ÖZÜRLÜLERİN İSTİHDAMI VE SAKATLIK İNDİRİMİ

Dünya nüfusunun yaklaşık %10 unu oluşturan özürlülerin ekonomik ve sosyal yaşama katılmaları tüm ülkelerde üzerinde durulan bir husustur. Ülkemizde de çeşitli yasal düzenlemeler, özürlülerin istihdamını sağlamaya yöneliktir. Belirli sayıda işçi çalıştıran işverenlere belirli oranlarda özürlü işçi istihdam etme zorunluluğu getirilmesi ve İş ve İşçi Bulma Kurumu ile Devlet personel Daire Başkanlığının özürlülerin istihdamı eğitimi ve rehabilitasyonu bakımından yükümlü tutulması alınan başlıca önlemlerdendir.

Özürlüleri bir insan hakkı olan çalışma hakkından yoksun tutmak hem insani açıdan hem de sosyal hukuk düzeni bakımından kabul edilemez bir durumdur. İş sahibi olmak, başarı göstermek ve bu sayede onurlu bir yaşam sürmek tüm insanların olduğu gibi özürlülerin de hakkıdır. Bunu sağlamak ve amaca ulaşmaya katkıda bulunmak Devletin görevleri arasında yer almaktadır. Sosyal devlet özelliği taşıyan devletler özürlüleri görmezlikten gelemez. Nitekim sosyal devlet anlayışı gereği tüm dünyada eğitim ve istihdam politikalarında özürlü işgücüne özel bir yer ve statü tanınmaktadır. Özellikle ülkemiz gibi hızlı nüfus artışı ve işsizliğin hakim olduğu gelişmekte olan ülkelerde bu konu daha da fazla önem taşımaktadır.

Özürlülerin ekonomik yaşama katılmaları “çalışma hakkı”nın bir uzantısı olarak İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinde, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesinde, Avrupa Sosyal Haklar Temel Yasasında ve Uluslararası Çalışma Örgütünün sözleşmelerinde düzenlenmiştir.

Ülkemizde ise, Özürlülerin istihdamı 4857 sayılı İş Yasasına göre işçi statüsüne göre (kamu veya özel sektör), 657sayılı Devlet Memurları Kanununa göre memur statüsünde ve kendi nam ve hesabına serbest meslek erbabı statüsünde gerçekleşmektedir. 4857sayılı İş Yasası, İş ve İşçi Bulma Kurumunu özürlülerin istihdamından yetkili ve sorumlu kılmıştır. Özürlülerin çalıştırma zorunluluğu 4857 sayılı iş kanunun 30. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre;

Madde 30.- İşverenler elli veya daha fazla işçi çalıştırdıkları işyerlerinde her yılın Ocak ayı başından itibaren yürürlüğe girecek şekilde Bakanlar Kurulunca belirlenecek oranlarda özürlü ve eski hükümlü ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun ek 1 inci maddesinin (B) fıkrası uyarınca istihdamı zorunlu olan terör mağduru işçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler. Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin toplam oranı yüzde altıdır. Ancak özürlüler için belirlenecek oran, toplam oranın yarısından az olamaz. Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.

Bu kapsamda çalıştırılacak işçi sayısının tespitinde belirsiz süreli iş sözleşmesine ve belirli süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan işçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür.

Oranların hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve daha fazla olanlar tama dönüştürülür.

İşyerinin işçisi iken sakatlanan, eski hükümlü ya da terör mağduru olanlara öncelik tanınır.

İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığı ile sağlarlar.

Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin nitelikleri, hangi işlerde çalıştırılabilecekleri, bunların işyerlerinde genel hükümler dışında bağlı olacakları özel çalışma ile mesleğe yöneltilmeleri, mesleki yönden işverence nasıl işe alınacakları, Adalet Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca birlikte çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

Yer altı ve su altı işlerinde özürlü işçi çalıştırılamaz ve yukarıdaki hükümler uyarınca işyerlerindeki işçi sayısının tespitinde yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz.

Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan maluliyeti ortadan kalkan işçiler eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarını istedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder.

Eski hükümlü çalıştırılmasında kanunlardaki kamu güvenliği ile ilgili hizmetlere ilişkin özel hükümler saklıdır.

