VERGİ USUL KANUNUNDA AMORTİSMAN   

BİRİNCİ BÖLÜM

Mevcutlarda Amortisman

        Amortisman mevzuu :

        Madde 313- (Değişik birinci fıkra :  21.1.1983 - 2791/6 md.) İşletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkullerle 269 uncu madde gereğince gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetlerin, alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmlerinin birinci kısımdaki esaslara göre tespit edilen değerin, bu Kanun hükümlerine göre yok edilmesi amortisman mevzuunu teşkil eder.

        (Ek ikinci fıkra :  22.7.1998 - 4369/8 md.) İlgili mevzuatı gereğince süresinden sonra bedelsiz olarak devlete veya devletçe tensip olunan bir teşekküle veya belediyeye intikali öngörülen amortismana tabi iktisadi kıymetlerden, sözleşme süresinde yenilenmesi gerekenler hariç, sermayenin veya özel maliyet bedellerinin itfası hükümlerine göre amortismana tabi tutulanlar, genel hükümler uyarınca ayrıca amortismana tabi tutulamazlar.

        (Ek: 30.12.1980 - 2365/54 md.) Değeri 250.000.000.- lirayı aşmayan peştemallıklar ile işletmede kullanılan ve değeri 250.000.000.- lirayı aşmayan alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar amortismana tabi tutulmayarak doğrudan doğruya gider yazılabilir. İktisadi ve teknik bakımdan bütünlük arz edenlerde bu had topluca dikkate alınır.

        * (İlgili Genel Tebliği : 3, 55, 153, 173, 281) - (İlgili BKK : 98/12044)

        Arazide amortisman :

        Madde 314- Boş arazi ve boş arsalar amortismana tabi değildir.

        Ancak:

        1- Tarım işletmelerinde vücuda getirilen meyvalık, dutluk, fındıklık, zeytinlik ve güllüklerle, incir bahçeleri ve bağlar gibi tarım tesisleri;

        2- İşletmede inşa edilmiş olan her nevi yollar ve haklar;

        Amortismana tabi tutulur.

        Normal amortisman :

        Madde 315- (Değişik : 24.6.1994 - 4008/10 md.)

        Mükellefler amortismana tabi iktisadi kıymetlerinin değeri %20 nispetinden fazla olmamak üzere, serbestçe tespit ettikleri nispetler üzerinden yok ederler.

Ancak, arazi ve binalar ile %20 nispetinden daha yüksek bir nispette amortismana tabi tutulacak iktisadi kıymetlerin değeri, Maliye Bakanlığınca tespit ve ilan olunan nispetler üzerinden yok ederler.

        *(İlgili Genel Tebliğ : 234)

        Azalan bakiyeler usulüyle amortisman:

        Mükerrer Madde 315- (Ek : 19.2.1963 - 205/19 md.)

        Bilanço esasına göre defter tutan mükelleflerden dileyenler, amortismana tabi iktisadi değerlerini, azalan bakiyeler üzerinden amortisman usulü ile yok edebilirler.

        Bu usulün tatbikinde,

        1- Her yıl, üzerinden amortisman hesaplanacak değer, evvelce ayrılmış olan amortismanlar toplamının tenzili suretiyle tesbit olunur.

        2- (Değişik : 24.6.1994 - 4008/11 md. ) Bu usulde uygulanacak amortisman nispeti % 40' ı geçmemek üzere normal amortisman nispetinin iki katıdır.

        3- Bu usulde amortisman süresi normal amortisman nispetlerine göre hesaplanır.

        Bu sürenin son yılına devreden bakıye değer, o yıl tamamen yok edilir.

        *( İlgili Genel Tebliğ : 234)

        Madenlerde amortisman:

        Madde 316- İşletme sebebiyle içindeki cevherin azalmasından dolayı maddi değerini kaybeden madenlerin ve taş ocaklarının imtiyaz veya maliyet bedelleri, ilgililerin, müracaatları üzerine bunların büyüklük ve mahiyetleri göz önünde tutulmak ve her maden veya taş ocağı için ayrı ayrı olmak üzere Maliye ve Sanayi Bakanlıklarınca belli edilecek nispetler üzerinden yok edilir.

