Necati AKBABA
Yeminli Mali Müşavir
Sorumlu Denetçi
akbaba1@gmail.com
Özet
Dijitalleşme, vergi idarelerinin operasyonel maliyetlerini dramatik şekilde düşürürken, “vergi uyum maliyetlerini” (tax compliance costs) sistematik bir şekilde mükellefler ve özellikle meslek mensupları üzerine yıkmaktadır. Bu çalışma, GİB Faaliyet Raporlarındaki “Tahsilat Maliyeti” verileri ve Anayasa’nın 18. maddesi ışığında “Maliyet Kayması”nı analiz etmekte; çözüm olarak ABD, Asya ve Avrupa uygulamalarından sentezlenen “Dijital Uyum Payı” modelini Türkiye için önermektedir.
Anahtar Kelimeler: Dijital Dönüşüm, Maliyet Kayması, Angarya, Vergi Uyum Maliyeti, Dijital Uyum Payı, Teknostres.
1. Giriş: %78’lik Tasarrufun Kaynağı ve “Maliyet Kayması”
Kamu yönetiminde dijital dönüşüm, vergi idareleri için devasa bir verimlilik artışı sağlamıştır. Uluslararası e-Fatura raporlarına (Billentis) göre, kağıt tabanlı süreçlerden dijital süreçlere geçiş, operasyonel maliyetlerde %60 ila %80 arasında tasarruf sağlamaktadır. Ancak iktisat biliminin temel kuralı uyarınca; maliyet yok olmaz, sadece yer değiştirir. İdarenin bütçesinden düşen her kuruş maliyet, aslında meslek mensubunun (SMMM ve YMM) zamanından, sermayesinden ve emeğinden çalınan bir “Görünmeyen Maliyet” (Hidden Cost) olarak ofislere yansımıştır. Bu durum literatürde “Maliyet Kayması” (Cost Shifting) olarak tanımlanır.
2. Verilerle Kanıt: GİB Faaliyet Raporları Analizi
Devletin “tasarruf ettiği” iddiası bizzat Gelir İdaresi Başkanlığı’nın resmi verileriyle sabittir. GİB Faaliyet Raporları incelendiğinde, idarenin 100 TL’lik vergi geliri elde etmek için katlandığı harcama tutarının (Cost of Collection), dijitalleşmenin arttığı son 15 yılda düzenli olarak düştüğü görülmektedir. Vergi sistemi karmaşıklaşmasına ve mükellef sayısı artmasına rağmen bu maliyetin düşmesinin tek bir izahı vardır: İş yükünün kamu personelinden alınıp, meslek mensubuna devredilmesidir. İdari Maliyetler (Administrative Costs) düşerken, Uyum Maliyetleri (Compliance Costs) ters orantılı olarak artmaktadır.
3. Hukuki Zemin: Anayasa Madde 18 ve “Angarya”
Meslek mensuplarının bu durumu sadece ekonomik bir yük değil, aynı zamanda anayasal bir ihlaldir. Anayasa‘nın 18. maddesi “Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır” hükmünü amirdir. Devletin kendi personeliyle yapması gereken işleri, hiçbir bedel ödemeksizin ve cezai sorumluluk baskısı altında meslek mensubuna yaptırması, açıkça anayasal bir suçtur. Meslek mensubu, kamu gücünü kullanan idarenin “ücretsiz veri giriş operatörü” konumuna indirgenerek “Gölge Memurluk” yapmaya zorlanmaktadır.
4. Türkiye’deki Akademik ve Mesleki Tartışmaların Anatomisi
Türkiye’de dijitalleşme süreci, akademik literatür, köşe yazarları ve meslek örgütleri nezdinde geniş bir eleştiri yelpazesiyle ele alınmaktadır.
- Akademik Perspektif ve “Teknostres”: Literatürde odağın “Teknoloji Kabulü”nden “Teknostres” kavramına kaydığı görülmektedir. Saha araştırmaları, mali müşavirlerin mesai saatlerinin %40’ından fazlasını idarenin teknik altyapısındaki aksaklıkları takip etmeye ve mükerrer veri girişlerine ayırdığını kanıtlamaktadır.
- Erdoğan Sağlam’ın Analizleri: Sağlam, idarenin teknolojik altyapısını geliştirirken meslek mensuplarının “ekonomik ve hukuki güvenliğini” göz ardı ettiğini vurgulamaktadır. Sistem arızaları döneminde beyan sürelerinin uzatılmamasının, meslek mensubunu mükellef ile idare arasında bir “paratoner” haline getirdiğine dikkat çekmektedir.