Bakanlar Kurulunca belirlenecek oranların üstünde özürlü ve eski hükümlü ve terör mağduru çalıştıran işverenlerin kontenjan fazlası işçiler için özürlü ve eski hükümlü çalıştırmakla yükümlü olmadıkları halde özürlü çalıştıran veya çalışma gücünü yüzde seksenden fazla kaybetmiş özürlüyü çalıştıran işverenlerin bu şekilde çalıştırdıkları her bir özürlü için 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununa göre ödemeleri gereken işveren sigorta prim hisselerinin yüzde ellisini kendisi, yüzde ellisini Hazine öder.

Bu maddeye aykırılık hallerinde 101 inci madde uyarınca tahsil edilecek para cezaları Türkiye İş Kurumu bütçesinin Maliye Bakanlığınca açılacak özel tertibine gelir kaydedilir. Bu hesapta toplanan paralar özürlü ve eski hükümlülerin mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyonu, kendi işini kurma ve bu gibi projelerde kullanılmak üzere Türkiye İş Kurumuna aktarılır. Toplanan paraların nerelere ve ne kadar verileceği Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğünün koordinatörlüğünde, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışma Genel Müdürlüğü, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkif Evleri Genel Müdürlüğü, Türkiye Sakatlar Konfederasyonu ve en çok işçi ve işvereni temsil eden üst kuruluşların birer temsilcilerinden oluşan komisyon tarafından karara bağlanır. Komisyonun çalışma usul ve esasları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na göre; kurum ve kuruluşların sakat memur çalıştırma yükümlülüklerinin yerine getirilmesinin takip ve denetiminden Devlet Personel Başkanlığı yetkili ve sorumludur. · Bu yasaya göre %3 oranında özürlü istihdam etme zorunluluğu bulunmaktadır. · 1997/71 sayılı Başbakanlık Genelgesi ve Sakatların Devlet Memurluğuna Alınma Şartları İle Hangi İşlerde Çalıştırılacakları Hakkında Yönetmelik gereğince; Özürlü açığı bulunduğu sürece, kamu kurum ve kuruluşlarına, Nisan-Mayıs, Temmuz-Ağustos, Ekim-Kasın dönemlerinden birinde veya birkaçında sınav açma zorunluluğu; Sınav duyurularını Nisan-Mayıs dönemi için en geç Mart ayı, Temmuz-Ağustos dönemi için en geç Haziran ayı, Ekim-Kasım dönemi için en geç Eylül ayı sonuna kadar Devlet Personel Başkanlığına gönderme yükümlülüğü; İşin özelliği gerektirmediği sürece sakatlık grupları arasında bir ayrım yapılamayacağını, sakatlık oranına bir üst sınır getirilmeyeceği hükme bağlanmıştır.

Görüldüğü üzere 4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesinde ‘’Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin nitelikleri, hangi işlerde çalıştırılabilecekleri, bunların işyerlerinde genel hükümler dışında bağlı olacakları özel çalışma ile mesleğe yöneltilmeleri, mesleki yönden işverence nasıl işe alınacakları, Adalet Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca birlikte çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.’’ denilmiştir. 10.12.2003 tarihine kadar çıkarılacak yeni yönetmelik ocak 2004 tarihinden itibaren yürürlüğe gireceğinden dolayı yeni yönetmeliğin yürürlük tarihine kadar 28.04.1981 tarih ve 17324 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ve muhtelif tarihlerde bazı maddeleri değiştirilen aşağıdaki yönetmelik hükümleri geçerli olacaktır.

Bu Yönetmeliğin amacı 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun değişik 31 inci maddesinde yer alan sakatlık indiriminden yararlanacak hizmet erbabının sakatlık derecelerinin ve indirimin uygulanmasına ilişkin esas ve usullerin tesbitidir.

Madde 2 - Bu Yönetmelik sakatlık indiriminden yararlanmak isteyen hizmet erbabı hakkında uygulanır.

Birinci Derece Sakatlık: Çalışma gücünün % 80'inden fazlasını (% 80 dahil) kaybetmiş bulunan hizmet erbabı birinci derecede sakat sayılır.

İkinci Derece Sakatlık: Çalışma gücünün % 60'ından fazlasını (% 60 dahil % 80'e kadar) kaybetmiş bulunan hizmet erbabı ikinci derecede sakat sayılır.

Üçüncü Derece Sakatlık: Çalışma gücünün % 40'ından fazlasını (% 40 dahil % 60'a kadar) kaybetmiş bulunan hizmet erbabı üçüncü derecede sakat sayılır.

