|
İstanbul, 05 Ocak 2005
Talha APAK
Yeminli Mali Müşavir
t.apak@superonline.com
ENFLASYON DÜZELTMESİ YAPILACAK - MI?
1. GİRİŞ
30/12/2003 tarih ve 25332 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
giren 5024 sayılı Kanun ile Vergi Usul
Kanunu’nda iki önemli düzenleme yapılmış bulunmaktadır. Bunlar;
·
31/12/2003
tarihli bilançolarının
düzeltilmesine,
·
Sonraki yıl kurum kazancının enflasyon düzeltmesi uygulanarak tespitine
ilişkin usul ve esaslardır. 31/12/2003 bilançolarının düzeltmeye tabi
tutulmasının iki nedeni bulunmaktadır. Bunlar;
· 2004
yılı içinde şartlar oluşacağı ve uygulanmaya başlanacağı düşünülen enflasyon
düzeltmesi muhasebesi için “bilançoların hazırlanması,
· 2004 ve sonraki dönemlerde şartlar oluşmazsa bile önümüzdeki yeni dönemlerin düşük enflasyonlu dönemler
olarak benimsenerek (varsayılarak) yılların tahribatı ile aşınan bilançoların
bir bütün olarak geniş kapsamlı bir “yeniden
değerleme” ye tabi tutulması, yani “1/1/2004 tarihi itibariyle
sıfırlanması”dır.
31/07/2004 tarih ve 25539 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5228
sayılı Kanun
ile 2004 yılı Geçici Vergi dönemlerine
uygulanmak üzere “enflasyon düzeltmesine ilişkin düzenleme
getirilmiştir.
Enflasyon düzeltmesi ile TEFE endeksindeki artışın belli hadleri aşması
durumunda “mali tabloların enflasyondan arındırılması ve vergilemenin
enflasyonun etkisinden arındırılarak gerçekleştirilmesi” hedeflenmektedir.
II.
YASAL DÜZENLEMELER
A- 5024 Sayılı Kanunla “Enflasyon Düzeltmesi”ne
İlişkin Olarak Yapılan Düzenleme:
1.
V.U.K.’nun geçici 25.
maddesinde yer alan ve
31.12.2003 tarihli düzenlemeye göre; Herhangi bir şartın varlığı aranmaksızın,
31.12.2003 tarihli bilançolar her halükarda enflasyon düzeltmesine tabi
tutulacaktır.
2.
V.U.K’nun mükerrer 298.
maddesinde yer alan ve
maddede belirtilen şartların varlığı halinde enflasyon düzeltmesini öngören
kalıcı düzenleme; Kazançlarını bilanço esasına göre tespit eden gelir ve
kurumlar vergisi mükellefleri, fiyat endeksindeki artışın, içinde bulunulan
dönem dahil son üç hesap döneminde % 100’den ve içinde bulunulan hesap döneminde
% 10’dan fazla olması halinde mali tablolarını enflasyon düzeltmesine tabi
tutacaklardır. Burada, enflasyon düzeltmesi yapılması zorunluluğu her iki
şartın birlikte gerçekleşmiş olmasına bağlıdır. Başka bir deyişle; şartlardan
sadece birinin gerçekleşmiş olması enflasyon düzelmesi zorunluluğu
doğurmamakta, ancak her iki şartın da aynı anda (dönemde) gerçekleşmiş olması
halinde, bu şartların birlikte gerçekleştiği döneme ilişkin bilançoların
enflasyon düzeltmesine tabi tutulması gerekmektedir. Bir hesap dönemi içindeki geçici vergi dönemlerinin herhangi birinde
düzeltme yapılması halinde, takip eden geçici vergi dönemlerinde ve içinde
bulunulan hesap dönemi sonunda da düzeltme yapılmak zorundadır.
