|
Ankara,
15 Nisan 2005
Rüknettin
Kumkale
YMM
ruknettin@kumkale.tr.tc
Anonim
şirketler Türk Ticaret Yasası'nın 269/1 maddesinde ifadesini bulduğu şekilde
sermayesi muayyen ve paylara bölünmüş bir şirkettir. Diğer bir anlatımla anonim
şirketlerin esas sermayesi muayyendir ve paylara bölünmüştür.
Anonim
şirketlerde pay sahibi olma neticesinde pay sahibi ile anonim şirket arasında
bir ilişki doğmaktadır. Bu ilişki hukuki bir ilişkidir. Bu ilişki sonucunda pay
sahibi, bir takım haklara sahip olduğu gibi, ortağı olduğu anonim şirkete karşı
bir takım borç ve sorumluluklar altına girmektedir.
Bir pay
sahibi, şirket sermayesi içinde ne kadar paya sahipse, diğer bir anlatımla
şirketin nominal sermayesini oluşturan paylar içinde ne kadar oranda paya sahip
olursa ortaklık pozisyonunda o kadarlık hakka sahip olmaktadır.
Pay
sahibinin sahip olduğu haklar yanında aynı oranda borç ve sorumluluk altına
girmekte olduğu da tabiidir.
Pay
sahibi, şirketin nominal sermayesi içinde en az % 10 paya sahip olması halinde
azlık haklarından yararlanır.
Anonim
şirketlerde hisse senetlerinin itibari kıymeti Türk Ticaret Yasası'nın 399.
maddesi hükümlerine göre en az 500.- (Beşyüz) liradır. Bu kıymetin ancak yüzer
lira olarak yükseltilebilme olanağı bulunmaktadır. Bu hükümlere aykırı olarak
çıkartılan hisse senetleri batıldır. Bu durumda bunları çıkaranlar hisse
senetleri sahiplerine karşı müteselsilen sorumludurlar.
Türk
Ticaret Yasası'nın 399. maddesinin son fıkrasında hisse senetlerinin itibari
kıymetinin beşyüz liradan aşağıya indirilebilmesi ile ilgili istisnai bir hüküm
bulunmaktadır. Buna göre "şirketin müşkillenmiş olan mali vaziyetinin
ıslahı için hisse senetlerinin itibari kıymeti beşyüz liradan aşağıya
indirilebilir.
Anonim şirketlerde pay sahibi olmanın
iki yolu bulunmaktadır.
Anonim
şirketlerde aslen pay sahibi olabilmenin iki yolu bulunmaktadır. Birincisi,
şirketin kuruluşunda konulan sermayeden pay alma yolu ile, ikincisi ise,
şirketin kuruluşundan sonra yapılacak sermaye artırımı sırasında pay alma
şeklindedir.
Anonim
şirketlerin ani veya tedrici kuruluşlarında ana sözleşmeyi imzalayarak şirketin
kuruluşunu gerçekleştiren kurucu ortaklar bu şekille ödemeyi taahhüt ettikleri
hisseleri karşılığında pay sahibi olmaktadırlar.
Türk Ticaret Yasası'nın 404. maddesinde "ayın karşılığı olan hisse senetlerinin şirketin tescilinden itibaren
iki yıl geçmeden başkalarına devri hükümsüzdür." hükmü yer almaktadır.
Burada sahip olunan payların devri ile ilgili olarak bir kısıtlama getirilmiştir.
Ayın karşılığı çıkartılan hisse senetlerinin şirketin tescilinden itibaren iki
yıl süre ile başkasına devir olanağı verilmemesi dolayısıyla, şirkete ayın sermaye
getiren pay sahibinin haklarının korunması yolu seçilmiştir. Burada şu soru
akla gelebilir.: Yasanın 404. maddesindeki bu hüküm ile yukarıda söylediğimiz
gibi şirkete ayın sermaye getiren pay sahibinin haklarının korunması mı,
öngörülmüştür, yoksa şirketin menfaatleri mi düşünülmüştür. Şirkete ayni
sermaye koyan kişi bu tasarrufu ile ortağı olduğu şirkete bir ayın katkısında
bulunmaktadır. Bu ayın Türk Ticaret Yasasının 404. maddesindeki kısıtlayıcı
hüküme rağmen getirildiğine göre bu ayından şirketin menfaat temin etmesi söz
konusudur. Ayın getiren kişinin koyduğu ayının değeri de genellikle rayiç bedel
ile şirketin kayıtlarına girmektedir. Bu nedenle ayni sermayenin şirkete
konuluşu sırasında şirketinde, ayın sermaye getiren kişininde bir kayıpları
olmamaktadır. Ayni sermayenin konulması ve bu ayının şirket bünyesinde,
şirketin ticari faaliyetlerine katkısının başlamasından sonra şirket bu ayının
kullanılmasından dolayı menfaat temin eder hale gelecektir. İşte bu safhada
yasa koyucu 404. madde ile getirdiği kısıtlama ile ayın sermaye getiren kişinin
getirdiği bu ayının şirket nezdindeki ticari faaliyetler çerçevesinde şirkete
getireceği gelirlerden ayın sermaye getiren kişinin yararlanabilmesine olanak
tanımak ve bu olanaktan en az iki yıl yararlanmasına sağlamak istemiştir.