Madde 4 - İndirimden yararlanmak isteyen sakat hizmet erbabı. Nüfus kağıdının örneği ve çalıştığı işyerinden alacağı hizmet erbabı olduğunu gösterir belge ile birlikte illerde Defterdarlık Gelir Müdürlüğüne, bağımsız Vergi Dairesi bulunan İlçelerde Vergi Dairesi Müdürlüğüne, diğer ilçelerde Malmüdürlüğü'ne bir dilekçe ile başvuracaktır.

Madde 5 - Defterdarlık Gelir Müdürlükleri,Vergi Dairesi Müdürlükleri ve Mal müdürlükleri sakatlık indiriminden yararlanmak için kendilerine başvuran hizmet erbabının adı ve soyadını, baba adını, doğum yeri ve tarihini, çalıştığı işyeri ile bilfiil yaptığı işi (mesleğini) Maliye Bakanlığınca bastırılarak dağıtacak ve örneğine bu Yönetmelikte yer verilen rapor formlarının iki adedinin ilgili yerlerine yazacaklar ve hizmet erbabını, bu formları bir yazıya ekliyerek Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde belirtilen hastanelerden en yakın olanına sevk edeceklerdir.

Madde 6 - Bu Yönetmelikte belirtilen sağlık kurulu raporunu düzenlemeye sakatlıkla ilgili dal uzmanının bulunduğu Sağlık Kurulu bulunan Devlet, Belediye, Sosyal Sigortalar ile diğer Kamu Müessesesi Hastaneleri yetkilidir. Karar verecek sağlık kurulunda sakatlıkla ilgili dal uzmanının bulunması şarttır.

Madde 7 - Muayene sırasında ilgili Gelir Müdürlüğü, Vergi Dairesi Müdürlüğü veya Malmüdürlüğünün yazısına ekli rapor formuna sakat hizmet erbabının fotoğrafı yapıştırılarak üzeri hastanenin resmi mühürü ile mühürlenip hastane Baştabibi tarafından imzalanacaktır.

Rapor formunda hastanenin adı ile rapor tarihi ve numarasının belirtilmesi zorunludur.

Rapor formuna laboratuvar bulguları, klinik muayene bulguları, sakatlık bulguları ve teşhis açık, kesin ve ayrıntılı bir şekilde yazılacaktır.

Birden fazla sakatlığı bulunan hizmet erbabının bu sakatlıklarla ilgili bulguları rapor formundan ayrı ayrı belirtilecektir.

Teşhis edilen sakatlıkların sonradan iyileşmesi olanağı varsa hizmet erbabının yeniden muayeneye gönderileceği tarih,rapor formunun ilgili bölümünde belirtilecektir.

Rapor formu doldurulduktan sonra birinci nüsha resmi yazıyla hizmet erbabını hastaneye sevk eden Defterdarlık Gelir Müdürlüklerine, Vergi Dairesi Müdürlüklerine veya Malmüdürlüklerine gönderilecek,ikinci nüsha hastanede saklanacaktır.

Madde 8 - Defterdarlık Gelir Müdürlükleri, Vergi Dairesi Müdürlükleri veya Malmüdürlükleri yetkili sağlık kuruluşları tarafından düzenlenerek resmi yazıyla gönderilen raporları (şüphe uyandıran raporlar için ilgili hastaneyle temasa geçerek raporların doğruluk derecesini saptadıktan sonra) Maliye Bakanlığı Gelirler Genel Müdürlüğüne doğrudan doğruya ve geciktirmeden göndereceklerdir.

Defterdarlık Gelir Müdürlükleri, Vergi Dairesi Müdürlükleri ve Malmüdürlükleri sakatlık indiriminden yararlandırılan hizmet erbabının ad ve soyadını doğum yerini, doğum tarihini, baba adını, çalıştıkları kuruluşu, raporu veren hastane ile rapor tarih ve numarasını tutacakları bir alfabetik fihrist defterine yazacaklardır.

Defterdarlık Gelir Müdürlükleri, Vergi Dairesi Müdürlükleri ve Malmüdürlükleri sorumluluk bölgelerinde kendilerince sakatlık indiriminden yararlanabilecekleri bildirilmediği halde özel ve kamu kuruluşlarında bu indirimden yararlandırılanların olup olmadığını tutacakları alfabetik fihrsit defterinden yararlanarak sürekli olarak araştıracaklardır.