B- 5228 Sayılı Kanunla “Enflasyon
Düzeltmesi”ne İlişkin Olarak Yapılan Düzenleme:
1- 31.12.2003
tarihi itibariyle bilanço aktif toplamı
7,5 trilyon lirayı ve biten hesap döneminde (2003 yılında) ciroları toplamı 15
trilyon lirayı aşan mükellefler, 31.12.2003 tarihli bilançolarını V.U.K.’nun
geçici 25. maddesi hükmüne göre, 2004 yılının geçici vergi dönemleri sonu itibariyle çıkaracakları mali
tablolarını V.U.K’nun 298. maddesi hükmüne göre
enflasyon düzeltmesine tabi tutmak durumundadırlar.
2- Yukarıda
belirtilen, aktif toplamı 7,5 trilyon TL’lik ve ciro toplamı 15 trilyon TL’lık
sınırın herhangi birini aşmayan mükellefler ise,
·
Dileyen mükellefler; yukarıda (1) nolu bölümde
belirtilen mükellefler gibi, enflasyon düzeltmesi yapabilecekler ve bu kapsamda
2004 yılı geçici vergi dönemleri matrahlarını belirlerken enflasyon düzeltmesi
yapacaklar,
·
Dileyen mükellefler; 2004 yılı ilk geçici vergi
döneminde olduğu gibi, 2004 yılının 2., 3. ve 4. geçici vergi dönemlerinde de
beyan ettikleri ve edecekleri geçici vergi matrahlarını 5024 sayılı kanunla
yapılan değişiklikleri dikkate almadan önceki hükümlere göre
belirleyebileceklerdir. Ancak, 2004 yılına ilişkin yıllık beyanname verilirken
yapılacak kazanç tespiti esnasında ise 31.12.2003 tarihli bilançolar
düzeltilmiş şekliyle dikkate alınacaktır. (Gelir
veya kurumlar vergisi mükelleflerinden, 5024 sayılı Kanunun 5228 sayılı Kanunla
değişik geçici 1 inci maddesinde yer alan limitleri aşmayan ve düzeltme yapmama yönündeki ihtiyarilikten
yararlanmak isteyenlerin, 2004 yılının dördüncü geçici vergi dönemi
beyannamesinin verilme süresi olan 10 Şubat 2005 tarihine kadar enflasyon düzeltme işlemini yapacaklarını ve
düzeltmelerin yapıldığı tarih itibariyle defter kayıtlarına intikal ettirecekleri
açıklanmıştır.)
III. UYGULAMANIN DEĞERLENDİRİLMESİ
A- Geçici Vergi Dönemlerinde, “İhtiyarilik
Hakkı”ndan Yararlanarak Enflasyon Düzeltmesi Yapmamış Olan Mükelleflerin
31.12.2004 Tarihli Bilançolarında Enflasyon Düzeltmesi Yapıp Yapmayacakları:
Yukarıda yapılan açıklamalarda da
belirtildiği üzere, 31.12.2003 tarihli bilançoların düzeltilmesi işlemi,
kapsama giren tüm mükellefler tarafından yapılacaktır.
İhtiyarilik hakkını kullanarak 2004 yılının
geçici vergi dönemlerinde enflasyon düzeltmesi yapmamış olanların, 31.12.2004
tarihi itibariyle, VUK 298. maddesindeki şartların her ikisinin birlikte
gerçekleşmesine ilişkin, 2004 yılı ikinci Geçici Vergi döneminde enflasyon
düzeltme şartlarının V.U.K. ‘nun
06.07.2004 tarihli, 6 no. lu sirkülerini gözden geçirmek gerekmektedir. Söz
konusu sirkülerin;
2. 2004
Yılının İkinci Geçici Vergi Döneminde Vergi Usul Kanununun Mükerrer 298.’inci
Maddesine Göre Enflasyon Düzeltmesi başlığı ile aşağıdaki düzenlemeyi
içermektedir.
