Mahmut ESEN
E. Mülkiye Başmüfettişi
[email protected]
1– 3.7.2005 gün ve 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu: Toprağın korunması, geliştirilmesi, tarım arazilerinin sınıflandırılması, asgari tarımsal arazi ve yeterli gelirli tarımsal arazi büyüklüklerinin belirlenmesi ve bölünmelerinin önlenmesi, çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak planlı kullanımını sağlayacak usul ve esasları belirlemeyi amaçlamakta ve kapsamaktadır.
Kanun konuya ilişkin ayrıntılı kurallarının düzenlenmesini Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmeliklere bırakmıştır.
2– 4.4.2026 günlü Resmi Gazete’de araziler ve tarımsal araziler konularında iki adet yönetmelik yayınlanmıştır.
Bu yönetmelikler:
— Arazi Kullanım Planlaması Uygulama Yönetmeliği
— Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik
Adlarını taşımaktadır.
Yeni Yönetmelikle, 2017 yılından beri uygulamada olan (önceki) Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Planlanmasına Dair Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır. Eski Yönetmelikteki tarım arazilerinin planlanmasına ilişkin kuralların, tarımsal etkinlik içermeyen arazileri de kapsayacak şekilde iki ayrı bir yönetmelikle düzenlenmiş olduğu görülmektedir.
Yönetmelik kuralları, kırsal kesimde oturanlar başta olmak üzere toplumun büyük bir bölümünü doğrudan ilgilendirmektedir. Bu yüzden kamuoyunu aydınlatmak bakımından yönetmelik kurallarının özet olarak açıklanmasında yarar görülmüştür.
ARAZİ KULLANIM PLANLAMASI UYGULAMA YÖNETMELİĞİ
Yönetmelik; toprak ve arazi varlığının belirlenmesi, toprak etüt, haritalama ve sınıflama yapılması, tarımsal üretim gücü yüksek büyük ovaların ve erozyona duyarlı alanların belirlenmesi, tarımsal amaçlı plan ve projelerin hazırlanması ve uygulanması ile ülkesel ve bölgesel plânlamalara temel oluşturan ve diğer fizikî/mekânsal plânlamalara veri teşkil eden çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesi doğrultusunda toprağın niteliği, arazinin yeteneği ve diğer arazi özellikleri gözetilerek uygun arazi kullanım şekillerini içeren arazi kullanım planlarının hazırlanmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemeyi amaçlamaktadır.
Yönetmelik kurallarına göre:
– Toprak ve arazi varlığı belirlenecek, toprak etüt ve haritalama çalışmaları yapılacaktır. Yürürlükteki mevzuat kuralları da dikkate alınarak arazilerle ilgili veri tabanı oluşturulacaktır.
– Arazi Kullanım Planları (1/25.000 veya 1/5000’lik) yapılacaktır. Planlar Bakanlık tarafından kontrol edilecek/onaylanacaktır. Planlara uyum zorunludur. Aykırı hareketler yaptırıma bağlanmıştır.
– Tarımsal araziler için arazi kullanım planları ve projeleri hazırlanacaktır. Arazinin hangi tarımsal faaliyete uygun olduğu belirlenecektir. Projeler arazi sahiplerinin de görüşleri alınarak valiliklerce hazırlanacak ve onaylanacaktır. Plan ve projeler merkezi veri tabanına alınacaktır.
– Büyük ovalar ve erozyona duyarlı alanlar belirlenecek ve korunacaktır. Büyük ovalardaki tarımsal arazilerdeki altyapı projeleri, kullanım planları öncelikle hazırlanacak, büyük ova kapsamına giren taşınmazlarda bu durum tapu kütüğüne işlenecektir.
TARIM ARAZİLERİNİN KORUNMASI VE KULLANILMASI YÖNETMELİK
Yönetmelik; Toprak ve arazi varlığının belirlenmesi, tarım arazilerinin sınıflandırılması; geliştirilmesi, zorunlu hallerde amaç dışı kullanımına izin verilmesi, toprağın korunması, toprak koruma projelerinin hazırlanması ve uygulanması, toprak koruma kurulunun teşekkülü, görevleri, çalışma kuralları ile çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak arazilerin planlı kullanımını sağlayacak usul ve esasları belirlemeyi amaçlamaktadır.