Madde 9 - Yabancı ülkelerdeki dış kuruluşlarımızda (resmi ve özel sektörde) görevli sakat hizmet erbabı, nüfus kağıdının örneği ve bağlı olduğu kurumdan alacağı o ülkede görevli hizmet erbabı olduğunu gösterir belge ile birlikte bulunduğu ülkedeki T.C. Elçilik veya Konsolosluğuna bir dilekçe ile başvurur.

Elçilik ve Konsolosluklar, kendilerine başvuran hizmet erbabının bir yazısıyla o ülkedeki hizmet erbabanın çalıştığı yere en yakın resmi bir hastaneye sevk eder.

Hastanece düzenlenen raporlar Türkçeye çevrilmiş birer örnekleri ile birlikte ilgili Elçilik ve Konsolosluklar tarafından Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla Maliye Bakanlığı, Gelirler Genel Müdürlüğüne gönderilir.

Söz konusu raporlar,bu Yönetmeliğin 10 uncu maddesindeki esaslara göre Merkez Sağlık Kurulunca incelenerek karara bağlanır ve Maliye Bakanlığı, karara bağlanan raporları ilgili Gelir Müdürlüğü, Vergi Dairesi Müdürlüğü veya Malmüdürlüğü kanalıyla yönetmeliğin 11 inci maddesi gereğince işlem yapılmak üzere hizmet erbabının ücretini ödeyen kuruluşlara yazıyla bildirir.

Madde 10 - Merkez Sağlık Kurulu, Maliye Bakanlığı Başhekiminin başkanlığında Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığınca görevlendirilecek iki uzman hekim ile Sosyal Güvenlik Bakanlığınca görevlendirilecek bir uzman hekimden ve Gelirler Genel Müdürlüğünün bir temsilcisinden oluşur.

Merkez Sağlık Kurulu her ayın beşinci ve yirminci gününde olmak üzere en az ayda iki defa toplanır. Söz konusu günler tatile rastladığı takdirde toplantı bugünleri izleyen ilk iş gününde yapılır.

Merkez Sağlık Kurulu, yetkili sağlık kuruluşlarınca düzenlenen raporlarda yer alan laboratuvar bulgularını, klinik muayene bulgularını, sakatlık bulgularını ve teşhisi inceler ve raporun "karar" bölümüne bu Yönetmeliğe bağlı cetvellerde yer alan sakatlık arızalarına göre çalışma gücünden kayıp oranlarını dikkate alarak hizmet erbabının sakatlığı nedeniyle çalışma gücünün yüzde kaçını kaybettiği hususunda verdiği kararını, rakamla ve yazıyla kaydeder.

Birden fazla sakatlığı bulunan hizmet erbabının çalışma gücünü hangi oranda kaybettiği, yönetmeliğe bağlı cetvellerde yer alan sakatlık arızaları ve çalışma güçlerinin kayıp oranları dikkate alınarak raporlardaki bulgulara göre Merkez Sağlık Kurulu'nca tesbit edilir.

Merkez Sağlık Kurulu gerektiği halde istişari mahiyette bilgi almak için resmi hastanelerden ilgili uzman veya uzmanları çağırabilir veya yazılı görüş alabilir.

Merkez Sağlık Kurulu, üye tam sayısıyle toplanır ve oy çokluğu ile karar verir.

İlgili Gelir Müdürlükleri, Vergi Dairesi Müdürlükleri ve Malmüdürlükleri tarafından Merkez Sağlık Kuruluna gönderilen raporların incelenmesi sırasında; bu Yönetmeliğe bağlı cetvellerde yer almayan sakatlıklara ilişkin sakatlık derecesinin tesbitinde, tıbbi, bilimsel kurallara göre Merkez Sağlık Kurulunca benzerleri dikkate alınarak re'sen karar verilir.

Merkez Sağlık Kurulu, gerekli gördüğü hallerde raporu düzenleyen veya bu Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde belirtilen başka bir hastanenin sağlık kurulundan hizmet erbabının tekrar muayenesi ile ek veya yeniden bir sağlık kurulu raporu düzenlenmesini isteyebilir.