Vergi Usul Kanununa 5024 sayılı Kanunla
eklenen mükerrer 298’inci maddenin ( A ) fıkrasının ( 1 ) numaralı bendiyle
enflasyon düzeltmesi yapılmasının gerekli şartları belirlenmiştir. Bu bentte,
geçici vergi uygulamasında kazançları bilanço esasına göre tespit edilen gelir
veya kurumlar vergisi mükelleflerinin fiyat endeksindeki artışın, üçer aylık
dönemlerin son ayı dahil önceki otuz altı ay için % 100’den ve son on iki ay
için % 10’dan fazla olması halinde bilançolarını enflasyon düzeltmesine tabi
tutacakları hükmüne yer verilmiştir.
Buna göre 2004 yılının ikinci geçici vergi
döneminde enflasyon düzeltmesi yapılabilmesi için TEFE’de
- 1/7/2001 – 30/6/2004 döneminde % 100’ün,
- 1/7/2003 – 30/6/2004 döneminde % 10’un,
üzerinde bir artış olması gerekmektedir.
3/7/2004 tarihinde Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından Haziran 2004 ayına
ilişkin açıklanan TEFE, 7.982,7 olarak gerçekleşmiştir. Bu değer 1/7/2001 tarihine göre % 100’ün, 1/7/2003
tarihine göre de % 10’un üzerinde bir artışı gösterdiğinden 2004 yılının ikinci
geçici vergi döneminde enflasyon düzeltme şartlarının gerçekleştiği anlamına
gelmektedir. Bu nedenle 2004 yılının ikinci geçici vergi döneminin sonu
itibarıyla Vergi Usul Kanununun mükerrer 298’inci maddesine göre enflasyon
düzeltmesi yapılacaktır. 2004 yılının ikinci geçici vergi dönemi sonu
itibariyle V.U.K.nın mükerrer 298’inci maddesine göre enflasyon düzeltmesine ilişkin
işlemlerin 10 Ağustos 2004 (2004 yılının ikinci geçici vergi döneminin beyanname
verme tarihi) tarihine kadar tamamlanması gerekmektedir.
·
Açıklamalardan da anlaşıldığı gibi 31.12.2004
tarihli bilançoların tüm mükelleflerce düzeltilmesi gerekmektedir. 5228 sayılı
Kanunla ihtiyarilik hükmünden yararlanıp geçici vergi dönemlerinde düzeltme
yapmayan mükellefler Bakanlar Kurulu veya Maliye Bakanlığı insiyatif kullanmaz
ise son geçici vergi döneminde (10 Şubat 2005) düzeltme yapmak zorunda
kalacaklardır.
· Öte yandan, ihtiyarilik hakkını kullanmayıp, 2004
yılı içindeki geçici vergi matrahlarının tespitinde enflasyon düzeltmesi yapmış
olanlar, 31.12.2004 tarihli bilançolarını da gerek geçici vergi matrahını
tespit ederken, gerekse yıllık beyanname ile beyan edilecek vergi matrahlarını
tespit ederken, her halükarda (VUK
298.maddesindeki %10 ve %100’lük iki şart birlikte gerçekleşmese bile),
enflasyon düzeltmesine tabi tutmak zorundadırlar.
B- Enflasyon
Düzeltmesi Uygulaması Yapanların, Bu Uygulamaya Ne Zaman Son (Ara) Verecekleri
Veya Bir Daha Ne Zaman Kapsama Girecekleri:
Devlet İstatistik Enstitüsünce yayımlanan
fiyat endekslerine bakıldığında, 31.12.2004 tarihi itibariyle, VUK’nun mükerrer
298. maddesindeki enflasyon düzeltmesine ilişkin hükümlerde yer alan şartlardan;
fiyat endeksindeki artışın, içinde bulunulan hesap döneminde %10’u aşması, diğer
şart olan, içinde bulunulan dönem dahil son üç hesap döneminde %
100’den fazla
olması şartının birlikte gerçekleşmesi yasal düzenlemedir. Ancak; Bakanlar
Kurulu’nun bu maddede yer alan % 100 oranını % 35’e kadar indirmeye % 10 oranını
ise % 25’e kadar artırmaya yetkisi bulunmaktadır.
