Malî Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığı tarafından, 6493 sayılı Kanun kapsamında izinsiz ödeme faaliyeti niteliği taşıyan hawala ve benzeri alternatif değer transfer sistemlerinin tespiti ile şüpheli işlem bildirimlerinin etkinliğinin artırılması amacıyla “Hawala ve Benzeri Alternatif Değer Transfer Sistemleri Şüpheli İşlem Bildirimi Rehberi” hazırlanmıştır.
Rehberde ayrıca hawalanın suç gelirlerinin aklanması, terörizmin finansmanı, hedeflenen finansal yaptırımların ve malvarlığının dondurulması tedbirlerinin aşılması, yasa dışı bahis ve kumar gelirlerinin transferi ile vergi kaçırma ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde kullanım biçimleri açıklanmıştır. Bu kapsamda TCK’nın 282 nci maddesi, 6415, 7262 ve 7258 sayılı Kanunlar yönünden ilgili risk alanlarına da yer verilmiştir.
Rehber kapsamında bankalar, yetkili müesseseler, para veya değerli eşya nakli hizmeti verenler, ödeme ve elektronik para kuruluşları, kripto varlık hizmet sağlayıcıları, kıymetli maden/taş/mücevher sektöründe faaliyet gösterenler, sermaye piyasası aracı kurumları, SMMM/YMM’ler, avukatlar ve noterler için sektöre özgü risk göstergeleri ve ŞİB tipolojileri oluşturulmuştur.
Rehber ile yükümlülerin tek bir işlem veya göstergeye odaklanmak yerine; müşteri, hesap, şirket, gerçek faydalanıcı, ödeme ve banka hesapları, kripto varlık cüzdanları, döviz ve kıymetli maden hareketleri ile sınır ötesi bağlantıları birlikte değerlendirmeleri ve işlemin daha geniş bir değer transfer veya mutabakat zincirinin parçası olup olmadığını dikkate almaları amaçlanmaktadır.
Kaynak: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı
ŞİB Ne Demektir?
ŞİB, “Şüpheli İşlem Bildirimi” ifadesinin kısaltmasıdır.
5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun’un 4’üncü maddesine göre; yükümlüler nezdinde veya bunlar aracılığıyla yapılan ya da yapılmaya teşebbüs edilen bir işleme konu malvarlığının;
- Yasa dışı yollardan elde edildiğine,
- Yasa dışı amaçlarla kullanıldığına,
- Terörizmin finansmanı veya kitle imha silahlarının yayılmasının finansmanıyla bağlantılı olduğuna
ilişkin bilgi, şüphe veya şüpheyi gerektirecek bir husus bulunması hâlinde durumun MASAK’a bildirilmesi gerekir.
ŞİB yapılması, işlemin kesin olarak suç teşkil ettiği veya ilgili kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez. Bildirim için makul bir şüphenin bulunması yeterlidir.
Hawala Sistemi Nedir?
Hawala; paranın veya ekonomik değerin klasik bankacılık sistemi üzerinden doğrudan gönderilmesi yerine, farklı ülkelerde ya da bölgelerde faaliyet gösteren aracılar arasındaki güven ve mahsuplaşma ilişkisi üzerinden aktarılmasına dayanan alternatif bir değer transfer yöntemidir.
Basitleştirilmiş bir örnekte sistem şu şekilde çalışabilir:
- Gönderici, bulunduğu ülkedeki aracıya para teslim eder.
- Aracı, alıcının bulunduğu yerdeki başka bir aracıyla iletişime geçer.
- İkinci aracı, alıcıya karşılık gelen tutarı öder.
- Aracılar arasındaki borç daha sonra para transferi yapılmadan; ticari işlemler, nakit hareketleri, kıymetli maden, kripto varlık veya başka yöntemlerle mahsuplaştırılır.
Bu nedenle gönderici ile alıcı arasında bankacılık sisteminde doğrudan görülebilen bir para transferi bulunmayabilir.
Hawala İşlemleri Her Zaman Yasa Dışı mıdır?
Hawala ve benzeri sistemler, bazı ülkelerde ailelere para gönderilmesi veya finansal sisteme erişimin sınırlı olduğu bölgelerde değer aktarılması gibi amaçlarla kullanılabilmektedir.
