|
13
Şubat 2006
Rüknettin
Kumkale
YMM
ruknettin@kumkale.tr.tc
FRANCHISING
1
. FRANCHISING
NEDİR ?
Franchising en geniş anlamı ile,
başarılı bir markanın (lisansın) isim hakkının kullanılmasıdır.
Franchising'i
bir işletme sistemi çerçevesinde yapılan satış etkinliklerinde, denenmiş
kendisini ispat etmiş bir markanın desteği ve güvencesi altında birbirinin
kopyası olan firmaların, mal ve hizmet dağıtımına yönelik olarak belli bir
bedel karşılığında söz konusu marka ve sistemin sahibi olan Franchising veren
firma (Franchisor) ile girmiş oldukları bağımsız bir ticari ilişki türü olarak
tanımlamak olanağı bulunmaktadır.
Kısacası,
Franchising ürünlerin veya verilen hizmetlerin dağıtılması metodudur. Diğer bir
anlatımla, Franchising başarılı bir markanın isim hakkının kullanılmasıdır.
Franchising
düzenine giren girişimciler yeni bir marka yaratarak, araştırma, geliştirme,
Pazar araştırması, tüketici tercihleri gibi yönetim araştırmaları yapmadan,
denenmiş, tecrübeler ile sistemi yakalamış markaların sahibi ile bir
franchising sözleşmesi çerçevesinde anlaşarak işe başlama olanağı
bulabilmektedirler.
Franchising
düzeninde iki taraf bulunmaktadır:
Franchisor
(Franchising veren) : Bir franchising anlaşması çerçevesinde iş sistemini, ticari ismini ve markasını
kullandıran ana firmadır.
Franchise
(Franchising alan) : Ana firmanın isim ve sistemi altında iş yapabilme hakkını
yapılan Franchising sözleşmesinde gösterilen şartlar ile ödeyerek kullanan
gerçek veya tüzel kişidir.
2.
FRANCHISING
DÜZENİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ
2.1. Franchising'in Dünya’daki gelişimi
Franchising sistemi 1880 li yıllarda Amerika
Birleşik Devletlerinde kurulmaya başlanmıştır. Bu düzen İkinci Dünya
Savaşından sonra gene Amerika Birleşik Devletleri’nde daha da gelişmeye uğramış
ve Avrupa’ya sıçrayarak gelişimini sürdürmüştür.
Amerika Birleşik Devletleri’nde franchising
uygulaması çok geniş bir alanı kapsamaktadır. Franchising ülkedeki tüm
perakende satışların % 35’ine sahip olurken, yolcu taşımacılığında kullanılan
araçların % 95’i bu yöntemle sağlanmaktadır. 1990’lı yılların başında
franchising sistemine katılmış bulunan işletme sayısı 540 bin dolaylarında iken
bugün bir milyonu çok aşmış olduğu tahmin edilmektedir.
Kıta
Avrupa’sında ise franchising uygulamasının gelişme hızının oldukça yavaş olduğu
gözlemlenmiş, Almanya ve ingiltere’de bu sistem hızla gelişmekte ise de Amerika
Birleşik Devletleri’nde ulaştığı düzeyin çok altındadır.
2.2.
Franchisingin Türkiye’deki gelişimi
Türkiye’de ilk yerli franchising uygulaması 1985
yılında TURYAP ile başlamıştır.
Türkiye’de ilk yabancı franchising
uygulaması ise Dünya’nın en büyük Franchise vericilerinden biri olan Mc. Donald
ile 1986 yılında başlamıştır.
Franchising
sisteminin yaygınlaşması sonucunda, bu sistemin gelişmesi, sağlıklı bir şekilde
yerleşmesi ve yürütülmesi, sisteme güven duyulmasının sağlanması amacıyla 1991
yılında Ulusal Franchising Derneği (UFRAD) kuruldu.
3.
FRANCHISING SİSTEMİNİN AVANTAJLARI
3.1.
Franchising verenin (Franchisor) avantajları
-
Franchising veren
kuruluş sahibi bulunduğu sistemi belli şartlar dahilinde franchising alana
kullandırarak kazanç sağlamaktadır.
-
Franchisor hiçbir
altyapı, kuruluş ve sabit masraf yapmayacaktır.
-
Franchisor’un firmanın
kurulması ve işletilmesi giderleri ve personel giderleri olmayacaktır.
-
Franchisor kurulan
firmanın hiçbir idari ve işletme problemi ile ilgilenmeyecek, ancak firmaların
idari ve işletme prensiplerini ortaya koyarak yol gösterici olacaktır.
-
Franchisor kurulan
firma ile ilgili olarak hiçbir işletme, idare ve sabit gider ödemesi yapmamış
olmasına karşın, bu firmanın işletilmesinden dolayı gelir elde edecektir.
Bu gelir;
. Franchising verilerken tahakkuk ettirilecek isim
bedeli,
. Mal satış kârı veya ciro üzerinden belli bir
oranda alınacak bedel olacaktır.