Maliye Bakanlığı, Merkez Sağlık Kurulu tarafından incelenmiş ve kesin karara bağlanmış olan raporları Gelir Müdürlüğüne, Vergi Dairesi Müdürlüğüne ve Malmüdürlüklerine gönderir ve anılan Müdürlükler, raporda birinci derecede sakat olduğu belirtilen hizmet erbabının Gelir Vergisi Kanununun değişik 31 nci maddesinin 2 nci bendinde aile reisi için tesbit edilen Özel İndirim hadlerinin dört katı, ikinci derecede sakat olduğu belirtilen hizmet erbabının Gelir Vergisi Kanununun değişik 31 inci maddesinin 2 inci bendinde aile reisi için

tesbit edilen Özel İndirim hadlerinin iki katı, üçüncü derecede sakat olduğu belirtilen hizmet erbabının ise Gelir Vergisi Kanununun değişik 31 inci maddesinin 2 nci bendinde aile reisi için tesbit edilen Özel İndirim hadlerinin bir katı tutarında indirimden yararlandırılmaları gerektiğini çalıştıkları kurumlara yazıyla bildirirler.

Madde 12 - Bu Yönetmelikteki esaslara göre sakatlık indiriminden yararlanmakta olan hizmet erbabından bulundukları İl veya İlçe Sınırları dışındaki bir işyerinde çalışmaya başlayanlar, yeni işyerlerinin bulunduğu ilde Gelir Müdürlüğüne, İlçede Vergi Dairesi Müdürlüğü veya Malmüdürlüğüne, eski işyerinin bağlı

bulunduğu Gelir Müdürlüğü, Vergi Dairesi Müdürlüğü veya Malmüdürlüğünden alacakları sakatlık indiriminden yararlanabileceklerine dair yazıyı ibraz edeceklerdir.

Madde 13 - İlgili Bakanlıklar bu Yönetmeliği merkez ve taşra teşkilatlarına duyururlar ve yönetmelik hükümlerine uyulmasını sağlarlar.

Bu Yönetmelik 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun değişik 31 nci maddesinin 3 üncü bendi gereğince hazırlanmıştır.

Geçici Madde - Bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihe kadar 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 23/1 inci maddesindeki sakatlık istisnasından yararlanmakta olan hizmet erbabı, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun değişik 31/3 üncü maddesindeki sakatlık indiriminden yararlanmaya devam edebilmek için bu Yönetmeliğin Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren azami altı ay içinde ve Yönetmelikte belirtilen esas ve şekillere göre yeniden rapor almak zorundadır.

Altı aylık süre içinde rapor almayan hizmet erbabı bu sürenin bitim tarihinden itibaren sakatlık indiriminden faydalanamaz.

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunun 23/1. maddesindeki istisnadan faydalandırılan tüm sakat hizmet erbabı bu Yönetmelik yürürlüğe girinceye kadar birinci derece sakat sayılır. Şu kadar ki bu Yönetmeliğe göre alınacak Sağlık Kurulu raporları, Merkez Sağlık Kurulunca kesin karara bağlanıp ilgililere tebliğ edilinceye kadar, söz konusu sakat hizmet erbabı, daha sonra genel hükümler çerçevesinde gerekli düzeltme yapılmak kaydiyle birinci derece sakatlar için öngörülen indirimden faydalanmaya devam eder.

Madde 16 - Bu Yönetmelik hükümlerini Maliye Bakanı, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı ile Sosyal Güvenlik Bakanı birlikte yürütür.

(Sağlık indiriminden Yararlanacak Hizmet Erbabının Sakatlık Derecelerinin Tespit şekli ile Uygulanması Hakkında Yönetmeliğe bağlı sakatlık gruplar ve arıza çeşitlerini belirleyen cetvel: 6/2/1998 tarih ve 98/10746 Sayılı Yönetmeliğin 16 ncı maddesi ile yürürlükten kaldırıldığı için Külliyattan çıkarılmıştır.)

GVK’nun 222 seri numaralı Genel tebliğinde; amacı, ‘’Özürlü vatandaşların içinde bulunduğu zor koşulların giderilmesine katkıda bulunmak ve özürlüler ile özürlü olmayanlar arasındaki rekabet eşitsizliğini gidermek’’ olarak tanımlanan Sakatlık indirimi müessesesi başlangıçta GVK’nun 23. maddesinde yer almakta iken 2361 sayılı kanunla GVK’nun 31. maddesinde yer alan ücretlilere ilişkin özel indirim maddesine 2 numaralı bent şeklinde sakat hizmet erbabı için özel indirime bağlı ek bir indirim olarak eklenmiştir.