- Murat Batı’nın Hukuki Yaklaşımı: Prof. Dr. Murat Batı, konuyu anayasal ilkeler ve “verginin yasallığı” çerçevesinde ele almaktadır. İdarenin asli görevlerini tebliğ ve sirkülerlerle meslek mensuplarına yüklemesinin, çalışma hürriyeti üzerindeki kısıtlayıcı etkilerini dile getirmektedir.
5. Dijital Dönüşümde Sorumluluk Hukuku ve “Risk Devri”
Dijitalleşme süreci, idarenin operasyonel yüküyle birlikte riskini de meslek mensubuna devretmesi sonucunu doğurmuştur.
- Sorumluluk Paradoksu: İdare, sistemi kurup kenara çekilmekte; sistemin hatalarından veya veri girişindeki beşeri hatalardan dolayı meslek mensubunu “müteselsil sorumlu” tutarak cezalandırmaktadır.
- Külfet-Nimet Dengesi: Meslek mensubu hem idarenin işini yapmakta hem de idarenin riskini üstlenmektedir. Bu durum, hukukun temel ilkelerinden olan “külfet ve nimet dengesi”ni meslek mensubu aleyhine bozmaktadır.
6. Dünya Deneyimleri ve Küresel Uyum Modelleri
Dünya genelinde modern vergi idareleri, dijital dönüşümün yarattığı bu “uyum maliyeti” yükünü tek taraflı olarak meslek mensuplarının omuzlarına yıkmak yerine telafi edici mekanizmalar geliştirmiştir.
- ABD Modeli (Hizmet Bedeli): 27 eyalette uygulanan “Vendor Collection Allowance” ile dijital ortamda beyanname verenlere, topladıkları verginin %1,5 ila %2,5’i oranında “Hizmet Bedeli” (Collection Allowance) bırakılmaktadır.
- Asya Modeli (Teknoloji Teşviği): Güney Kore’de dijital raporlama yapanlar işlem başına “Vergi Kredisi” kazanırken; Singapur’da devlet, ofis yazılım ve donanım giderlerinin %70’ini hibe etmektedir.
- Avrupa ve Avustralya: “Pre-filled Data” (Önceden doldurulmuş veriler) ve API entegrasyonları ile veri giriş yükü minimize edilmektedir.
7. Sonuç ve Öneri: “Dijital Uyum Payı” Modeli
GİB verileri devletin tasarruf ettiğini, ABD ve Asya verileri ise devletin bu tasarrufu paylaştığını göstermektedir. Türk Vergi Sistemi için “Dijital Uyum Payı” adı altında şu reform paketi önerilmektedir:
1. Hizmet Bedeli (Collection Fee): Gelir İdaresi, SGK ve TÜİK; tasarruf ettikleri tutarın bir kısmını, veriyi sisteme giren meslek mensubuna “İşlem Başına Hizmet Bedeli” olarak ödemelidir. Bu bir lütuf değil, Anayasa Md. 18 gereği emeğin karşılığıdır.
2. Sorumluluk Reformu: İdarenin dijital sistemlerinden kaynaklanan aksaklıklarda meslek mensubuna rücu eden cezalar tamamen kaldırılmalıdır.
3. Teknolojik Sübvansiyon: Yazılım ve siber güvenlik maliyetleri “Vergiye Uyum Maliyeti” kabul edilerek KDV’den istisna tutulmalıdır.
Türk meslek mensubu artık “sistemin hamalı” olmayı reddetmekte, “sistemin paydaşı” olmayı talep etmektedir.
Kaynakça:
— Akbaba, N. (2025). “Dijital Dönüşüm ve Meslek Mensubu Üzerindeki İş Yükü“. Alomaliye.com.
— Batı, M. (2025). Vergi Hukuku ve Dijitalleşme Analizleri.
— Billentis. (2019). The E-invoicing Journey 2019-2025.
— Federation of Tax Administrators (FTA). (2024). State Sales Tax Vendor Collection Allowances.
— Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB). (2006-2023). Faaliyet Raporları.
— Sağlam, E. (2025). Ekonomi ve Vergi Gündemi Köşe Yazıları.
— T.C. Anayasası. Madde 18: Angarya Yasağı.
[vc_row][vc_column][vc_message message_box_color=”juicy_pink”] Sorumluluk Beyanı ve Hukuki Haklarımız [/vc_message][vc_column_text]