...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
...........................................
|
|
SORULARLA
İSTATİSTİKLER
T.C. BAŞBAKANLIK
DEVLET İSTATİSTİK ENSTİTÜSÜ
TÜKETİCİ FİYATLARI ENDEKSİ
VE
ÜRETİCİ FİYATLARI ENDEKSİ
Sorularla İstatistikler Dizisi
Şubat 2005
Devlet İstatistik Enstitüsü Tüketici ve Üretici Fiyatları Endeksi
ŞUBAT 2005
I. BÖLÜM
ENFLASYON
Soru 1: Enflasyon nedir?
Soru 2: Fiyatlar genel düzeyi ne demektir?
Soru 3: Enflasyon nasıl hesaplanır?
Soru 4: Enflasyon oranı ne anlama gelir?
Soru 5: Devlet İstatistik Enstitüsünün hesapladığı endeksler neyi gösterir?
Soru 6: Aynı ekonomide birden çok enflasyon olabilir mi? Niçin?
Soru 7: Ülkeler için enflasyon oranı niçin önemlidir?
Soru 8: Tüm dünyada enflasyon aynı yöntemlerle mi hesaplanmaktadır?
Soru 9: Endeks nedir?
Soru 10: Fiyat endeksleri ne demektir?
Soru 11: Tüketici fiyatları endeksi ne demektir?
Soru 12: Üretici fiyatları endeksi ne demektir?
Soru 13: Tüketici ve üretici fiyatları endeksi için seçilen mal ve hizmetler nasıl belirlenmektedir?
Soru 14: Fiyat endekslerinde aylık değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
Soru 15: Fiyat endekslerinde bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
Soru 16: Fiyat endekslerinde geçen yılın aynı ayına göre değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
Soru 17: Fiyat endekslerinde on iki aylık ortalamalara göre değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
Soru 18: Yıllık enflasyon için gösterge ne olmalıdır?
Soru 19: Çekirdek enflasyon nedir?
Soru 20: Çekirdek enflasyonun göstergesi nedir?
Soru 21: Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri ne demektir?
Soru 22: Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri nelerdir?
II. BÖLÜM
TEMEL KAVRAMLAR
Soru 23: Endeks nedir?
Soru 24: Endeks çeşitleri nelerdir?
Soru 25: Yer ve zaman endeksleri nedir?
Soru 26: Sabit ve değişken esaslı endeksler nasıl tanımlanır?
Soru 27: Basit ve bileşik endeksler nasıl tanımlanır?
Soru 28: Bileşik endeksler nasıl hesaplanır?
Soru 29: Endeksler hangi konular için hesaplanır?
Soru 30: Fiyat endeksi ne demektir?
Soru 31: Fiyat endekslerine neden ihtiyaç duyulmaktadır?
Soru 32: Fiyat endekslerinin hesaplanması için gereken temel değişkenler nelerdir?
Soru 33: Endekslerde mal ve hizmet sepeti nedir?
Soru 34: Ağırlık nedir?
Soru 35: Temel yıl fiyatı nedir?
Soru 36: Cari fiyat nedir?
Soru 37: Türkiye'de ilk fiyat endeksleri ne zaman yayınlanmıştır?
Soru 38: Son hesaplanan endeksler hangi yıla aittir?
Soru 39: Endeksler neden yenilenmektedir?
III. BÖLÜM
TÜKETİCİ FİYATLARI ENDEKSİ
Soru 40: Tüketici fiyatları endeksi nedir?
Soru 41: Tüketici fiyatları endeksi hangi amaçlar için kullanılır?
Soru 42: Tüketici fiyatları endeksi tüm Türkiye’yi temsil etmekte midir?
Soru 43: Hangi yerleşim yerleri için endeks hesaplanmaktadır?
Soru 44: Tüketici fiyatları endeksi kimlerin harcamalarını temel alır?
Soru 45: Tüketici fiyatları endeksine temel olan kitle nasıl seçilmektedir?
Soru 46: Tüketici fiyatları endeksine temel olan tüketim nedir?
Soru 47: Hanehalkının nihai parasal tüketim harcaması nedir?
Soru 48: Tüketim harcamaları nasıl tespit edilir?
Soru 49: Tüketici fiyatları endeksi hesaplanmasında ne tür veriler gereklidir?
Soru 50: Tüketici fiyatları endeksi için mal ve hizmetler nasıl sınıflandırılmaktadır?
Soru 51: Tüketici fiyatları endeksi sınıflamasında temel olan ana gruplar nelerdir?
Soru 52: Tüketici fiyatları endeksi mal ve hizmet sepeti nedir?
Soru 53: Tüketici fiyatları endeksi mal ve hizmet sepeti nasıl belirlenir?
Soru 54: Tüketici fiyatları endeksi mal ve hizmet sepeti ne sıklıkla güncellenmektedir?
Soru 55: Tüketici fiyatları endeksinde piyasaya yeni çıkan maddeler endekse dahil edilebilir mi?
Soru 56: Tüketici fiyatları endeksi mal ve hizmetlerinin seçiminde hangi ölçütler dikkate alınmaktadır?
Soru 57: Tüketici fiyatları endeksi mal ve hizmet sepeti oluşturulurken hangi harcamalar kapsam dışı tutulmaktadır?
Soru 58: Tüketici fiyatları endeksi mal ve hizmet sepetinde kapsanan ana grup, alt grup ve madde sayıları nelerdir?
