarına tabi sigortalı olduktan sonra ilk defa isteğe bağlı sigortalı olanların basamakları, diğer sosyal güvenlik kanunları kapsamında geçirilen süre dikkate alınarak, intibak ettirilmek suretiyle belirlenir. İsteğe bağlı sigortalılığı sona erdikten sonra, diğer sosyal güvenlik kanunları kapsamında sigortalı olup, yeniden isteğe bağlı sigortalı olanların basamakları ise diğer sosyal güvenlik kanunları kapsamında geçirilen süre dikkate alınarak daha önce bulundukları son basamak üzerine intibak ettirilmek suretiyle yeniden belirlenir.

Sigortalıların seçtikleri veya intibak ettirildikleri ilk oniki basamakta bekleme süresi bir yıl, onüçüncü basamaktan itibaren her bir basamakta bekleme süresi ise iki yıldır. İlk onbir basamakta bulunan sigortalıların basamakları; bu Yönetmeliğin 8 inci maddesinin ikinci fıkrası hükmü saklı kalmak kaydı ile talep aranmaksızın, bir yıllık prim ödeme süresinin dolduğu tarihi takip eden ay başı itibariyle, Kurumca bir üst basamağa yükseltilir. Onikinci basamaktan itibaren sigortalıların basamakları; talepte bulunmaları ve talep tarihinden önceki ayın sonu itibariyle prim ve gecikme zammı borcu bulunmaması şartıyla, talep tarihini takip eden aybaşı itibariyle bir üst basamağa yükseltilir.

Bağ-Kur kapsamında isteğe bağlı sigortalılar ve bunların hak sahipleri 1479 sayılı Kanunun malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası haklarından zorunlu sigortalılar gibi yararlanırlar. Ancak, iş kazası ve meslek hastalığı sonucu malullük ve ölüm aylığına ilişkin hükümler bu sigortalılar hakkında uygulanmaz.

04.10.2000 tarihinden sonra sigortalı olanlar sağlık sigortası yardımlarından yararlanamazlar. Ancak, bu tarihten önce sağlık sigortası yardımlarından yararlananlar ile 1479 sayılı Kanunun Geçici 23 üncü maddesine göre sağlık sigortası yardımlarından yararlanacak olanların hakları saklıdır. Ayrıca, 04.10.2000 tarihinden önce herhangi bir nedenle sağlık sigortası kapsamında prim ödemeyen isteğe bağlı sigortalılar da sağlık sigortası kapsamı dışında tutulmuştur. Bu şekilde sağlık sigortasından yararlanan sigortalılar 1479 sayılı Kanunun Ek 15 inci ve Geçici 7 nci maddesine göre sağlık sigortası primi ödemek zorundadırlar. Diğer bir deyişle, Bağ-Kur isteğe bağlı sigortalılarından sağlık primi ödemeyenlere hem isteğe bağlı sigortalılıkları devam ederken, hem de aylık-gelir almaya başladıklarında (emekli olduklarında) sağlık yardımı yapılmamaktadır.