        Fevkalade amortisman:

        Madde 317- Amortismana tabi olup;

        1- Yangın, deprem, su basması gibi afetler neticesinde değerini tamamen veya kısmen kaybeden;

        2- Yeni icatlar dolayısiyle teknik verim ve kıymetleri düşerek tamamen veya kısmen kullanılmaz bir hale gelen;

        3- Cebri çalışmaya tabi tutuldukları için normalden fazla aşınma ve yıpranmaya maruz kalan;

        Menkul ve gayrimenkullerle haklara, mükelleflerin müracatları üzerine ve ilgili Bakanlıkların mütalaası alınmak suretiyle Maliye Bakanlığınca her işletme  için işin mahiyetine göre ayrı ayrı belli edilen "Fevkalade ekonomik ve teknik amortisman nispetleri" uygulanır.

        Amortisman nispetlerinin itibar tarihi:

        Madde 318- Maliye Bakanlığınca tespit ve ilan olunan amortisman nispetleri ilanlarının yapıldığı, ayrı ayrı tespit edilen nispetlerin ilgililerin müracaatta bulunduğu hesap döneminden muteberdir.

        (Değişik : 21.1.1983 - 2791/9 md.) Maliye Bakanlığınca tespit ve ilan ettiği amortisman nispetlerini gerektiğinde değiştirmeye ve amortismanlarla ilgili diğer hususları tespite yetkilidir.

        *(İlgili Genel Tebliğ : 3, 55)

        Amortisman uygulama süresi:

        a) Nispet bakımından:

        Madde 319- Mükelefler, usulüne göre tespit edilen nispetleri aşmamak şartıyla, amortismanları diledikleri nispetler üzerinden hesaplıyabilirler; şu kadar ki, uygulamaya başladıkları amortisman nispetlerini mütaakıp faaliyet yıllarında değiştiremezler.

        318 inci maddenin ikinci fıkrası hükmüne göre amortisman nispetlerinin değiştirilmiş olması hali bundan müstesnadır.

        *(İlgili Genel Tebliğ : 19)

        b) Süre bakımından:

        Madde 320- Amortisman süresi, kıymetlerin aktife girdiği yıldan başlar. Bu sürenin yıl olarak hesaplanması için (1) rakamı mükellefçe uygulanan nispete bölünür.

        (Ek: 24.6.1994 - 4008/12 md.; Değişik: 25.5.1995 - 4108/6 md.) Faaliyetleri kısmen veya tamamen binek otomobillerinin kiralanması veya çeşitli şekillerde işletilmesi olanların bu amaçla kullandıkları binek otomobilleri hariç olmak üzere, işletmelere ait binek otomobillerinin aktife girdiği hesap dönemi için ay kesri tam ay sayılmak suretiyle kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır. Amortisman ayrılmayan süreye isabet eden bakiye değer, itfa süresinin son yılında tamamen yok edilir.

        Her yılın amortismanı ancak o yıla ait değerlemede nazara alınabilir.

        Amortismanın her hangi bir yıl yapılmamasından veya ilk uygulanan nispetten düşük bir hadle yapılmasından dolayı amortisman süresi uzatılamaz.

        *(İlgili Genel Tebliğ : 234, 241)

        c) Amortisman usulünü seçme bakımından:

        Mükerrer Madde 320- (Ek: 19.2.1963 - 205/20 md.)

        1- İktisadi ve teknik bakımdan bir bütün teşkil eden değerler için normal veya azalan bakiyeler usulü ile amortisman usullerinden yalnız birisi uygulanabilir.

        2- Bir iktisadi değer üzerinden normal amortisman usulüne göre amortisman ayrılmasına başladıktan sonra bu usulden dönülemez.