Çalışma gücünün %70’inden az ve %50’sinden fazlasını yitirenler ikinci derece sakat

Bu tanıma bağlı olarak sakatlık indirimi tutarı, birinci derecede sakatlar için aile reisi için ön görülen özel indirimin % 150’si, ikinci derecede sakatlar için ise %50’si oranında uygulanıyor iken 2454 sayılı kanun ile sakatlık dereceleri üçe çıkarılmış ve sakatlık indiriminde esas alınacak indirim tutarı da ücretliler için uygulanan özel indirim tutarına bağlı hale getirilmiştir. 4369 sayılı kanunla sakatlık indirimi müessesesinin amaç ve kapsamı yeniden düzenlenerek sakatlık indiriminin kapsamı genişletilmiş, sakatlık indiriminden yararlananların içine; hizmet erbabının bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişiler, özürlü serbest meslek erbabı ve serbest meslek erbabının bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişiler ile basit usulde vergilenen bazı esnaf ve sanatkar da dahil edilmiştir.

Son olarak 4842 sayılı kanunla GVK’nun 31. maddesi yeniden düzenlenerek 01.01.2004 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere ücretlerde özel indirim uygulamasına son verilmiş olup sakatlık indiriminde esas alınacak indirim tutarı özel indirim tutarına bağlı olmaktan çıkarılmıştır.

01.01.2004 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere sakatlık indirimini düzenleyen GVK’nun 31. maddesi hükmü aşağıdaki gibidir.

GVK Madde 31. — Çalışma gücünün asgarî % 80'ini kaybetmiş bulunan hizmet erbabı birinci derece sakat, asgarî % 60'ını kaybetmiş bulunan hizmet erbabı ikinci derece sakat, asgarî % 40'ını kaybetmiş bulunan hizmet erbabı ise üçüncü derece sakat sayılır ve aşağıda sakatlık dereceleri itibariyle belirlenen aylık tutarlar, hizmet erbabının ücretinden indirilir.

Sakatlık derecelerinin tespit şekli ile uygulamaya ilişkin esas ve usuller Maliye, Sağlık ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıklarınca bu konuda müştereken hazırlanacak bir yönetmelik ile belirlenir.

Yine 01.01.2004 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere sakatlık indirimini düzenleyen GVK’nun 89. maddesinin 3 numaralı bendi hükmü aşağıdaki gibidir.

Madde : 89 Mükellefler yıllık beyanname ile bildirecekleri gelirlerden aşağıdaki indirimleri yapabilirler:

.....
3. (4369 sayılı Kanunun 46’ncı maddesi ile ilave edilmiştir. Yürürlük tarihi : 01.01.1999) Mesleki faaliyet icra eden veya basit usulde vergilendirilenlerden tüccar ve ücretli durumuna girmeksizin yapılan imalat, tamirat ve küçük sanat işleriyle uğraşan özürlülerin gelir vergisi matrahına esas kazançlarına, bu Kanunun (4842 sayılı Kanunla değiştirilen ibare. Yürürlük tarihi : 01.01.2004) 31 inci maddesinde yer alan esaslara göre hesaplanan yıllık indirim uygulanır. Bu indirim, bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişi bulunan serbest meslek erbabı ve ücret geliri elde edenler için de uygulanır. İndirim, hizmet erbabının tevkif at matrahına uygulanır.

Sakatlık indirimini yeniden düzenleyen GVK’nun 31. maddesine ilişkin 10.12.2003 tarihine kadar çıkarılması beklenen yeni yönetmelik 01.01.2004 tarihinden itibaren yürürlüğe gireceğinden 31.12.2003 tarihine kadar 222 seri numaralı GVK Genel Tebliğindeki açıklamalar ile 28.04.1981 tarih ve 17324 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ve muhtelif tarihlerde bazı maddeleri değişen yönetmelik hükümleri geçerli olacaktır.

Sakatlık indiriminden yararlanacak olanlar 222 seri numaralı GVK Genel Tebliğinde belirtilmiştir. Buna göre Sakatlık indirimi; Özürlü hizmet erbabı ile bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişi bulunan hizmet erbabına, Özürlü serbest meslek erbabı ile bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişi bulunan serbest meslek erbabına, Basit usulde vergilendirilenlerden, tüccar ve ücretli durumuna girmeksizin, imalat, tamirat ve küçük sanat işleri ile uğraşan (ilk madde ve yardımcı malzeme müşteriye ait olarak faaliyet gösteren terzi, tamirci, marangoz gibi) özürlülere, uygulanmaktadır.