Aslen pay
sahibi olmanın ikinci yolu ise sermaye artırımı sırasında çıkartılan sermayeden
pay almak şeklinde olmaktadır.
Sermaye artırımında pay sahibi olma yolu, şirketin
kuruluşunda pay sahibi olma ile benzerlik göstermektedir. Sermaye artırımında
pay sahibi olan ortaklar şirkete olan sermaye taahhütlerini nakit veya ayni
olarak yapabilmektedirler. Ayın karşılığı çıkartılan hisse senetleri sermaye
artırımlarında da Türk Ticaret Yasasının 404. maddesi hükmüne göre tescilden
itibaren iki yıl geçmeden başkalarına devir edilememektedir.
Anonim
şirketlerde devren pay sahibi olmak, bir anonim şirkette pay sahibi olan kişi
veya kuruluştan, sahibi bulunduğu hisseleri satın alma yolu ile olabilmektedir.
Hisselerin
devri sırasında dikkat edilmesi gereken husus, bu devrin geçerli olabilmesi
için anasözleşmede devri kısıtlayıcı bir hükmün bulunup bulunmadığı noktasıdır.
Türk
Ticaret Yasası'nın 416. maddesine göre "nama yazılı hisse senetleri esas mukavelede aksine hüküm bulunmadıkça
devrolunabilir.
Devir ciro edilmiş senedin devir
alana teslimi ile olur. Şu kadar ki devir şirkete karşı ancak pay senedine
kayıtla hüküm ifade eder".
Bu hükme
dayanarak, anonim şirketlerin ana sözleşmelerinin hisse senetleri maddesi
genellikle şu şekilde düzenlenmektedir.
"Hissedarlar hisse senetlerini satmak
istedikleri taktirde bu devir ancak yönetim kurulu kararı ile ve işlemin pay
defterine yazılması ile hüküm ifade eder. Yönetim kurulu sebep göstermeden pay
devrini onaylamayabilir."
Türk
Ticaret Yasası'nın 416. maddesindeki "nama
yazılı hisse senetleri, esas mukavelede aksine hüküm bulunmadıkça
devrolunabilir" hükmüne göre nama yazılı hisse senetleri ana
sözleşmede
aksine hüküm bulunmadığı takdirde rahatlıkla devir edilebilmektedir. Diğer bir
anlatımla nama yazılı hisse senetleri serbestçe devir olunabilmektedir; bu
devrin kısıtlanması ancak ana sözleşmeye konulacak bir hüküm ile olabilmektedir.
Sahip olunan payı temsil etmek üzere, Türk Ticaret
Yasası'nın 413. maddesinde gösterilen şekil şartına uygun olarak çıkartılmış bir
hisse senedine sahip bulunulmaması durumunda, sahip olunan pay, senede
bağlanmamış demektir. Bu durumda sahip olunan pay, payını devir eden ile devir
alan arasında yapılacak devir sözleşmesi ile devir edilebilir.
Aşağıya
bir "pay devir senedi"
örneği çıkartılmıştır.
Bu pay devir senedinin altına, Türk Ticaret Yasası'nın nama yazılı hisse
senetlerinin devrini açıklayan 416. maddenin son fıkrasındaki "devir, şirkete karşı ancak pay defterine
kayıtla hüküm ifade eder" hükmüne uygun olarak yönetim kurulunun pay
devrini onaylaması ile ilgili bir açıklama konulmuştur. Bu nota payın devrinden
sonra alınacak yönetim kurulu kararı yazılarak şirket yetkilileri tarafından
imzalanacaktır.
Yönetim
kurulu tarafından pay devrinin onaylandığını gösteren bir notun imzalanması
hususu payı devir edenin bu devrinin yönetim kurulu tarafından onaylanarak pay
defterine işlendiğini bilmesi açısından düşünülmüştür.
PAY DEVİR SENEDİ
(Tamamı ödenmiş hisseler ile
ilgili)
Sahibi bulunduğum
.................. Anonim Şirketi'ne ait ...... adet pay karşılığı toplam
........................ TL' nominal değerdeki tamamı ödenmiş hamiline/nama
yazılı hisselerin beher adedini ............... TL karşılığında .............
adet pay karşılığı olmak üzere toplam ................... TL bedel
karşılığında .................... ye sattım.