        3- Bir iktisadi değer üzerinden azalan bakiyeler usulüne göre amortisman ayrılmaya başlandıktan sonra normal amortisman usulüne geçilebilir. Bu suretle usul değiştirenler keyfiyeti beyannamelerinde veya eki bilançolarında belirtmeye mecburdurlar. Kabul edilen yeni usul bu bildirimin yapıldığı beyannamenin taallük ettiği dönemden itibaren nazara alınır. Bu takdirde henüz yok edilmemiş olan değer kısmı, bakıye amortisman süresine bölünmek suretiyle eşit miktarlarla yok edilir.

        *(İlgili Genel Tebliğ : 62)

        Amortisman hesapları:

        Madde 321- Bu bölüm gereğince hesaplanan amortismanların, hesaplarda ayrıca gösterilmek şartiyle ilgili bulundukları değerlerden doğrudan doğruya indirilmesi veya pasifte ayrı bir karşılık hesabında toplanması caizdir.

İKİNCİ BÖLÜM

Alacaklarda ve Sermayede Amortisman

        Değersiz alacaklar:

        Madde 322- Kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkan kalmıyan alacaklar, değersiz alacaktır.

        Değersiz alacaklar, bu mahiyete girdikleri tarihte tasarruf değerlerini kaybederler ve mukayyet kıymetleriyle zarara geçirilerek yok edilirler.

        İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerin bu madde hükmüne giren değersiz alacakları, gider kaydedilmek suretiyle yok edilirler.

        Şüpheli alacaklar:

        Madde 323- (Değişik: 30.12.1980 - 2365/55 md.)

        Ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla;

        1- (Değişik: 1.5.1981 - 2455/3 md.) Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar;

        2- Yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan dava ve icra takibine değmeyecek derecede küçük alacaklar;

        Şüpheli alacak sayılır.

        Yukarıda yazılı şüpheli alacaklar için değerleme gününün tasarraf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir.

        Bu karşılığın hangi alacaklara ait olduğu karşılık hesabında gösterilir. Teminatlı alacaklarda bu karşılık teminattan geri kalan miktara inhisar eder.

        Şüpheli alacakların sonradan tahsil edilen miktarları tahsil edildikleri dönemde kar-zarar hesabına intikal ettirilir.

        *(İlgili Genel Tebliğ : 143)

        Vazgeçilen alacaklar:

        Madde 324- Konkordato veya sulh yoliyle alınmasından vazgeçilen alacaklar, borçlunun defterlerinde özel bir karşılık hesabına alınır. Bu hesabın muhteviyatı alacaktan vazgeçildiği yılın sonundan başlıyarak üç yıl içinde zararla itfa edilmediği takdirde kar hesabına naklolunur.

        Sermayenin itfası:

        Madde 325- İmtiyazlı işletmelerde, tesisatın imtiyaz süresinden sonra, bedelsiz olarak Devlete veya Devletçe tensip olunan bir teşekküle veya belediyeye intikal etmesi imtiyazname gereğinden bulunduğu, imtiyaz mukavelenamesinde de sermayenin itfası için yıllık belli bir nispet veya miktar ayrılması gösterilmiş olduğu taktirde, bu nispet veya miktar üzerinden sermaye itfa olunur.

        İlk tesis ve taazzuv giderlerinin ve peştemallıkların itfası:

        Madde 326- Kurumların aktifleştirdikleri ilk tesis ve taazzuv giderleri ile peştemallıklar mukayyet değerleri üzerinden eşit miktarlarda ve beş yıl içinde itfa olunur.