Bununla birlikte, gerekli izin ve yetkiler olmadan ödeme veya para transferi hizmeti verilmesi mevzuata aykırılık oluşturabilir. Sistemin kayıt dışı ve izlenmesi güç yapısı ayrıca şu alanlarda kötüye kullanılma riski taşır:
- Suç gelirlerinin aklanması,
- Terörizmin finansmanı,
- Yasa dışı bahis ve kumar gelirlerinin aktarılması,
- Vergi kaçırma ve kayıt dışı ekonomik faaliyetler,
- Malvarlığının dondurulması kararlarının aşılması,
- Ulusal veya uluslararası finansal yaptırımlardan kaçınılması,
- Kaçakçılık ve göçmen kaçakçılığı gelirlerinin transferi.
Dolayısıyla değerlendirme yalnızca “hawala” adının kullanılmasına göre değil, işlemin gerçek niteliği, tarafları, amacı ve ekonomik gerekçesi dikkate alınarak yapılmalıdır.
Rehber Kimleri İlgilendiriyor?
MASAK’ın önceki sektörel rehberlerinden farklı olarak yeni rehber, tek bir yükümlü grubuna değil, hawala işlemleriyle karşılaşabilecek birden fazla sektöre yöneliktir. Başlıca ilgili gruplar şunlardır:
- Bankalar,
- Ödeme kuruluşları ve elektronik para kuruluşları,
- Kripto varlık hizmet sağlayıcıları,
- Yetkili müesseseler,
- Para veya değerli eşya nakli hizmeti verenler,
- Kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar ve aracılar,
- Sermaye piyasası aracı kurumları,
- Serbest muhasebeci mali müşavirler ve yeminli mali müşavirler,
- Avukatlar,
- Noterler.
Her yükümlünün bildirim sorumluluğu, kendi faaliyet alanı ve 5549 sayılı Kanun kapsamındaki yükümlülük sınırları içinde değerlendirilir.
Hangi İşlemler Şüphe Göstergesi Olabilir?
Bir işlemin tek başına belirli bir göstergeye uyması, otomatik olarak ŞİB yapılmasını gerektirmeyebilir. İşlem; müşteri profili, tutar, sıklık, taraflar, coğrafi bağlantı ve ekonomik amaçla birlikte değerlendirilmelidir.
Rehber kapsamında önem taşıyabilecek başlıca göstergeler şunlardır:
- Çok sayıda kişiden para toplanarak başka kişilere aktarılması,
- Müşterinin mesleği, geliri veya ticari faaliyetiyle uyumsuz para hareketleri,
- Aynı veya bağlantılı hesaplardan kısa aralıklarla para giriş ve çıkışı yapılması,
- Paranın hesapta bekletilmeden başka hesaplara, kripto varlıklara veya nakde yönlendirilmesi,
- Aralarında görünür ticari veya hukuki ilişki bulunmayan kişilerin karşılıklı transferleri,
- Bir kişinin hesaplarının fiilen başka kişiler adına para transferinde kullanılması,
- Açıklamasız veya ekonomik gerekçesi anlaşılamayan sınır ötesi işlemler,
- Çok sayıda üçüncü kişinin aynı yararlanıcıya ödeme yapması,
- Kıymetli maden, döviz, kripto varlık ve banka transferlerinin aynı zincirde kullanılması,
- FATF tarafından yüksek riskli veya artırılmış izlemeye tabi tutulan ülkelerle bağlantılı işlemler,
- Yaptırımları aşmak amacıyla üçüncü ülkelerdeki şirket veya aracıların kullanılması,
- Lisans veya yetki olmadan düzenli biçimde para transferine aracılık edilmesi.
SK-29 Kodu Nedir?
Rehberde, izinsiz ödeme ve elektronik para hizmetleriyle bağlantılı bildirimler bakımından SK-29 “Lisanssız Ödeme ve Elektronik Para Hizmetlerinde Bulunma” kategorisi öne çıkarılmıştır.