Soru 59: Mal ve hizmetlerin ağırlık verilerinin kaynağı nedir?
Soru 60: Tüketici fiyatları endeksinde ağırlıklar nasıl hesaplanır?
Soru 61: 2003 temel yıllı Tüketici Fiyatları Endeksi ana grup ağırlıkları nelerdir?
Soru 62: Tüketici fiyatları endeksi için fiyat derleme kapsamına giren yerleşim yerleri nasıl tespit edilir?
Soru 63: Tüketici fiyatları endeksinde fiyatların derlenmesinde dikkate alınması gereken konular nelerdir?
Soru 64: Fiyat derlenecek işyerlerinin seçimi nasıl yapılır?
Soru 65: Tüketici fiyatları endeksinde aynı madde için derlenecek fiyat sayısı nasıl belirlenmektedir?
Soru 66: Fiyatlandırma sırasındaki KDV ve benzeri vergiler dikkate alınır mı?
Soru 67: Mal ve hizmete uygulanan taksitli satış fiyatları veya ikinci el fiyatlar kapsanır mı?
Soru 68: İndirimli fiyatlar dikkate alınır mı?
Soru 69: Fiyat derlemek için işyerinden madde seçimi yapılırken ölçütler nelerdir?
Soru 70: Tüketici fiyatları endeksinde madde tanımı niçin önemlidir?
Soru 71: Tüketici fiyatları endeksinde temel yıl fiyatları nasıl hesaplanır?
Soru 72: Tüketici fiyatları endeksinde fiyatlar ne zaman derlenir?
Soru 73: Fiyat derlemede dikkat edilecek hususlar nelerdir?
Soru 74: Cari fiyat nedir ve nasıl derlenmektedir?
Soru 75: Kira fiyatları nasıl derlenir?
Soru 76: Endekste kiralık konutların değiştirilmesi söz konusu mudur?
Soru 77: Bölge fiyatı nasıl hesaplanır?
Soru 78: Türkiye fiyatı nasıl hesaplanır?
Soru 79: Fiyat derlenirken özel formlar kullanılır mı?
Soru 80: Fiyatların kontrolü nasıl yapılır?
Soru 81: Tüketici fiyatları endeksi hesaplanan en ayrıntılı harcama düzeyi nedir?
Soru 82: Tüketici fiyatları endeksi kaç basamakta hesaplanır?
IV. BÖLÜM
ÜRETİCİ FİYATLARI ENDEKSİ
Soru 83: Üretici fiyatı nedir?
Soru 84: Üretici fiyatları endeksi nedir?
Soru 85: Toptan eşya fiyat endeksi ile üretici fiyat endeksi arasında fark var mıdır?
Soru 86: Üretici fiyatları endeksinde ülke ekonomisindeki üretim kapsamı nasıl belirlenir?
Soru 87: Üretici fiyatları endeksinde kapsanan sektörler nelerdir?
Soru 88: Üretici fiyatları endeksinde kapsanmayan sektörler nelerdir?
Soru 89: Üretici fiyatları endeksi hangi amaçlar için kullanılır?
Soru 90: Üretici fiyatları endeksi hesaplanmasında ne tür veriler gereklidir?
Soru 91: Üretici fiyatları endeksi madde sepeti nasıl belirlenir?
Soru 92: Üretici fiyatları endeksi maddelerin seçiminde hangi ölçütler dikkate alınmaktadır?
Soru 93: Üretici fiyatları endeksinde hangi madde veya madde grubu kapsanmamaktadır?
Soru 94: Üretici fiyatları endeksi madde sepetinde kaç madde kapsanmaktadır?
Soru 95: Üretici fiyatları endeksi kapsamındaki maddelerin sektörlere göre dağılımı nasıldır?
Soru 96: Üretici fiyatları endeksinde kullanılan sınıflamalar nelerdir?
Soru 97: Madde sepeti nasıl güncellenmektedir?
Soru 98: Üretici fiyatları endeksinde ağırlık verilerinin kaynağı nedir?
Soru 99: Sektör, madde ve firma ağırlıkları nasıl hesaplanır?
Soru 100: Üretici fiyatları endeksinde aylar itibariyle değişken ağırlıklar kullanılır mı?
Soru 101: Üretici fiyatları endeksinde tarımsal ürünlerin ağırlıklarının kaynağı nedir?
Soru 102: Üretici fiyatları endeksinde tarımsal ürünler için kullanılan Pazara Çıkma Oranı (PÇO) nedir?
Soru 103: Üretici fiyatları endeksi ana sektör ağırlıkları nedir?
Soru 104: Üretici fiyatları endeksinde fiyat derlenecek firmalar nasıl seçilir?
Soru 105: Üretici fiyatları endeksi tarım sektörü seçilen maddelerin fiyatları nerelerden derlenmektedir?
Soru 106: Üretici fiyatları endeksinde firmalardan fiyatı izlenecek madde tanımı nasıl olmalıdır?
Soru 107: Hangi firmalar üretici fiyatları endeksinde kapsanmaz?
Soru 108: Üretici fiyatları endeksinde sektörler itibarıyla derlenen firma sayısı nedir?
Soru 109: Üretici fiyatları endeksinde yeni işyerleri endeks kapsamına alınabilir mi?
Soru 110: Ürünlere uygulanan taksitli satış, ulaştırma giderleri fiyatlarda kapsanır mı?
Soru 111: Özel indirimli fiyatlar dikkate alınır mı?