-
Franchising veren
firma böylece hiçbir maliyeti olmaksızın sermayesini, kârını ve cirosunu
arttırmaktadır.
3.2. Franchising alanın (Franchise) avantajları
-
Franchising veren
kuruluşun adını kullandığı için yeni iş kurma problemi ve müşteri bulma sorunu
olmayacaktır.
-
Kurulacak işin
özelliğine göre mal temin ve ürün çeşidinde sorun yaşamayacaktır.
-
Bütün idari ve
işletme, yönetim, muhasebe, satış, stok düzeni franchising veren kuruluş
tarafından kurulacak ve kontrolu yapılacaktır. Yeni bir iş kuran kişinin veya
kuruluşun bu muntazamlıkta bir düzeni kurmasının olanaksızlığı düşünülürse
franchising alanın bu konudaki avantajları büyüktür.
-
Kurulan işin
özelliğine göre mal bedeli ödemelerinde vade açısından bir sıkıntı
yaşamayacaktır.
- Franchising verene
yapılan ödemeler her zaman için denenmemiş bir işte yapılan hataların
bedelinden düşüktür. Bu durumda ise sürekli bir yönetim desteği ile başlangıçta
ve işin devamında eğitim vardır.
-
Franchising alanın
kuracağı firma aynı konuda franchising alan firmalar ile aynı tip dizayn ve
dekorasyona sahip olacağından bu konularda kuruluş maliyeti düşecektir. Ayrıca
bu açıdan franchising verenin plan ve projelerinden yararlanılacaktır.
-
Franchising verenin
mali ve hukuk danışmanlarından yararlanma olanağı bulunmaktadır. Yeni bir
kuruluşun bu şekilde deneyimli bir kadroyu istihdamı olanaksızdır.
-
Franchising veren
kuruluşun şubesi gibi çalışacağından franchising veren kuruluşun isminin
teminat olmasından dolayı kredi temininde kolaylık görecektir.
-
Reklam ve halkla
ilişkilerin tek merkezden yönetilmesi franchising alanlar için ayrı bir
avantajdır.
4.
FRANCHISING
SİSTEMİNİN DEZAVANTAJLARI
4.1. Franchising verenin (Franchisor) dezavantajları
-
Franchising veren
tarafından uzun denemeler sonucunda yaratılan imaj ve ismin franchising alanın
bir hatası yüzünden yok olma riski vardır. Bu riski yok etmek için franchising
verenin çok etkili bir kontrol mekanizması kurması gerekmektedir.
-
Franchising verenin
çeşitli adlar altında alacağı ücretleri alamama riski bulunmaktadır. Bu riski
yok etmek için franchising verenin franchising alanın işleteceği kuruluşun
nakit akımını kontrol edici bir mekanizmayı kurması gerekmektedir.
-
Franchising verenin
dünya üzerinde olan bütün teknik ve sair gelişmeler ile yenilikleri takip
etmesi gerekmektedir. Bu olmadığı takdirde bütün düzenin, güncelliğin gerisinde
kalma riski bulunmaktadır.
-
Franchising verenin bu
şemsiye altında açılan kuruluşların çalıştığı yörelerin şartlarına göre esnek
davranacak bir yapıda olması gerekmektedir. Örneğin, Mc Donald’ın Müslüman bir
ülkede domuz eti köfte satamayacağını, Hindistan’da ise inek eti köfte
satamayacağını bilmesi gerekmektedir.
4.2.
Franchising alanın
(Franchise) dezavantajları
-
Franchising verenin
koyduğu kurallara uymak zorunda kalmasından dolayı yaratıcılık ve yenilik yapma
olanağı yoktur. Ancak bu dezavantaj, yeni bir kuruluş için zaten o konu ile
ilgili fazla bilginin ve deneyimin olmamasından dolayı çalışmanın ilk
başlarında ortaya çıkmaz. Sonraki zamanlarda ise franchising verenin günün
şartlarına uymak için devamlı yenilir düşünme mecburiyetinde olmasından dolayı
pek geçerli olacağı düşünülemez.
-
Franchise ödentilerinin
iyi belirlenmemesi halinde kârdan zarar söz konusu olabilir.
-
Franchising alanın
kuracağı bu işi sürümün geçerli olacağı bir yerde yapması şarttır. Örneğin,
Özellikle turizm açısından kısır olan bir yörede araç kiralama firması için
franchising almamalısınız.
5.
FRANCHISING
SİSTEMİNİN İŞLEYİŞİ
Franchising verecek olan kuruluş franchising alacak
olan firmaya ismini kullanma hakkı verecektir. Bu sebeple kendi isminin
kullanıldığı bütün işyerlerindeki düzenin aynı olması, hem sistemin takibi, hem
de sistemin düzgün işleyişi bakımından önemlidir.
-
Franchising veren
firma, franchising alan firmaların kuracağı işyerinin dekorasyonu ve
düzenlenmesinin nasıl olacağını tespit edecektir.
