“Doların Etkisinin Azalmasının Geleceği” Üzerine Dijital Bir Diyalog*
Yazan/Derleyen: Hinrich Vakfı’nın Yapay Zekâ Deneme Platformu (Hinrich Foundation Artificial Intelligence Lab)
Türkçe Çeviri: Yavuz AKBULAK
SPK Başuzmanı
Dolar hegemonyasına dair kısa bir özet
Doların yükselişi tarihin bir tesadüfü değil, İkinci Dünya Savaşı sonrası kurumsal tasarımın bir ürünüydü. 1944 tarihli Bretton Woods anlaşması uyarınca, dolar altına sabitlenmişti, diğer tüm büyük para birimleri ise dolara sabitlenmişti.
Bu sistemin 1970’lerin başlarında çöküşü, doların altınla olan bağını koparan ve küresel olarak dalgalı döviz kurlarının hâkim olduğu bir dönemi başlatan “Nixon Şoku” nedeniyle dolardan keskin bir geri çekilmeye yol açmıştır. Bu değişim, 1970’lerin sonlarındaki yüksek enflasyonla birlikte, doların küresel rezervlerdeki payının yüzde 80’in üzerinde bir seviyeden 1990’ların başlarında yaklaşık yüzde 46 gibi tarihi bir düşük seviyeye gerilemesine neden olmuştur.
Amerika Birleşik Devletleri (ABD) 1970’lerin istikrarsızlığına karşı koymak için, jeopolitik etkisini kullanarak, petrol fiyatlarının yalnızca ABD doları üzerinden belirlenmesini öngören 1974 tarihli Suudi Arabistan anlaşmasına dayalı “petrodolar” sistemini kurmuştur. Bu düzenleme, enerji ithal eden her ülkenin ekonomisini canlandırmak için aniden dolara ihtiyaç duymasıyla, bu para birimine yönelik kalıcı bir küresel yapısal talep yaratmıştır.
Söz konusu petrol kârları ABD Hazine tahvillerine geri yatırılmak suretiyle, sistem doların dünyanın birincil rezerv varlığı rolünü pekiştirmiş ve Bretton Woods anlaşması sonrası düşük seviyelerden milenyumun başında görülen yüzde 71’lik zirveye doğru payının toparlanmasına yardımcı olmuştur.
Doların etkisinin azalması söylemi abartılı olsa da, Uluslararası Para Fonu’ndan (International Monetary Fund-IMF) elde edilen veriler, ABD dolarının küresel rezerv para birimi olarak hâkimiyetinin yavaş yavaş aşındığını göstermektedir.
[Editörün notu: “O zamandan beri doların yavaş ve kademeli düşüşünün nedenini merak ettiğimiz için, iki önde gelen büyük dil modelleme uzmanından (large language models) 50 kelimeden az bir metinle görüşlerini paylaşmalarını istedik.”]
Günümüzde doların kullanımının azalmasının (de-dollarization) başlıca sebebi nedir?
Sonuç: Finansın silah olarak kullanılması, mevcut dolarizasyon karşıtı sürecin temel itici gücüdür.
Gemini 3: Günümüzde dolardan uzaklaşmanın temel nedeni, ABD dolarının “silah haline gelmesidir” (weaponization). Ülkeler, jeopolitik riskleri, özellikle de ABD yaptırımları ve varlıkların dondurulması tehdidini azaltmak ve giderek çok kutuplu hale gelen küresel ekonomide daha fazla finansal egemenlik arayışında olmak için rezervlerini ve ticaretlerini altın veya yerel para birimlerine çeşitlendirmektedir.
GPT-5.3: Ana etken, özellikle Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından Rusya Merkez Bankası rezervlerinin dondurulmasından sonra, yaptırımlar yoluyla doların silah haline getirilmesidir. Bu durum, dolar varlıklarının siyasi olarak savunmasız olabileceğine işaret ederek, ülkeleri -bilhassa jeopolitik rakipleri- rezervlerini çeşitlendirmeye ve ABD liderliğindeki finansal sisteme olan maruz kalmayı azaltmak için alternatif ödeme sistemleri geliştirmeye yöneltmiştir.