Soru 112: Temel yıl fiyatları nasıl hesaplanır?
Soru 113: Fiyat derleme dönemi nedir?
Soru 114: Cari fiyat nedir ve nasıl hesaplanır?
Soru 115: Fiyat derlemede dikkat edilecek hususlar nelerdir?
Soru 116: Fiyatların kontrolü nasıl yapılır?
Soru 117: Üretici fiyatları endeksi hesaplamasında en ayrıntılı düzey hangisidir?
Soru 118: Üretici fiyatları endeksi hesaplaması hangi düzeylerde hesaplanır?
Soru 119: Fiyat derleyen personelin eğitimi nasıl yapılır?
V. BÖLÜM
ENDEKS HESAPLAMA YÖNTEMİ
Soru 120: Endeks hesaplanmasında hangi formül kullanılır?
Soru 121: Zincirleme Laspeyres formülü nedir?
Soru 122: Endeks hesaplanmasında kullanılan değişkenler nelerdir?
VI. BÖLÜM
YAYINLAMA ŞEKLİ
Soru 123: Endeks sonuçları hangi yayında açıklanır?
Soru 124: Endeks sonuçları ve değişim oranları neleri ifade eder?
Soru 125: Bilgiler kullanıcıya hangi yollarla ulaştırılır?
KAYNAKLAR
I. BÖLÜM
ENFLASYON
Soru 1: Enflasyon nedir?
Enflasyon, fiyatlar genel düzeyinin devamlı olarak yükselmesi nedeniyle paranın sürekli olarak değer kaybetmesi veya tüketicilerin satın alma gücünü yitirmesidir. Bu tanımdan anlaşıldığı üzere enflasyon sadece belli bir malın veya hizmetin fiyatının tek başına artması değil, fiyatların genel düzeyinin sürekli bir artış göstermesidir. Bir ekonomide bazı malların fiyatları artarken bazıları da düşmektedir. Önemli olan ortalama fiyatların seyridir. Ortalama fiyatların seyri, fiyat endeksleri ile ölçülür.
Soru 2: Fiyatlar genel düzeyi ne demektir?
Fiyatlar genel düzeyi, piyasada alım-satıma konu olan mal ve hizmetlerin belirli bir dönemdeki (belirli bir ay veya yıldaki) ortalama fiyatlarıdır. Piyasadaki fiyat değişimini izleyebilmek için seçilen mal ve hizmetlerin fiyatları, önceki dönemdeki ortalama fiyatları ile karşılaştırılmaktadır.
Soru 3: Enflasyon nasıl hesaplanır?
Enflasyon, bir piyasada seçilmiş mal ve hizmetlerin ortalama fiyatlarının dönemsel değişimini gösteren fiyat endeksleri ile hesaplanır.
Soru 4: Enflasyon oranı ne anlama gelir?
Enflasyon oranı, ülke genelindeki fiyat artışlarının ölçüsü olarak kullanılan fiyat endekslerinden yararlanılarak bulunur. Enflasyon oranı yani fiyatlar genel düzeyindeki değişim oranı olarak Tüketici Fiyatları Endeksi ve Üretici Fiyatları Endeksi değişim oranları kullanılır.
Soru 5: Devlet İstatistik Enstitüsünün hesapladığı endeksler neyi gösterir?
Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından hesaplanan Tüketici Fiyatları Endeksi hanehalklarının tüketim harcamalarında yer alan mal ve hizmetlerin fiyatlarındaki değişmeleri gösterir. Üretici Fiyatları Endeksi ise tarım, imalat sanayi, madencilik ve enerji sektörlerinde üretimi yapılan malların üretici tarafından yurtiçi peşin satış fiyatlarındaki değişmeleri gösterir.
Soru 6: Aynı ekonomide birden çok enflasyon olabilir mi? Niçin?
Bir ekonomide varolan çeşitli piyasalar açısından bakılarak fiyatlar genel düzeyindeki değişim oranı ölçülmek istenebilir. Örneğin tüketici, üretici, ihracat veya ithalat piyasalarında fiyatlar genel düzeyindeki artış oranı bu piyasalara ilişkin enflasyon oranı olarak nitelendirilebilir. Fakat kamuoyunda enflasyon oranı olarak tüketici ve üretici fiyatlarındaki değişim oranı dikkate alınmaktadır.
Soru 7: Ülkeler için enflasyon oranı niçin önemlidir?
Fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlayan temellerden biridir. Fiyat istikrarı, bireylere ve firmalara tüketim, tasarruf ve yatırım kararlarında ve uzun vadeli planlar yapmalarında dikkate almaya gerek duymadıkları ölçüde düşük bir enflasyon oranını ifade eder. Yüksek enflasyon, bireylerin satın alma gücünü azaltarak geçim sıkıntısına ve yaşam kalitesinin düşmesine yol açmaktadır. Yüksek enflasyonun yarattığı belirsizlik, bireylerin karar alma sürecinde ve gelecekle ilgili beklentilerinde, yatırım sürecinde, kredi ve işgücü piyasasında, dış piyasalarda birbirlerini etkileyen bir olumsuzluklar silsilesi yaratmaktadır. Bu sebeple para politikasını uygulamakla görevli olan merkez bankalarının temel hedefi fiyat istikrarını sağlamaktır. Enflasyon oranı, fiyat istikrarını sağlamak için politika uygulayıcılarına yol gösterir.
Soru 8: Tüm dünyada enflasyon aynı yöntemlerle mi hesaplanmaktadır?