Bedelini tamamen aldım.
SATAN
Adı soyadı
Adres - Tarih
...............................'nın
sahibi bulunduğu ...................... A.Ş' ne ait ......... adet pay
karşılığı toplam .......................... TL nominal değerdeki tamamı
ödenmiş, hamiline/nama yazılı hisselerin beher adedini ...............TL karşılığında
............. adet pay karşılığı olmak üzere toplam ................... TL bedel
karşılığında satın aldım.
SATIN ALAN
Adı soyadı
Adres - Tarih
Yukarıda sözü edilen pay devirleri
yönetim kurulumuzun ..../..../..... tarih ve ........ sayılı kararı ile
onaylanmış olup, pay defterine işlenmiştir. ..../..../....
PAY DEVİR SENEDİ
(Tamamı ödenmemiş hisseler ile
ilgili)
Sahibi bulunduğum
.................... Anonim Şirketi'ne ait ...... adet pay karşılığı toplam
........................... TL' nominal değerdeki hisselerin .......... adet
paya karşılık ...................... TL'lik kısmı ödenmiş olan hamiline/nama
yazılı hisselerin beher adedini .............. TL karşılığında ................
adet pay karşılığı olmak üzere toplam ...................... TL bedel
karşılığında ......................'ye sattım.
Bedelini tamamen aldım.
Adı soyadı
İmza
............'nın sahibi bulunduğu
............ A.Ş' ne ait ......... adet pay karşılığı toplam ............ TL
nominal değerdeki, hisselerin ...... adet pay karşılığı toplam ..........TL'lik
ödenmiş, hamiline/nama yazılı hisselerin beher adedini ........TL karşılığında
....... adet pay karşılığı olmak üzere toplam ................... TL bedel
karşılığında satın aldım.
Yukarıda sözü edilen pay devirleri
yönetim kurulumuzun ..../..../..... tarih ve ........ sayılı kararı ile
onaylanmış olup, pay defterine işlenmiştir...../..../....
Pay,
senede bağlanmışsa, bu senetler kıymetli evrak hükmündedir. (Türk Ticaret
Yasası Md: 557 - 565) Hisse senetlerinin devri ile, sahip olunan pay
sahipliğinin de devri gerçekleşmiş ve yeni pay sahibi (ortak) senedi devir alan
olmuştur.
2.2.1. Nama Yazılı Pay Senetlerinin Devri
Nama
yazılı pay senetlerinin devrinde Türk Ticaret Yasası'nın nama yazılı pay
senetlerinin devir esaslarını düzenleyen 566 - 569 maddelerinin hükümleri
uygulanır.
Nama
yazılı hisse senetlerinin devri Türk Ticaret Yasası'nın 416 maddesinde konu
edilmiştir. Bu hükümlere göre nama yazılı hisse senetleri anasözleşmede aksine
bir hüküm bulunmaması halinde serbestçe devir edilebilmektedir.
Ayrıca
Türk Ticaret Yasası'nın 416/2 maddesine göre devir, ciro edilmiş hisse
senedinin devir alana teslimi ile olur. Ancak bu devrin şirkete karşı hüküm
ifade edebilmesi için pay defterine bu devir ile ilgili kaydın yapılmış olması
gerekmektedir.
Türk
Ticaret Yasası'nın kıymetli evraka ait hükümlerinde devir için, yazılı devir
beyanının öngörülmesine karşın özel hükümler arasında nama yazılı pay senetleri
için yazılı devir beyanından söz edilmemiş, hisse senedinin cirosu yeterli
görülmüştür. (Türk Ticaret Yasası Md: 416/2, 559/2 )
Nama
yazılı pay senetlerinin cirosunun nasıl yapılacağı ile ilgili olarak Türk
Ticaret Yasası'nın 560/1 maddesinde poliçenin cirosu hakkındaki hükümlere
gönderme yapılmıştır. Ciro işlemi sırasında lehine ciro yapılan kişi veya
kuruluşun belirtilmemiş olması, dolayısı ile ciro işleminin hisse senedinin
üzerine devir eden tarafından sadece imza atılarak gerçekleştirilmiş olması
beyaz ciro halinin mevcudiyetini akla getirmiş bulunmaktadır. Ancak Türk
Ticaret Yasası'nın 416/2 maddesi hükümlerine göre nama yazılı pay senetlerinin
şirkete karşı hüküm ifade edebilmesi için bu devrin pay defterine kayıt
edilmesi gerekmektedir. Konuya bu madde hükmünde bulunan devrin pay defterine işlenmesi
zorunluluğu açısında katarak baktığımızda nama yazılı pay senetlerinin
"beyaz ciro" şeklinde ciro edilerek devir edilmesinin olanaksız
olduğunu görmekteyiz.