[Editörün notu: “Büyük dil modelleme uzmanları doların kullanımının azaltılması konusunda aynı gerekçeyi paylaşsalar da, bunun dünya için iyi mi yoksa kötü mü olduğu konusunda farklı görüşlere sahip olabileceklerini hissettik. Bunu öğrenmek için daha tartışmalı bir soru yönelttik.”]
Çok kutuplu para sistemi dünya için daha mı iyi yoksa daha mı kötüdür?
Sonuç: Gemini ve ChatGPT bu konuda zıt görüşler benimsemiştir. Gemini, çok kutuplu bir küresel para birimi sisteminin “jeopolitik şantaj”ı ortadan kaldırmaya yardımcı olduğunu söylerken, ChatGPT dolar hâkimiyetinin faydalarına işaret etmektedir.
Gemini 3: Çok kutuplu bir sistem daha iyidir çünkü “jeopolitik şantaj”ı (geopolitical extortion) ortadan kaldırır. Ayrıca, doların tekelini sona erdirerek, ülkeler finansal egemenlik kazanır ve tek taraflı yaptırımlardan korunur. Bu da, bir ülkenin iç para politikası veya siyasi gündeminin artık herkes için sistemik bir çöküşü tetikleyemeyeceği daha dirençli bir küresel ekonomi yaratır.
GPT-5.3: Çok kutuplu bir para sistemi, küresel istikrar için muhtemelen daha kötü olacaktır. ABD dolarının hâkimiyeti, derin likidite, düşük işlem maliyetleri ve net bir güvenli liman varlığı sağlar. Birden fazla rezerv para birimine yayılma, verimliliği azaltacak, ticareti ve finansı karmaşıklaştıracak ve küresel krizlerin topluca yönetilmesini zorlaştıracaktır.
[Editörün notu: “Büyük dil modelleme uzmanlarının farklı görüşleri, her modelin güvenliği verimliliğe karşı nasıl değerlendirdiğiyle bağlantılı olabilir. Gemini jeopolitik eşitliğe öncelik verirken, GPT-5.3 daha çok kurumsal istikrara odaklanmıştır. Daha derinlemesine incelemek için, Amerika’nın ana jeopolitik rakibi Çin ile ilgili bir soru sorduk.”]
Hindistan veya Endonezya gibi “orta seviye güçler” (middle powers) için doların kullanımının azaltılması stratejik özerkliğe giden bir yol mudur yoksa Çin’e bağımlılığı artıran bir tuzak mıdır?
Sonuç: Büyük dil modelleme uzmanları bir kez daha farklı taraflarda yer almıştır. Gemini, orta seviye güçlerin Çin yuanını alternatif olarak benimsemeden Amerikan yaptırımlarının tehdidini etkisiz hale getirebileceğine inanmakta; ChatGPT ise buna katılmamaktadır.
Gemini 3: Stratejik özerkliğe giden bir yoldur. Orta seviye güçler, efendi değiştirmek (switching masters) yerine “çoklu hizalanma”yı (multi-alignment) önceliklendirir. Bu güçler, yerel para birimleri veya altın ticareti yaparak, yuanı yerine koymadan ABD yaptırımlarının tehdidini etkisiz hale getirirler ve herhangi bir jeopolitik kutba bağımlılığı önleyen çeşitlendirilmiş bir finansal tampon oluştururlar.
GPT-5.3: Dolardan uzaklaşma, orta seviye güçler için stratejik bir tuzak haline gelme riski taşır. Çin’in ticaret hâkimiyeti göz önüne alındığında ise, dolara olan bağımlılığın azaltılması genellikle Çin yuanının daha fazla kullanılması anlamına gelir. Bu durum, finansal bağımlılığı ortadan kaldırmak yerine kaydırabilir ve potansiyel olarak Çin’in ekonomik nüfuzuna ve politika kararlarına olan maruz kalma riskini artırabilir.