Bir kişinin veya işletmenin gerekli izin olmaksızın başkaları adına para toplaması, göndermesi, dağıtması ya da transferlere aracılık etmesi yönünde şüphe oluşması hâlinde yapılacak ŞİB’de, olayın niteliğine göre SK-29 kategorisinin asgari olarak seçilmesi gerekir.
SK-29’un seçilmesi, diğer uygun şüphe kategorilerinin kullanılmasına engel değildir. Yasa dışı bahis, dolandırıcılık, yaptırımlardan kaçınma, terörizmin finansmanı veya başka bir suç bağlantısı bulunuyorsa ilgili kategoriler de ayrıca belirtilmelidir.
Şüpheli İşlem Bildirimi Nasıl Yapılır?
Şüpheli işlem tespit edildiğinde yükümlünün genel olarak şu aşamaları izlemesi gerekir:
- Müşteri ve işlemin geçmiş hareketleri incelenir.
- İşlemin ekonomik ve hukuki amacı araştırılır.
- Taraflar, bağlantılı kişiler, hesaplar ve ülkeler birlikte değerlendirilir.
- Şüpheyi doğuran bulgular somut ve anlaşılır biçimde kaydedilir.
- Uygun şüphe kategorileri seçilerek MASAK’a bildirim yapılır.
- İşlem ve müşteri ilişkisi risk esaslı olarak izlenmeye devam edilir.
Bildirim açıklamasında yalnızca “hawala şüphesi bulunmaktadır” denilmesi yeterli değildir. Şüpheyi doğuran işlem örüntüsü, tutarlar, tarihler, taraflar, hesaplar, kullanılan finansal araçlar ve olağan dışı durumlar açıkça belirtilmelidir.
Bildirim Süresi Nedir?
Şüpheli işlemler, şüphenin oluştuğu tarihten itibaren en geç 10 iş günü içinde MASAK’a bildirilmelidir. Gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda ise bildirim derhâl yapılmalıdır.
Şüphe, her zaman işlemin gerçekleştiği tarihte oluşmayabilir. Sonradan elde edilen bilgi veya birbirini tamamlayan işlemlerin birlikte değerlendirilmesi sonucunda da ortaya çıkabilir. Sürenin başlangıcı belirlenirken şüphenin kurumsal olarak oluştuğu ve yetkili birime ulaştığı tarih kayıt altına alınmalıdır.
Bildirim Gizli midir?
ŞİB gizlidir. Bildirimde bulunan yükümlüler, uyum görevlileri ve ilgili çalışanlar; bildirim yapıldığını, yapılacağını veya MASAK tarafından bilgi istendiğini işlem taraflarına ya da yetkisiz üçüncü kişilere açıklayamaz.
Bu nedenle müşteriyle yapılan görüşmelerde ŞİB’den söz edilmemeli; yalnızca müşteri tanıma, işlem amacı ve belge temini kapsamındaki olağan kontroller yürütülmelidir.
Yükümlüler Ne Yapmalı?
Yeni rehber doğrultusunda yükümlülerin;
- Risk değerlendirmelerini güncellemesi,
- Hawala ve alternatif değer transferlerine özgü alarm senaryoları oluşturması,
- Banka, nakit, döviz, kıymetli maden ve kripto varlık işlemlerini bağlantılı biçimde incelemesi,
- Lisanssız ödeme faaliyetine ilişkin SK-29 kontrollerini sistemlerine eklemesi,
- Yüksek riskli ülke ve yaptırım listelerini güncel tutması,
- İlgili personele uygulamalı eğitim vermesi,
- ŞİB açıklamalarının yeterliliğini kontrol etmesi,
- İnceleme ve karar süreçlerini kayıt altına alması
önem taşımaktadır.
Kısa Sonuç
Hawala ve benzeri alternatif değer transfer sistemlerine ilişkin ŞİB Rehberi, farklı finansal kanallara bölünebilen ve doğrudan para transferi şeklinde görünmeyen değer hareketlerinin bütüncül biçimde değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Rehberin temel yaklaşımı, tek bir işleme değil; kişiler, hesaplar, aracılar, ülkeler ve kullanılan finansal araçlar arasındaki bağlantılara birlikte bakılmasıdır.