        Özel maliyet bedellerinin itfası:

        Madde 327- Gayrimenkullerin ve gemilerin iktisadi kıymetlerini artıran ve 272 nci maddede yazılı özel maliyet bedelleri, kira süresine göre eşit yüzdelerle itfa edilir. Kira süresi dolmadan, kiralanan şeyin boşaltılması halinde henüz itfa edilmemiş olan giderler, boşaltma yılında bir defada gider yazılır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Özel Haller

        Amortismana tabi malların satılması:

        Madde 328- (Değişik birinci fıkra : 30.12.1980 - 2365/56 md.) Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satılması halinde alınan bedel ile bunların envanter defterinde kayıtlı değerleri arasındaki fark kar ve zarar hesabına geçirilir. İşletme hesabı esasında defter tutan mükelleflerle serbest meslek kazanç defteri tutan mükellefler bu farkı defterlerinde hasılat veya gider kaydederler.

        Amortisman ayrılmış olanların değeri ayrılmış amortismanlar düşüldükten sonra kalan meblağdır.

        Devir ve trampa satış hükmündedir.

        (Ek: 19.2.1963 - 205/21 md.; Değişik: 30.12.1980 - 2365/56 md.) Şu kadar ki, satılan iktisadi kıymetlerin yenilenmesi, işin mahiyetine göre zaruri bulunur veya bu hususta işletmeyi idare edenlerce karar verilmiş ve teşebbüse geçilmiş olursa bu takdirde, satıştan tahassül eden kâr, yenileme giderlerini karşılamak üzere, pasifte geçici bir hesapta azami üç yıl süre ile tutulabilir. Her ne sebeple olursa olsun bu süre içinde kullanılmamış olan kârlar üçüncü yılın vergi matrahına eklenir. Üç yıldan önce işin terki, devri veya işletmenin tasfiyesi halinde bu kârlar o yılın matrahına eklenir.

        (Ek: 19.2.1963 - 205/21 md.) Yukarıki esaslar dahilinde yeni değerlerin iktisabında kullanılan kâr, yeni değerler üzerinden bu kanun hükümlerine göre ayrılacak amortismanlara mahsup edilir. Bu mahsup tamamlandıktan sonra ifta edilmemiş olarak kalan değerlerin amortismanına devam olunur.

        *(İlgili Genel Tebliğ: 62, 143)

        Amortismana tabi malların sigorta tazminatı

        Madde 329- Yangın, deprem, sel, su basması gibi afetler yüzünden, tamamen veya kısmen zıyaa uğrayan amortismana tabi iktisadi kıymetler için alınan sigorta tazminatı bunların değerinden (Amortismanlı olanlarda ayrılmış olan amortisman çıktıktan sonra kalan değerden) fazla veya eksik olduğu taktdirde farkı kar veya zarar hesabına geçirilir.

        Şu kadar ki, alınan sigorta tazminatı ile zıyaa uğrıyan malların yenilenmesi işin mahiyetine göre zaruri bulunur veya bu hususta işletmeyi idare edenlerce karar verilmiş ve teşebbüse geçilmiş olursa bu takdirde tazminat fazlası, yenileme giderlerini karşılamak üzere, pasifte geçici bir hesapta azami üç yıl süre ile tutulabilir. Bu süre içinde kullanılmamış olan tazminat farkları kara ilave olunur.

        (Ek fıkralar: 30.12.1980 - 2365/57 md.)

        Üç yıldan önce işin terki, devri veya  işletmenin tasfiyesi halinde bu tazminat fazlası, o yılın matrahına eklenir.

        Yukarıdaki esaslar dahilinde yeni değerlerin iktisabında kullanılan tazminat fazlası, yeni değerler üzerinden bu Kanun hükümlerine göre ayrılacak amortismanlara mahsup edilir. Bu mahsup tamamlandıktan sonra itfa edilmemiş olarak kalan değerlerin amortismanına devam olunur.

        *(İlgili Genel Tebliğ : 143)

        Emtia sigorta tazminatı:

        Madde 330- Emtia ve zirai mahsul ve hayvan kıymetlerinde vukua gelen zayiat dolayısıyla alınan sigorta tazminatları değerlerinden fazla olursa bu fazlalık kara alınır.

        İşletme hesabı esasında tutulan defterde bu tazminat hasılat kaydedilir.