Türk
Ticaret Yasası'nın 560 maddesindeki nama yazılı pay senetlerinin cirosu ile
ilgili olarak poliçenin cirosu hakkındaki hükümlere gönderme yapılması
sebebiyle nama yazılı pay senetlerininde rehin cirosu mümkün bulunmamaktadır.
Rehin için teslim ve ciro şart olmakla beraber senet sahibinin haklarının
korunabilmesi için ciro yapılırken "bedeli teminattır" veya
"bedeli rehindir" gibi bir ifade kullanılması yerinde olacaktır.
Böyle bir durumda senedi devir alan, ancak tahsil cirosu ile devir edebilecektir.
(Türk Ticaret Yasası Md: 601 )
Nama
yazılı hisse senetlerinde intifa hakkı tesisinde ciro edilmiş senedin intifa
sahibine teslim ve cironun intifa belirten bir ifadenin senede yazılması
şeklinde yapılması gerekmektedir. Üzerinde intifa hakkı bulunan bir hisse
senedinden doğan oy hakkı intifa hakkı sahibi tarafından kullanılabilmektedir.
Bu konuda Türk Ticaret Yasası'nın 360/4 maddesindeki hükümler uygulanacaktır.
Hamiline
yazılı pay senetlerinin devri ile ilgili olarak Türk Ticaret Yasası'nın 415
maddesinde "Hamiline yazılı hisse
senetlerinin devri şirket ve üçüncü şahıslar hakkında ancak teslim ile hüküm
ifade eder" hükmü bulunmaktadır.
Türk
Ticaret Yasası'ndaki bu özel hükümlerden ayrı olarak 559/1 maddede kıymetli
evrakların devri ile ilgili olarak genel hükümler yer almaktadır. Burada "Mülkiyet ve sair bir ayni hak tesisi
maksadıyla kıymetli evrakın devri için her halde senet üzerindeki zilyetliğin
devri şarttır" hükmü bulunmaktadır.
Hamiline
yazılı pay senetlerinin çıkartılmasının gayesi bunların kolaylıkla elden ele
geçmesinin sağlanmasından kaynaklanmaktadır. Hamiline yazılı pay senetlerinin
devrinden şirketin bilgisi olamamaktadır. Diğer bir anlatımla hamiline yazılı
pay senetlerinin (senede bağlanmış olmaları halinde) devri ile ilgili olarak
anasözleşmeye kısıtlayıcı bir hüküm koyabilme olanağı bulunmamaktadır.
Kıymetli
evrakların devrini konu eden Türk Ticaret Yasası'nın 559 maddesinin mülkiyet
dışında sair ayni haklar içinde, zilyetliğin devrini şart görmesinden dolayı
hamiline yazılı pay senetleri mülkiyetten gayrı hakların tesisindede
kullanılabilmektedirler. Bu konuya paralel olarak Eski Medeni Yasanın 870
maddesi hamiline yazılı senetlerin mürtehine (rehin alana) teslim suretiyle
rehnedi-lebileceğini öngörmektedir. Yeni Medeni Yasamızın 956. maddesi ile
getirilen "Hamiline yazılı
senetlerin rehni için senetlerin rehin alacaklısına teslimi yeterlidir"
hükmüne göre işlem yapılacaktır.
Hamiline
yazılı pay senetlerinin rehnedilebilmesi halinde pay sahipliği hakları malikte
kalmaktadır. Rehin alacaklısının bu hakların malik tarafından kullanılmasına
müsaade etmesi, malikin ise haklarını; rehin alacaklısının aleyhine
kullanmaması gerekmektedir. Türk Ticaret Yasası'nın 360 maddesinin 3, 4 bentleri
hamiline yazılı hisse senedi sahiplerinin genel kuruldaki oy hakları ile ilgili
hükümleri açıklamıştır.
Anonim
şirketlerde pay sahipliği yukarıda sözü edilen, aslen pay sahibi olmak ile
devren pay sahibi olmak şartlarının dışında, aşağıya çıkartılan şekillerle sair
yollardanda elde edilebilmektedir. Şüphesiz ki, aşağıda saydığımız yolların
tamamını devren pay sahibi olmak şartı içinde düşünmek gerekmektedir.
Sair
yollar ile pay sahibi olma çeşitlerini şu şekilde sıralayabiliriz
· Miras yolu ile sahip
olmak,
· Haciz yolu ile sahip
olmak,
· Hibe yolu ile sahip
olmak,
· Takas yolu ile sahip
olmak.
| 