Her ülke enflasyon hesabı için fiyat endekslerini kullanmaktadır. Fiyat endeksleri uluslararası standartlarla belirlenmiş yöntemlerle kurulmaktadır. Ülkeler arasında kapsam farklılıkları olmakla birlikte genel standartlar açısından aynı yöntemler izlenmektedir.
Soru 9: Endeks nedir?
Endeks bir alanda zaman içinde ortaya çıkan değişimi ölçmeye yarayan ve 100'den başlayan bir sayıdır. Endeks temel dönemde 100'e eşittir ve sonra gelen dönemlerin 100'e göre değişimini gösterir (Bkz II. Bölüm).
Soru 10: Fiyat endeksleri ne demektir?
Fiyat endeksi de, seçilmiş mal ve hizmetlerin ortalama fiyatlarının belli bir döneme göre değişimini ölçer. Endeks oluşturmak için ilgilenilen piyasaya göre (tüketici, üretici, ihracat, ithalat vb.) ve piyasayı temsil edecek bir mal ve hizmet sepeti oluşturulur ve seçilmiş maddelerin fiyatları dönemsel olarak izlenir. Fiyat endeksleri, fiyatlarının izlendiği mal ve hizmet piyasasına göre isimlendilir. Bunlara tüketici fiyatları endeksi, üretici fiyatları endeksi, ihracat fiyatları endeksi, ithalat fiyatları endeksi örnek olarak gösterilebilir.
Soru 11: Tüketici fiyatları endeksi ne demektir?
Tüketici fiyatları endeksi (TÜFE) bireylerin ortalama tüketim kalıplarını yansıtan bir mal ve hizmet sepetinin aylık dönemler itibariyle fiyat değişimini ölçer. Endeks sepetinde yer alan mal ve hizmetlerin miktar ve kalite değişmeleri gözönüne alınarak endeksin sadece fiyat hareketlerini yansıtması sağlanır (Bkz. III. Bölüm).
Perakende fiyat değişimleri ve bu fiyat değişimlerinden bireylerin nasıl etkilendikleri ile ilgili enflasyon oranı, Tüketici Fiyatları Endeksi değişim oranıdır.
Soru 12: Üretici fiyatları endeksi ne demektir?
Üretici fiyatları endeksi (ÜFE) genel olarak yurtiçi üretimden satışa konu olan seçilmiş ürünlerin üretici fiyatlarındaki değişimin bir göstergesi olarak ifade edilir (Bkz. IV. Bölüm).
Üretici fiyatları, üretimde kullanılan her türlü maddenin ve işgücünün maliyetinden etkilenmektedir. Bu maliyetlerdeki değişimin, üretici fiyatlarının değişimine ve dolayısıyla belirli bir süre sonra tüketici fiyatlarına da yansıması nedeniyle enflasyon oranı olarak Üretici Fiyatları Endeksi değişim oranı kullanılabilmektedir.
Soru 13: Tüketici ve üretici fiyatları endeksi için seçilen mal ve hizmetler nasıl belirlenmektedir?
Tüketici fiyatları endeksinin amacı, hanehalkları tarafından belirli bir ihtiyacı karşılamak amacıyla satın alınan mal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyindeki değişimi ölçmektir. Fakat piyasadaki tüm mal ve hizmetlerin fiyatlarının izlenmesi imkansız olduğu için hanehalklarının yaptıkları tüketim harcamaları içinde en fazla paya sahip mal ve hizmetler kapsama alınmaktadır. Tüketim harcamaları, amacına göre sınıflandırılarak (örn. gıda harcamaları, giyim harcamaları, sağlık harcamaları, ulaştırma harcamaları vb.) herhangi bir mal ve hizmet grubunun değerlendirme dışı kalmaması sağlanmaktadır. Sonra, her bir grubu temsil eden mal ve hizmetler tüketilme ağırlığına göre büyükten küçüğe sıralanmakta ve belirli bir ağırlıktan yukarı değer alan (örn. 1/1000) mal ve hizmetler endeks kapsamına alınmaktadır.
Benzer şekilde üretici fiyatlarında da ülke ekonomisi içinde üretimi yapılan tüm malların fiyatlarının takip edilmesi imkansızdır. Bunun için ürünlerin satış değerinin aldığı paya göre bir seçim yapılmaktadır. Ürün seçimi sektörler (tarım, imalat, maden, enerji) ve alt sektörler (gıda ürünleri imalatı, makine imalatı vb.) ayrımında yapıldığı için belirli bir ürün grubunun değerlendirme dışı kalmaması sağlanmaktadır.
Soru 14: Fiyat endekslerinde aylık değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
Fiyat endeksi serisinde bir ayın endeksinin bir önceki ay endeksine göre yüzde değişimidir. Bu da fiyatlar genel düzeyindeki aylık değişim oranını ifade etmektedir.
Kullanıcılar için fiyatlar genel düzeyinin bir aylık artışı ya da enflasyonun aydan aya seyri önemli ise o zaman aylık değişim oranlarının kullanılması gerekmektedir.
Soru 15: Fiyat endekslerinde bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
Bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı yılın başından itibaren fiyatlar genel düzeyinin ortalama artışını vermektedir. Kısacası yılbaşından bu yana fiyatların artış oranını yansıtmaktadır.
