T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, resmi X hesabından yaptığı paylaşımla Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin 90. yıl dönümünü andı. Bakanlık, sözleşmenin Türk Boğazları üzerindeki egemenlik haklarının güçlü bir teminatı olduğunu vurguladı.
Bakanlıktan 90. Yıl Paylaşımı
T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, resmi X hesabından yaptığı açıklamada, Türk Boğazları üzerindeki egemenlik haklarını uluslararası hukuk temelinde güvence altına alan Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin 90 yıldır Türkiye’nin en önemli diplomatik kazanımlarından biri olmayı sürdürdüğünü belirtti. Paylaşımda, sözleşmenin ülkenin uluslararası hukuktan doğan haklarının güçlü bir teminatı niteliğini taşıdığına dikkat çekildi.
Karadeniz’de Barış ve İstikrara Katkı
Bakanlık paylaşımında, Boğazlardan geçiş rejimini belirleyen sözleşmenin Karadeniz’de barış ile istikrarın korunmasına önemli katkı sağladığı ifade edildi. Bu yönüyle Montrö Sözleşmesi’nin bölgesel güvenlik açısından da kritik bir işlev üstlendiği vurgulandı.
Stratejik Değer Kararlılıkla Korunuyor
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın paylaşımında, 90 yıldır egemenlik haklarının en güçlü güvencelerinden biri olan bu tarihi kazanımın gururla anıldığı belirtilerek, Montrö Türk Boğazları Sözleşmesi’nin ülkeye kazandırdığı stratejik değerin aynı kararlılıkla muhafaza edildiği kaydedildi.
Bilgilendirme
Montrö Boğazlar Sözleşmesi Bilgi Notu
Sözleşmenin İmzalanması ve Yürürlüğe Girişi
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 20 Temmuz 1936 tarihinde İsviçre’nin Montrö kentinde imzalandı ve 9 Kasım 1936’da yürürlüğe girdi. Sözleşme, Türkiye, İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, Japonya, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya ve Avustralya arasında imzalandı. Sözleşme, 1923 tarihli Lozan Boğazlar Sözleşmesi’nin yerini almış ve Türk Boğazları (İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı ile Marmara Denizi) üzerindeki egemenlik haklarını Türkiye’ye iade etmiştir.
Sözleşmenin Tarihsel Arka Planı
Lozan Barış Antlaşması’nın Boğazlar’a ilişkin hükümleri, Türkiye’nin Boğazlar bölgesini silahsızlandırmasını ve geçiş rejiminin uluslararası bir komisyon tarafından denetlenmesini öngörüyordu. 1930’lu yıllarda Avrupa’da artan gerginlik ve güvenlik kaygıları üzerine Türkiye, Boğazlar üzerindeki tam egemenliğinin ve silahlanma hakkının tanınması için girişimde bulundu. Yapılan görüşmeler sonucunda Montrö Sözleşmesi imzalanarak Boğazlar Komisyonu kaldırılmış, yönetim ve denetim yetkisi tamamen Türkiye’ye devredilmiştir.
Ticari Gemilerin Geçiş Rejimi
Sözleşmeye göre barış zamanında ticaret gemileri, bayrağı ve yükü ne olursa olsun gece ve gündüz, herhangi bir formaliteye tabi olmaksızın Boğazlardan serbestçe geçiş hakkına sahiptir. Türkiye’nin savaşa taraf olduğu durumlarda ise, Türkiye ile savaş halinde olmayan devletlere ait ticaret gemileri geçiş serbestisini korur; ancak düşman devletlere ait gemiler için bu hak kısıtlanabilir.
Savaş Gemilerinin Geçiş Rejimi
Savaş gemilerinin geçişi, ticaret gemilerine kıyasla daha sıkı kurallara bağlanmıştır:
- Karadeniz’e kıyıdaş olmayan devletler için Boğazlardan geçebilecek savaş gemilerinin toplam tonajı barış zamanında 45.000 tonu aşamaz; tek bir ziyarette bu sınır 30.000 tonla sınırlıdır.
- Karadeniz’e kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemileri Karadeniz’de en fazla 21 gün kalabilir.
- Karadeniz’e kıyıdaş devletler, tonaj sınırlaması olmaksızın, daha büyük savaş gemilerini de Boğazlardan geçirebilir; ancak bildirim yükümlülüğü bulunur.
- Uçak gemileri ve denizaltıların (belirli istisnalar dışında) Boğazlardan geçişi sözleşmeyle kısıtlanmıştır.
Türkiye’nin Savaş Halinde veya Tehdit Altında Olduğu Durumlar
Sözleşmenin 20. ve 21. maddeleri, Türkiye’nin bizzat savaşa taraf olması veya kendisini yakın bir savaş tehdidi altında görmesi durumunda Boğazlardan geçiş rejimini tek taraflı olarak değiştirme yetkisini Türkiye’ye tanımaktadır. Bu maddeler uyarınca Türkiye, savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini tamamen kendi takdirine bırakabilir. Bu hüküm, sözleşmenin Türkiye açısından en stratejik maddelerinden biri olarak kabul edilir.
Sözleşmenin Süresi ve Güncel Durumu
Sözleşme, imzalandığı tarihten itibaren 20 yıl süreyle yürürlükte kalması ve bu sürenin sonunda taraflardan biri fesih bildiriminde bulunmadığı takdirde kendiliğinden uzaması esasına göre düzenlenmiştir. Bugüne kadar hiçbir taraf devlet sözleşmeyi feshetmediğinden, Montrö Sözleşmesi halen yürürlüktedir ve Türk Boğazları’ndaki geçiş rejimini belirlemeye devam etmektedir.
Sözleşmenin Türkiye Açısından Önemi
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’ye şu başlıca kazanımları sağlamıştır:
- Boğazlar bölgesinde tam askeri egemenlik ve silahlanma hakkı
- Boğazlar Komisyonu’nun kaldırılarak geçiş rejiminin denetiminin tamamen Türkiye’ye devredilmesi
- Savaş veya savaş tehdidi durumunda geçiş rejimini düzenleme yetkisi
- Karadeniz’in güvenliği ve istikrarına yönelik düzenleyici bir çerçeve
Sözleşme, günümüzde de Türkiye’nin dış politika ve güvenlik stratejisinde önemli bir referans noktası olarak değerlendirilmekte; Karadeniz’deki güç dengesi ve bölgesel istikrar tartışmalarında sıklıkla gündeme gelmektedir.