Sakatlık indiriminden yararlanmak isteyenlerin bir dilekçe ve aşağıda belirtilen belgelerle birlikte; illerde Defterdarlık Gelir Müdürlüğüne, bağımsız Vergi Dairesi bulunan ilçelerde Vergi Dairesi Müdürlüğüne, diğer ilçelerde Malmüdürlüğüne başvurması gerekmektedir.

Özürlü hizmet erbabı için;
a) Çalıştığı işyerinden alacağı hizmet erbabı olduğunu gösterir belge,
b) Nüfus cüzdanı örneği ve üç adet fotoğraf.

Hizmet erbabının bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişiler için;
a) Ücretlinin çalıştığı işyerinden alacağı hizmet erbabı olduğunu gösterir
belge,
b) Özürlü kişilerin nüfus cüzdanı örneği ve üç adet fotoğrafı,
c) Özürlü kişiye bakmakla yükümlü olunduğunu gösteren belge.
Özürlü serbest meslek erbabı için;
a) Vergi kimlik numarasını gösteren belge,
b) Nüfus cüzdanı örneği ve üç adet fotoğraf.
Serbest meslek erbabının bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişiler için;
a) Serbest meslek erbabının vergi kimlik numarasını gösteren belge,
b) Özürlü kişilerin nüfus cüzdanı örneği ve üç adet fotoğrafı,
c) Özürlü kişiye bakmakla yükümlü olunduğunu gösteren belge.
Sakatlık indiriminden yararlanma hakkına sahip basit usulde vergilendirilen özürlüler için;

31.12.2003 tarihine kadar geçerli olmak üzere Özürlü Hizmet Erbabı ile Bakmakla Yükümlü Olduğu Özürlü Kişi Bulunan Hizmet Erbabında Uygulama

Maliye Bakanlığı Merkez Sağlık Kurulunca tespit edilen çalışma gücü kayıp oranının asgari;

sakat sayılmakta ve sakatlık indirimi, özel indirim tutarının (2003 yılı için tespit edilen günlük 1.500.000 TL aylık 45.000.000 TL yıllık 540.000.000 TL)

Sakatlık indiriminden yararlanacak birden fazla kişinin bulunması halinde, bu hesaplama her biri için ayrı ayrı yapılacak ve indirim uygulanmasında toplu olarak dikkate alınacaktır.

Bu şekilde hesaplanan sakatlık indiriminin aylık tutarının hizmet erbabının aylık tevkifat matrahından indirilmesi gerekmektedir. Sakatlık indirimi tutarına ayrıca özel indirim tutarının ilave edileceği açıktır.

Muhtelif yerlerden ücret alanlarda, sakatlık indirimi özel indirimin uygulandığı ücret gelirine uygulanacaktır.

Farklı özel indirim tutarı belirlenen illerde çalışan özürlü hizmet erbabı ile bunların bakmakla yükümlü olduğu özürlülerin yararlanabileceği sakatlık indirimi tutarının hesaplanmasında bu illerde uygulanan özel indirim tutarı dikkate alınacaktır.

Konuyu bir örnek ile açıklayacak olur isek örneğin; kendisi 2. dereceden sakat ve bakmakla yükümlü olduğu 3. dereceden sakat çocuğu olan hizmet erbabının almış olduğu ücret dolayısıyla vergiye tabi matrahın hesaplanması aşağıdaki tablolarda görüldüğü gibi olacaktır.

Brüt Ücret	1.000.000.000
SSK İşçi Payı(1.000.000.000*0,14)	140.000.000
İşsizli Sigortası İşçi Payı(1.000.000.000*0,01)	10.000.000
Özel İndirim	45.000.000
Hizmet Erbabı Sakatlık İndirimi(45.000.000*4)	180.000.000
Çocuğun Sakatlık İndirimi(45.000.000*2)	90.000.000
Toplam İndirim	465.000.000
Aylık Ücret Gelir Vergisi Matrahı	535.000.000

GVK. 31. maddesindeki sakatlık indirimine ilişkin hadlerin artmayacağı varsayımıyla 01.01.2004 tarihinden itibaren ki uygulama

01.01.2004 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Özürlü Hizmet Erbabı ile Bakmakla Yükümlü Olduğu Özürlü Kişi Bulunan Hizmet Erbabında Uygulama

Maliye Bakanlığı Merkez Sağlık Kurulunca tespit edilen çalışma gücü kayıp oranının asgari;

Görüldüğü üzere 01.01.2004 tarihinden itibaren özel indirim müessesesi yürürlükten kaldırılmıştır. Dolayısıyla sakatlık indirimine esas tutar özel indirim tutarına bağlı olmaktan çıkarılarak maktu hadler olarak yeniden belirlenmiştir.