Soru 16: Fiyat endekslerinde geçen yılın aynı ayına göre değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
İçinde bulunulan ayla geçen yılın aynı ayına göre fiyatlar genel düzeyindeki değişim oranını göstermektedir. Sadece iki yılın aynı aylarındaki endeksler karşılaştırıldığı için arada kalan diğer aylarda gerçekleşen değişim oranları bu hesaplamalara yansımaz. Bazı özel konularda, örneğin kira kontratlarında olduğu gibi, yılın belirli bir ayı referans alınarak, referans alınan bu ayın bir önceki yıldaki endeks değerine göre değişimi isteniyorsa, geçen yılın aynı ayına göre değişim oranları kullanılabilir.
Soru 17: Fiyat endekslerinde on iki aylık ortalamalara göre değişim oranı nedir? Nerelerde kullanılır?
İçinde bulunulan yıl ile bir önceki yılın ortalama endeks sayılarının oranlanmasıyla bulunan değişim oranıdır. Bu oran, yıl içindeki diğer aylardaki fiyat değişim oranlarını da yansıttığı için yıllık ortalama enflasyon oranını daha anlamlı yansıttığı söylenebilir. Enflasyon oranı düşük olan ülkeler için on iki aylık ortalamalara göre ya da bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranı kullanmak çok farklı sonuçlar getirmeyecektir.
Soru 18: Yıllık enflasyon için gösterge ne olmalıdır?
Yıllık enflasyon oranı bir yıllık (on iki aylık) dönemde fiyatlar genel düzeyindeki değişimi ifade etmektedir. Yıllık enflasyon oranını hesaplamak için iki yaklaşım vardır: Birincisi cari ay ile bir önceki yılın aynı ayının karşılaştırılmasıdır. İkincisi ise cari ay dahil olmak üzere son on iki aylık dönemin, bu dönemden önceki on iki aylık dönemle karşılaştırılmasıdır. İki yaklaşımda da aynı fiyat endeks serisi kullanılmakla birlikte sonuçlar farklı çıkmaktadır.
Eğer bulunduğumuz yıl içindeki fiyat artış oranları bir önceki yıla göre daha yavaş bir seyir izliyor ise o zaman geçen yılın aynı ayına göre değişim oranı, on iki aylık ortalamalara göre daha düşük çıkacaktır.
Eğer içinde bulunulan yıldaki fiyat değişim oranları bir önceki yıla göre daha hızlı bir seyir izliyor ise o zaman on iki aylık ortalamalara göre değişim oranları, geçen yılın aynı ayına göre değişim oranından yüksek çıkacaktır.
Örneğin; Şu an içinde bulunulan ayın 2004 Aralık ayı olduğu varsayılırsa, geçen yılın aynı ayına göre değişim oranı, 2003 ile 2004 yılları Aralık aylarının karşılaştırılması olacaktır.
Aralık Aralık
2003 2004
On iki aylık ortalamalara göre değişim oranı ise 2004 yılı Ocak-Aralık arası ortalama endeks sayısının, 2003 yılı Ocak-Aralık arası ortalama endeks sayısı ile karşılaştırılmasıdır. Kısacası, yıl içerisindeki diğer ayların değişim oranlarının etkisi de hesaplamalara dahil edilmiş olacaktır.
Ocak______________ Aralık Ocak________________ Aralık
2003 2003 2004 2004
2003 Aralık ayında fiyat endeksinin 100 olduğu varsayılırsa 2004 Aralık ayında fiyat endeksinin 165 olduğu durumda, aynı ayına göre artış % 65'tir. Fakat 12 aylık ortalamalar söz konusu olduğunda yıl içerisinde endeks değeri 170, 160 ya da 155 gibi değerler almış olabilir. İşte 12 aylık ortalama yıl içindeki düşüş ve artışları yansıttığı halde aynı ayına göre ölçümler, yıl içindeki bu dalgalanmaları yansıtmayacaktır.
Soru 19: Çekirdek enflasyon nedir?
Çekirdek enflasyon, enflasyonun geleceğine ilişkin tahmin edici gücü yüksek olan, enflasyonun eğilimini belirleyen ve para politikasının oluşturulmasına yardımcı olan özel kapsamlı fiyat endeksleri olarak tanımlanmaktadır. Bu endeksler, tüketici fiyatlarında gözlenen tüm geçici etkilerin arındırılması ile fiyat değişimlerini ölçmektedir. Bu nedenle, uluslararası piyasalardaki fiyat hareketlerine bağlı enerji fiyatları, mevsimsel etkilere maruz ürünlerin fiyatları, devletin kontrolünde belirlenen fiyatlar ve dolaylı vergilerin (KDV vb.), tüketici fiyatları endeksinden kademeli olarak ayrıştırılması ile hesaplanmaktadır. Hesaplanan bu göstergeler, gerçekleşen enflasyonun kaynağının açıklanmasında önemli bir araç olarak kullanılmaktadır.
Soru 20: Çekirdek enflasyonun göstergesi nedir?
Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından 2005 Ocak ayından itibaren hesaplanan 'Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri' Türkiye için çekirdek enflasyon göstergeleri olarak yayımlanmaktadır.
Soru 21: Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri ne demektir?
Tüketici Fiyatları Endeksinden bazı alt kalemlerin dışlanması yoluyla oluşturulan endekslerdir. Enerji, mevsimsel ürünler, fiyatının devlet tarafından yönetildiği/yönlendirlidiği ürünler ve dolaylı vergilerin aşama aşama TÜFE'den dışlanması ile hesaplanmaktadır.