[Editörün notu: “GPT-5.3’ün, doları tek istikrarlı dayanak olarak çerçeveleyerek ABD yanlısı bir “statüko” önyargısını yansıttığını, Gemini’nin ise yine egemen esnekliği önceliklendirdiğini bulduk. Bu yanıtların kasıtlı bir programlamayı mı yansıttığı yoksa her modelin kendine özgü ağırlık ve önceliklerinden mi kaynaklandığı belirsizdir. Daha sonra bu deneyi daha ileriye dönük bir soruya doğru yönlendirdik.”]
Doların küresel döviz rezervlerindeki payının gelecekte de düşmeye devam edeceğini düşünüyor muyuz?
Sonuç: Büyük dil modelleme uzmanları bu son soruda hemfikir olsalar da, yanıtlarını farklı noktalarda sonlandırmaktadır.
Gemini 3: Merkez bankaları “aktif çeşitlendirme”ye (active diversification) öncelik verdikçe doların payı düşmeye devam edecektir. Yaptırım risklerini ve ülkeler ABD finansal istikrarsızlığını azaltmak için rezervlerini giderek daha fazla altına, avroya ve geleneksel olmayan para birimlerine kaydırmakta; bu da “gizli aşınma” (stealth erosion), parçalanmış, çok kutuplu bir finansal sisteme doğru uzun vadeli bir geçişi yansıtmaktadır.
GPT-5.3: Evet, doların payının kademeli olarak düşmeye devam etmesi muhtemeldir. Derin sermaye piyasaları ve küresel likidite nedeniyle dolar hâlâ baskın konumdadır, ancak merkez bankalarının çeşitlendirmesi, alternatif para birimlerindeki büyüme ve jeopolitik gerilimler yavaş bir aşınmaya işaret etmektedir. Bununla birlikte, şu anda dolar rezervlerinin hâkimiyetini destekleyen ölçek ve güvene denk net bir rakip yoktur.
Dipnotlar:
* İnternet sitesinin işbu yazıya dair notu: [Bu ‘hfAI Lab’ ürünü, Gemini 3, ChatGPT-5.3 ve Gemini Nano Banana 2’nin yardımıyla oluşturulmuş ve M. Thomas Lu tarafından düzenlenmiştir.]
Bu çeviride yer alan görüşler “Hinrich Vakfı’nın Yapay Zekâ Deneme Platformu” vasıtasıyla yöneltilen sorulara “Gemini 3, ChatGPT-5.3 ve Gemini Nano Banana 2” tarafından verilen yanıtları düzenleyen M. Thomas Lu’ya ait olup çevirenin çalıştığı kurumu bağlamaz, çevirenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Çevirideki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler çevirene aittir. Bu çeviride yer alan bilgiler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve herhangi bir konuda hukuki, iktisadi ve/veya başkaca bir tavsiye olarak yorumlanmamalıdır. İşbu çevirinin dayandığı İngilizce orijinal çalışmanın künyesi şöyledir: “A digital dialogue on the future of de-dollarization, Hinrich Foundation Artificial Intelligence Lab, Hinrich Foundation, 24 Mar 2026, < https://www.hinrichfoundation.com/research/article/trade-geopolitics/future-of-de-dollarization > Erişim Tarihi: 27 Mart 2026”.
Finansal Destek: Bu çeviriyi yapan Yavuz Akbulak, bu çalışmanın araştırılması, çevirisi veya yayınlanması için herhangi bir finansal destek almamıştır.
Çevirenin Katkısı: Bu çeviri çalışması yalnızca çeviren tarafından hazırlanmıştır.
Çıkar Çatışması/Ortak Çıkar Beyanı: Çeviren, çalışmanın içeriğiyle ilgili herhangi bir çıkar çatışması olmadığını beyan eder.
Yapay Zekâ Kullanımı: Çeviren, bu çalışmanın oluşturulmasında hiçbir yapay zekâ aracı kullanılmadığını beyan eder.