Özürlü Serbest Meslek Erbabı İle Bakmakla Yükümlü Olduğu Özürlü Kişi Bulunan Serbest Meslek Erbabında ve Basit Usulde Vergilendirilenlerde Uygulama

Özürlü serbest meslek erbabı ile serbest meslek erbabının bakmakla yükümlü olduğu özürlü kişi bulunması halinde bir önceki bölümde açıklanan şekilde hesaplanan sakatlık indiriminin yıllık tutarı, serbest meslek erbabının beyan edeceği serbest meslek kazancından düşülecektir. İndirimden yararlanma hakkına sahip basit usulde vergilendirilen özürlülere uygulanacak sakatlık indiriminin yıllık tutarı ise, vergi tarhına esas kazançlarından indirilecektir. İndirim, beyan edilecek serbest meslek kazancı ve basit usulde vergilenen kazanç tutarı ile sınırlı olup, kazancın yetersiz olması halinde sonraki yıla devredilmeyecektir.

Örneğin; Kendisi 1. derecede sakat ve bakmakla yükümlü olduğu ikinci derecede sakat çocuğu olan bir serbest meslek erbabının 2003 yılı gelirleri ile sonraki yıllarda elde edeceği serbest meslek kazancının beyanında uygulayacağı sakatlık indirimi uygulaması aşağıdaki gibi olacaktır.

Serbest meslek Erbabı’nın giderler düşüldükten sonra 500.000.000 TL serbest meslek kazancı olduğunu varsayalım. Buna göre uygulayacağı sakatlık indirimi tutarı aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi olacaktır.

540.000.000 TL tutarındaki sakatlık indirimi, beyan edilen 500.000.000 TL tutarındaki serbest meslek kazanç tutarı ile sınırlı olup, kazancın yetersiz olması nedeniyle indirilemeyen 40.000.000 TL tutarındaki sakatlık indirimi sonraki yıllara devretmeyecektir.

GVK. 31. maddesindeki sakatlık indirimine ilişkin hadlerin artmayacağı varsayımıyla aynı Serbest Meslek Erbabı’nın 2004 yılında giderler düşüldükten sonra 1.000.000.000 TL serbest meslek kazancı olduğunu varsayalım. Buna göre uygulayacağı sakatlık indirimi tutarı aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi olacaktır.

31.12.2003 tarihine kadar farklı özel indirim tutarı belirlenen illerde faaliyet gösterenlerin yararlanabileceği sakatlık indirimi tutarının hesaplanmasında bu illerde uygulanan özel indirim tutarı dikkate alınacaktır. 01.01.2004 tarihinden itibaren özel indirim uygulaması sona ereceğinden bu sorun ortadan kalkmış olacaktır.

Sakatlık İndirimi Uygulamasında Bakmakla Yükümlü Olma Tabiri Ve Bu Durumun Belgelendirilmesi

Sakatlık indirimi uygulamasında bakmakla yükümlü olunan kişi tabirinden; özürlü kişinin tabi olduğu çalışma mevzuatı veya bağlı bulunduğu sosyal güvenlik kurumunun mevzuatına göre bakmakla yükümlü sayılan anne, baba, eş ve çocukları anlaşılacaktır. Çocuklarda yaş sınırlamasına gidilmeksizin işlem yapılacaktır.

- Hizmet erbabı, çalıştığı işyerinden veya duruma göre kayıtlı olduğu sosyal güvenlik kuruluşundan aldığı özürlü kişiye ait sağlık karnesinin kimlik bilgilerini içeren sayfalarının bir örneğini,

- Serbest meslek erbabı, kayıtlı olduğu sosyal güvenlik kuruluşundan aldığı özürlü kişiye ait sağlık karnesinin kimlik bilgilerini içeren sayfalarının bir örneğini, bakmakla yükümlü olduğuna dair belge olarak ilgili müdürlüklere verecektir.