Soru 22: Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri nelerdir?
Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri aşağıdaki şekilde hiyerarşik olarak sıralanabilir:
TÜFE
- Mevsimlik ürünler hariç [A]
- İşlenmemiş gıda ürünleri hariç [B]
-Enerji, işlenmemiş gıda ürünleri hariç [B1]
- Enerji hariç [C]
-Enerji, alkollü içkiler ve tütün ürünleri hariç [C1]
-Enerji, alkollü içkiler, tütün ürünleri, fiyatları yönetilen/yönlendirilen diğer ürünler ve dolaylı vergiler hariç [C2]
-Enerji, alkollü içkiler, tütün ürünleri, fiyatları yönetilen/yönlendirilen diğer ürünler, dolaylı vergiler ve işlenmemiş gıda ürünleri hariç [C3]
Burada özel kapsamlı TÜFE göstergeleri kademeli olarak gösterilmiştir.
II. BÖLÜM
TEMEL KAVRAMLAR
Soru 23: Endeks nedir?
Endeks belirli bir olaya ait sayısal verilerde zaman veya mekan boyutunda meydana gelen oransal değişimin göstergesi olarak tanımlanabilir. Endeks, ortalama ve oranların kullanıldığı işlemler dizisi sonunda bulunan ve yüzdelerle ifade edilen sayıdan ibarettir. Endekste biri kıyaslanan diğeri temel olmak üzere iki değer vardır. Kıyaslanan değer paya, temel değer paydaya yazılır. Oransal kıyaslamayı kolaylaştırmak için bölme işleminin sonucu 100 ile çarpılır. Böylece temel değer 100 kabul edilerek diğerlerinin buna göre kaç olacağı tespit edilmiş olur.
Soru 24: Endeks çeşitleri nelerdir?
Endeks hesabında, endeksin cinsine ve kapsamına uygun çeşitli yöntemler kullanılır. Bu nedenle, endeks hesaplama yöntemlerini endeks çeşitleri ile birlikte incelemek kolaylık sağlar. Endeksler şu şekilde sınıflandırılabilir:
1. Yer ve zaman endeksleri
2. Sabit ve değişken esaslı endeksler
3. Basit ve bileşik endeksler
Soru 25: Yer ve zaman endeksleri nedir?
Nüfus, üretim ve fiyat gibi herhangi bir istatistiki olaya ait değerlerin mekan içinde (bölgeler, iller itibarıyla) gösterdiği oransal değişimlerin ölçüsüne yer endeksi denir. Ancak genelde endeks denilince akla gelen zaman endeksleridir.
Yine nüfus, üretim ve fiyat gibi istatistiki olaylara ait değerlerin zaman itibarıyla gösterdiği oransal değişimlerin ölçüsüne zaman endeksi denir. Bu endeksler bir zaman serisine dayanırlar ve uygulamada yaygın olarak kullanılırlar.
Soru 26: Sabit ve değişken esaslı endeksler nasıl tanımlanır?
Endekslerin bu şekilde ayrımı genellikle zaman serileri için söz konusudur. Belirli bir dönemi veya belirli bazı dönemlerin ortalamasını esas kabul edip, serinin bütün değerlerini bunun yüzdesi olarak göstermek suretiyle elde edilen endekse sabit esaslı endeks adı verilir. Muhtelif devrelere ait verilerin karşılaştırıldığı sabit dönem değişmez.
Esas alınan dönem değişken olduğunda diğer bir ifade ile her değer bir önceki dönemin değeri ile karşılaştırıldığında buna değişken esaslı endeks denir.
Soru 27: Basit ve bileşik endeksler nasıl tanımlanır?
Basit endeksler tek maddeyi kapsayan endekslerdir. Buna karşılık bileşik endeksler iki veya daha çok maddeyi kapsamaktadır.
Soru 28: Bileşik endeksler nasıl hesaplanır?
Bileşik endeks hesabında kullanılan yöntemler şu şekilde sıralanabilir:
1. Basit toplam endeks: Endeksin kapsadığı maddelerin cari dönemdeki değerlerinin toplamı, temel dönemdeki değerlerin toplamına bölünür ve sonuç 100 ile çarpılır.
2. Basit endekslerin ağırlıksız aritmetik ortalaması: Temel döneme göre her madde için hesaplanan basit endekslerin aritmetik ortalamasının 100 ile çarpımıdır.
3. Basit endekslerin ağırlıklı aritmetik ortalaması veya ağırlıklı toplam endeks: Endeksin kapsadığı maddelerin endeksin konusuna göre tüketim, üretim, ithalat, iharacat vb. değerlerinin toplam değere oranlanarak ağırlıklandırılması ile hesaplanan endekslerdir.
Bu yöntemde yer alan temel endeksler;
3.1. Sabit ağırlıklı toplam endeks (Laspeyres Endeks): Ağırlıkların referans alındığı dönem endeksin başlangıç dönemi veya karşılaştırılan dönemlerden önceki dönemdir.
3.2. Değişken ağırlıklı toplam endeks (Paasche Endeks): Ağırlıkların referans alındığı dönem karşılaştırılan dönemlerden son dönemdir.
3.3. İdeal endeks (Fisher Endeks): Laspeyres ve Paache Endekslerinin geometrik ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Böylece ağırlıklar, karşılaştırılan dönemlerin her ikisine de ait olmaktadır.
Soru 29: Endeksler hangi konular için hesaplanır?