-
Franchising alan
firmaların idari yapısı franchising veren kuruluş tarafından yaratılacak ve
buna uyulacaktır.
-
Franchising alan
firmalar tarafından kurulan kuruluşun mülkiyeti, sabit düzeni v.s. franchising
alan tarafından karşılanacaktır.
-
Franchising alan firma
franchising veren firmaya kuruluşta isim hakkının kullanılmasına izin
verilmesinden dolayı bir bedel ödemektedir. Bu bedel iki firma arasında yapılan
franchising sözleşmesinde belirtilmektedir.
- Franchising alan
firmalar ciro üzerinden, sözleşmede kararlaştırılan süreler içinde belli bir oranda bedeli isim hakkı
olarak franchising verene ödemektedirler.
- Franchising alan
firmalar sözleşmede belirtildiği takdirde franchising verenin reklam
faaliyetlerine katkıda bulunmaktadırlar.
- Franchising alan
firmanın idari ve muhasebe işlerinin yapılmasından dolayı bir ücret tahakkuku
yapılabilmektedir.
- Franchising alan
firmaların kuruluşlarında müşterilerine sundukları ürün ve hizmetler aynı marka
altında çalışan bütün firmalarda aynı olmak durumundadır.
- Franchising alan bütün
firmalardaki düzenin aynı olabilmesi ve aynı olma devamlılığının sağlanabilmesi
için franchising veren firma tarafından çok etkin bir kontrol düzeninin
kurulması gerekmektedir.
- Franchising düzeninin
özelliğine göre franchising veren firma tarafından franchising alana satılacak
malların temini yapılabilmektedir. Bu durumda franchising alan firmanın
franchising veren firmanın mallarını satma zorunluluğu bulunmaktadır. Örneğin
Ülker firmasının verdiği bir franchise
ile kurulan firmaların Eti ürünlerini satması düşünülemez.
6.
FRANCHISING
SÖZLEŞMELERİ
Türk Hukukunda franchising sistemi ile ilgili olarak yapılan
sözleşmeler iki tarafın özgür iradeleri ve sistemi devam ettirebilmek için
düşündükleri prensiplerin bir araya getirilmesi ile oluşmaktadır. Yapılan
franchising sözleşmelerini, Borçlar Yasamızda yer alan satış, kira, vekalet,
hizmet, hasılat hükümleri ile Ticaret Yasamızda yer alan acentalık
müessesesinin bir karışımı olarak düşünmek gerekmektedir. Ancak tabii dir ki bu
sayılan sözleşme tiplerinin herhangi birine de tıpatıp benzerliği
bulunmamaktadır. Diğer bir anlatımla “Franchising Sözleşmesi” kendisine özgü
yapısı olan bir sözleşme tipidir.
7.
FRANCHISING
SİSTEMİNİN VERGİSEL YÖNÜ
Franchising sisteminin deyim yerindeyse can damarı
kurulacak sistemin planlanmasıdır. Bu planlama içinde sistemin
kurulacağı yerin ekonomik, sosyal ve politik koşulları ile bunların dayandığı
hukuki sistemin nasıl ve hangi kurallar ile ve hangi mevzuata dayanarak
yürütüleceği önemlidir. Bu açıdan planlamanın en önemli noktalarından birisini
vergi planlaması oluşturmaktadır.
Yapılacak
yatırımın Vergi Yasaların karşısındaki durumunun belirlenmesi, mevzuatlar
çerçevesinden kuruluşa gelecek vergi yükünün sistemin kurulmasından önce
planlanması, bilinmesi ve harcamalar dengesinde yerine oturtulması
gerekmektedir.
8.
FRANCHISING
SİSTEMİNİN MUHASEBE DÜZENİ
Franchising
sistemi içinde en önemli noktalardan birisi de aynı sisteme üye olan bütün kuruluşların muhasebe sistemlerinin aynı olması
gereğidir.
Muhasebe
düzeni franchising veren kuruluş tarafından yaratılmalı ve franchising alanlara verilmelidir.
Muhasebe düzenlerinin aynı olması franchising verene sistemi
kontrol etme kolaylığı sağlayacaktır. Bir birinin aynı olan muhasebe
sistemlerinin bir çatı altında ve tek elden kontrol edilmesi, olabilecek aksaklıkların gene
tek elden giderilmesi, sistemin devamlılığı ve özellikle franchising verenin sisteme
hakimiyeti açısından önemlidir.
9.
FRANCHISING
SİSTEMİNDE İÇ KONTROL
Franchising veren bir kuruluş tarafından kurulan
sistemin uzun ömürlü olması, sisteminin çok ciddi ve devamlı olarak kontroluna bağlıdır. Franchising sisteminin oturtulması ve düzeninin
sağlanması için en önemli unsur franchising verenin koymuş olduğu prensiplerin
franchising alan tarafından koşulsuz uygulanmasıdır. Bu düzenin muhafazası da ancak etkili bir kontrol
düzeninin kurulması ve işletilmesi sayesinde sağlanabilecektir.
| 