Bu bağlamda;
– Arazi kullanım istekleri ve kullanım yöntemleri kurallara bağlanmıştır.
– Tarımsal üretime katkı sağlayacak tarımsal amaçlı yapılar belirlenmiştir. Yapı yapacaklardan proje ve araziyi amaç dışı kullanmayacağı ilişkin taahhütname istenecektir.
– İmar planları yapılmadan önce tarım arazileri merkezi veri sistemi üzerinden Bakanlığın il müdürlüğüne başvuru yapılacaktır.
– Tarım arazileri hazırlanacak etüt raporlarına göre (Mutlak/Marjinal/Özel Ürün/ Dikili ve Diğer arazi) şeklinde sınıflandırılacaktır. Tarım dışı alanlar da etüt raporu ile belirlenecek ve merkezi veri sistemine işlenecektir. Arazilerin tarım dışı kullanım talepleri plan alanında alternatif alan bulunmaması, tarımsal bütünlüğün bozulması, su havzaları yönünden sakınca bulunmaması halinde Toprak Koruma Kurulu gündemine alınabilecektir.
Tarım arazinin tarım dışı kullanımı için kamu yararı kararı alınacak, etüt raporu, kurul kararı ile dosya Bakanlığa gönderilecektir.
Tarım arazileri Kanunda belirtilmiş istisnalar dışında arazi kullanım planlarındaki belirlenmiş amaçlar dışında kullanılmayacaktır. Etüt raporlarında tarım dışı kullanımlar için ayrılmış yerlerin kullanım talepleri Kurul kararı ile değerlendirilecektir.
– Kanun hükmü gereği (önceki Yönetmelikte olduğu gibi) her ilde valinin başkanlığında toprak koruma kurulu kurulmuştur.
3- Tarım arazilerinin tarımsal veya tarım dışı amaçlarla kullanım ilkeleri ve toprak koruma projeleri konusundan yukarıda belirtilen genel düzenlemelerle yetinilmemiş ayrıca ayrıntılı/özel kurallar getirilmiştir.
Bu bağlamda;
a) Tarım arazilerinin amaç dışı kullanılamayacağı, bu arazilerin imara açılamayacağı açık ve seçik olarak belirtilmiştir.
b) Arazilerin tarım dışı amaçla kullanılması taleplerin değerlendirilmesi kurallara bağlanmıştır.
(– Tarım arazilerinin amaç dışı kullanılabilmesi için alternatif alan bulunmaması; Kurulun uygun görüşü; madencilik, savunma, yatırım vb. belirlenmiş ihtiyaçlara özgü olması; toprak koruma projesine uyulması ve Bakanlıktan izni alınması gerekmektedir.
– Tarımsal amaçlı yapılar için il müdürlüğüne başvuru yapılacak ve amaca uygun olduğunun anlaşılması üzerine valilikçe izin verilecektir.
– Sadece geleneksel tarımın yapılabildiği (marjinal) arazilerde amaç dışı kullanımlarında kamu yararı kararı aranmaması şeklinde kolaylık sağlanmıştır.
– İmar planlarında tarımsal alan olarak ayrılmış yerler, amaç dışı kullanılmasını izin verilen yerlerde yeniden izin alınmadan değişiklik yapılamayacaktır.
– Büyük ovalarda tarım arazilerinin amaç dışı kullanılması taleplerinin değerlendirilmesi konusu ayrıca düzenlenmiştir.)
c) Arazilerin tarım dışı kullanımı ile ilgili (çevre düzenleme planlarının nazım imar planı olarak onaylanması halinde de izin alınması vb.) genel ilkeler belirtilmiştir.
d) Toprak koruma projeleri hazırlanması konusu düzenlenmiştir.
4- Tarım arazilerinde yapılacak etüt incelemeleri için Bakanlığa ücret ödenecektir.
5- Uygulamaya yönelik denetimleri Bakanlık yapacaktır. Bakanlık bu görevini valilikler/ kurullar aracılığıyla da yaptırabilecektir.
6- Tarım arazilerinin amaç dışı kullanılması ve toprak koruma projelerine uyulmaması halinde uygulanacak cezalar ve yükümlükler açıklanmıştır.
İdari pare cezaları mülki idare amiri tarafından verilecektir.
Kusurlu bulunan kamu görevlileri hakkında Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulacaktır.