Endeksler genellikle fiyatların yada miktarların zaman içindeki değişimlerini ölçmek için hesaplanır. Günümüzde sıklıkla kullanılan fiyat endekslerine; tüketici fiyat endeksi, üretici fiyat endeksi, inşaat maliyet endeksi, çiftçinin eline geçen fiyat endeksi, çiftçinin ödediği fiyat endeksi, dış ticaret fiyat endeksi örnek olarak verilebilir.
Çeşitli olayların miktarlarında meydana gelen oransal değişimleri ölçmek amacıyla hesaplanan miktar endeksleri de fiyat endeksleri kadar önemlidir. Sanayi üretim ve dış ticaret miktar endeksleri en çok kullanılan miktar endekslerine örnek olarak gösterilebilir.
Soru 30: Fiyat endeksi ne demektir?
Fiyat endeksi de, seçilmiş mal ve hizmetlerin ortalama fiyatlarının belli bir döneme göre değişimini ölçer. Endeks oluşturmak için ilgilenilen piyasaya göre (tüketici, üretici, ihracat, ithalat vb.) ve bu piyasayı temsil edecek bir mal ve hizmet sepeti oluşturulur ve seçilmiş maddelerin fiyatları dönemsel olarak izlenir. Fiyat endeksleri, fiyatlarının izlendiği mal ve hizmet piyasasına göre isimlendilir. Bunlara; tüketici fiyatları endeksi, üretici fiyatları endeksi, ihracat fiyatları endeksi, ithalat fiyatları endeksi örnek olarak gösterilebilir.
Soru 31: Fiyat endekslerine neden ihtiyaç duyulmaktadır?
Bir ülkenin ekonomik yapısının belirlenmesinde, ekonomik kararlar alınmasında, kişilerin satın alma gücünün tespitinde, ücret ve maaşların belirlenmesinde, tüketici tarafından satın alınan mal ve hizmetlerdeki perakende fiyatların tespiti ve bu fiyatlarda zaman içerisinde meydana gelen değişimin belirlenmesinde fiyat endekslerine ihtiyaç vardır. Yine sosyo ekonomik durum ve eğilimin saptanmasında, konjonktürün tayini ve geleceğe dönük kararlar alınmasında fiyat endekslerine ihtiyaç duyulmaktadır.
Soru 32: Fiyat endekslerinin hesaplanması için gereken temel değişkenler nelerdir?
Hesaplamanın yapılabilmesi için gerekli olan değişkenler;
Mal ve hizmet sepeti
Temel yıl ağırlıkları
Temel yıl fiyatları
Cari fiyatlar'dır.
Soru 33: Endekslerde mal ve hizmet sepeti nedir?
Endekslerin hesaplanabilmesi için fiyatlarının dönemsel olarak izlendiği belirlenmiş mal ve hizmetlerin listesine endeksin mal ve hizmet (madde) sepeti denir.
Endekslerde bütün mal ve hizmetlerin düzenli olarak fiyat hareketlerini izlemek çok zordur. Bu yüzden belirlenen bir ölçüte göre önemli mal ve hizmetlerle sınırlandırılarak temsil edilirler ve mal ve hizmet sepeti olarak adlandırılırlar. Seçilen mal ve hizmetler; tür, miktar ve kalite olarak açıkça tanımlanır ve endeksin amacına yönelik olarak güncelliği sağlanır.
Soru 34: Ağırlık nedir?
Endeks hesaplanabilmesi için gerekli, seçilmiş mal ve hizmetlerin toplam sepet içerisindeki değerlerine bağlı olarak aldıkları paya ağırlık denir. İki tür ağırlık söz konusudur.
Sabit ağırlık: Tüketim ya da üretim yapısı aylar ya da mevsimlerden etkilenmeyen maddelerin ağırlıklarına denir.
Değişken ağırlık: Tüketim ya da üretimi mevsimlerden etkilenen maddelerin ağırlıklarına denir.
Soru 35: Temel yıl fiyatı nedir?
Fiyat endeksleri hesaplanabilmesi için gerekli olan mal ve hizmetlerin temel yıla ait 12 aylık ortalama fiyatlarına denir.
Soru 36: Cari fiyat nedir?
Fiyat endeksleri hesaplanabilmesi için gerekli olan mal ve hizmetlerin ilgili dönemde yürürlükte olan fiyatlarına denir.
Soru 37: Türkiye'de ilk fiyat endeksleri ne zaman yayınlanmıştır?
İlk olarak 1914 yılında Osmanlı döneminde İstanbul İl merkezinden derlenen 26 maddenin perakende fiyatlarıyla ağırlıksız olarak “Hayat Pahalılığı Endeksi” hesaplanmıştır. Daha sonra 1927 yılında İstanbul Ticaret Odası tarafından bir çalışma başlatılmış ve İstanbul Ticaret Odası 1929 yılında, İstanbul piyasasında toptan muamele gören 52 maddenin ağırlıklı geometrik ortalaması ile hesaplanmış "Toptan Eşya Fiyatları" endeksini yayınlamıştır Devlet İstatistik Enstitüsü hesaplanan tüketici ve üretici fiyatları endeksleri temel yılları ve kapsamına göre aşağıda sıralanmıştır:
Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE)
Temel Yıl
1955=100 Ankara için TÜFE
1958=100 Ankara için TÜFE
1968=100 11 il, Türkiye için TÜFE
1978-1979=100 14 il, 5 bölge, Türkiye için Kentsel Yerler TÜFE
1987=100 16 il, 5 bölge, Türkiye için Kentsel Yerler TÜFE
1994=100 19 il, 7 bölge, Türkiye için Kentsel Yerler TÜFE
2003=100 81 il, 26 istatistiki bölge, Türkiye için TÜFE
Üretici Fiyatları Endeksi (ÜFE)
Temel Yıl
1981=100 Türkiye (Toptan Eşya Fiyatları Endeksi)
1987=100 Türkiye (Toptan Eşya Fiyatları Endeksi)
1994=100 Türkiye (Toptan Eşya Fiyatları Endeksi)
2003=100 Türkiye (Üretici Fiyatları Endeksi)
Soru 38: Son hesaplanan endeksler hangi yıla aittir?
Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından hesaplanan son endeksler 2005 yılına kadar 1994=100, 2005 yılından itibaren ise 2003 temel yıllı Tüketici Fiyatları ve Üretici Fiyatları Endeksleridir. Üretici Fiyatları Endeksi ilk defa 2005 yılından itibaren yayınlanmaya başlanmıştır.
Soru 39: Endeksler neden yenilenmektedir?
Sosyal, ekonomik ve kültürel açıdan hızlı ve büyük bir değişim içinde olan ülkemizde zaman içerisinde teknolojinin de getirdiği yenilikler doğrultusunda; üretimi ve/veya satışı yapılan mal ve hizmetlerin değişiklik göstermesi toplumumuzun tüketim yapısında değişime neden olmaktadır.
Üretimdeki sektörlerin, firmaların ve ürünlerin paylarında ve yapılarında değişiklikler olmaktadır. Bu değişim çerçevesinde kimi mal ve hizmetler yerini yenilerine bırakırken, kimileri de tüketim içerisindeki önemini yitirmektedir.
Tüketim ve üretim yapısındaki bu değişikliklerin endekslere yansıtılabilmesi ve endekslerin güncel olması kaçınılmaz bir olgudur. Uluslararası tavsiyelerde de endekslerin beş yılda bir yenilenmesi önerilmektedir.
III. BÖLÜM
TÜKETİCİ FİYATLARI ENDEKSİ
Soru 40: Tüketici fiyatları endeksi nedir?
Tüketici fiyatları endeksi, belirli bir referans döneminde hanehalkları tarafından satın alınan mal ve hizmetlerle belirlenen bir sepetin fiyat değişimini zaman içinde karşılaştırarak ölçer. Mal ve hizmet sepetindeki her bir madde için miktar ve kalite değişmeleri gözönüne alınarak endeksin sadece fiyat hareketlerini yansıtması sağlanır.
Soru 41: Tüketici fiyatları endeksi hangi amaçlar için kullanılır?
Tüketici fiyat endeksi değişik amaçlar için kullanılır. Bu amaçlardan en önemlileri:
-makro ekonomik anlamda enflasyonun ölçülmesi ve diğer ülkelerle karşılaştırılması,
-hükümetlerin ekonomik politikalarının belirlenmesi,
-ücretlerin ve fiyatların ayarlanması,
-herhangi bir değer verisinin enflasyondan arındırılması (deflatör olarak kullanılması),
-milli muhasebe hesaplarına gösterge olması,
-fiyat analizlerine gösterge olması,
-ticari faaliyetlerin yönlendirilmesi,
-perakende fiyat ve kira artış tespitlerine gösterge olmasıdır.
Soru 42: Tüketici fiyatları endeksi tüm Türkiye’yi temsil etmekte midir?
Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından hesaplanmakta olan 2003 temel yıllı Tüketici Fiyatları Endeksi harcamayı yapan kişilerin uyruğuna ve yurtiçinde yerleşik olup olmadığına bakılmaksızın Türkiye'de yapılan bütün tüketim harcamalarını kapsamaktadır. Kapsamda, nüfusun gelir gruplarına veya coğrafi bölgelere göre herhangi bir ayrım yapılmamıştır.
Soru 43: Hangi yerleşim yerleri için endeks hesaplanmaktadır?
2003 temel yıllı Tüketici Fiyatları Endeksi, Türkiye için ve İstatistiksel Amaçlı Bölge Birimleri Sınıflamasına göre 26 Bölge için hesaplanmaktadır. Ankara, İstanbul, İzmir illeri kendi başlarına birer bölge oluşturmaktadır. Aşağıdaki tabloda bölgelerin kapsadığı iller belirtilmiştir.
Soru 44: Tüketici fiyatları endeksi kimlerin harcamalarını temel alır?
2003 temel yıllı Tüketici Fiyatları Endeksi'nde, aralarında akrabalık bağı bulunsun ya da bulunmasın aynı konutta veya aynı konutun bir bölümünde yaşayan bir veya birden fazla kişiden oluşan hanehalklarının, kurumsal nüfus olarak adlandırılan okul, yurt, otel, çocuk yuvası, huzurevi, hastahane, hapishane, kışla ve orduevlerinde yaşayan kişilerin ve bunların yanısıra, yurtiçinde yerleşik olarak ikamet etmeyen turistlerin yaptıkları tüketim harcamaları temel alınmaktadır.
Soru 45: Tüketici fiyatları endeksine temel olan kitle nasıl seçilmektedir?
Tüketici fiyatları endeksi, tanımından da anlaşılacağı üzere, belirli bir kitlenin tüketimine konu olan mal ve hizmet sepetinin zaman içerisindeki fiyat değişimini yansıtır. B