2005
yılı ve devamında da, her iki şart birlikte
gerçekleşmediği sürece enflasyon düzeltmesi yapılmayacaktır. Başka bir
deyişle; kalıcı düzenleme olan VUK 298. madde uyarınca enflasyon düzelmesi
uygulaması yapmak zorunluluğuna girmedikleri için, bu uygulamadan çıkmaları ya
da enflasyon düzeltmesi uygulamasının sona ermesi söz konusu olmayacaktır.
IV.
SONUÇ
Enflasyon düzeltmesi uygulamasının;
mükelleflere tanınmış avantajlar içeren, bir nev’i hak tanıyan bir düzenleme
olduğu, bu gibi hakların kullanılması için öngörülen şartlar ne ise, hakkın
kullanımını sona erdiren şartların da aynı olması gerektiği, dolayısıyla, “her iki şartın birlikte gerçekleşmemesi”
ibaresinden, şartlardan birinin ortadan kalktığı dönemlerde enflasyon düzeltmesi
uygulaması yapılamayacağını yada daha önce başlamış uygulamanın sona ereceğini
anlamak gerektiği ifade edilmektedir. Dönemsellik ilkesi gereğince de her
dönemin ayrı ayı değerlendirilmesi ve her iki şartın birlikte gerçekleştiği
dönemlerde enflasyon düzeltmesinin
yapılması, aksi takdirde yapılmaması gerektiği açıklanmaktadır.
Sonuç
olarak;
Her iki şartın birlikte gerçekleşmesi
halinde enflasyon düzeltmesi yapılacağı, her iki şartın varlığının birlikte ortadan
kalktığı (fiyat endeksindeki artışın son on iki aylık dönemde % 10’un altında
kaldığı ve aynı zamanda son üç hesap dönemindeki artışında %
100’ün altında
kaldığı) dönemde enflasyon düzeltmesi uygulaması yapılmaması gerekmektedir.
Ancak bu konuda farklı görüşler de mevcut olup, konunun Maliye Bakanlığı’nca açıklığa
kavuşturulmasında fayda vardır.
Bize
göre;
1.
31.12.2003
tarihli bilançolar her halükarda enflasyon düzeltmesine tabi tutulacaktır.
2.
31.12.2004
yılı için;
a) İhtiyarilik hakkını kullanmayıp, 2004 yılı
içindeki geçici vergi matrahlarının tespitinde enflasyon düzeltmesi yapmış
olanlar her halükarda, gerek son dönem geçici vergi ve gerekse yıllık beyanname
ile beyan edilecek vergi matrahlarını tespit ederken enflasyon düzeltmesi
yapacaklardır.
b) İhtiyarilik hakkını kullanıp, 2004 yılı
içindeki geçici vergi matrahlarının tespitinde enflasyon düzeltmesi yapmamış
olanlar yıl içinde şartlar oluştuğu için (Bakanlar Kurulu veya Maliye Bakanlığı
insiyatif kullanmaz ise) gerek son geçici vergi döneminde ve gerekse yıllık
beyanname ile beyan edilecek vergi matrahlarını tespit ederken enflasyon
düzeltmesi yapacaklardır.
Enflasyon
düzeltmesinin vergi kanunlarımızda yer alması ile vergi mükelleflerine bir
fırsat sunulmakta ve sermayeleri üzerinden değil gerçek gelirleri üzerinden
vergilendirilmeleri imkanı yaratılmış olmaktadır. Ancak, kamuoyunun sürekli
baskısı nedeniyle uygulaması belirli şartlar dahilinde uzatılan enflasyon
düzeltmesi, mükelleflerin çoğu tarafından henüz yeterince anlaşılmamış ve
hükümlerine yeterince nüfuz edilememiştir. Bundan hareketle 2005 yılı sonuna
kadar uygulamanın geçici bazı kriterlere bağlanarak belli mükellef guruplarını
kapsaması, çoğu (küçük ve orta ölçekli) mükelleflerin de kapsam dışında
tutulması yönünde uygulamanın yasal zemini yaratılmalıdır.
| 
